Дио́н Хризосто́м: грек философы, жазушысы және тарихшысы

Кіріспе

Дион Хризостом (грек. Dio Chrysostomos, Δίων Χρυσόστομος, Dion Chrysostomos) – грек ораторы, жазушысы, философы және тарихшысы (шамамен 40 – шамамен 115 ж.). Рим империясының бірінші ғасырында өмір сүрген. Оның 80 сөйлеуі (немесе диссертациялары; Λόγοι) қолға жетті, сондай-ақ бірнеше хат, шамалы эссе – "Шаштарды мақтау", және бірнеше фрагменттер сақталған. Оның "Хризостом" деген лақап аты грекше chrysostomos сөзінен шыққан, ол сөзбе-сөз "алтын әуез" дегенді білдіреді.

Өмір

Ол Римнің Вифиния провинциясындағы (қазіргі Түркияның солтүстік-батысындағы) Пруза қаласында (қазіргі Бурса) дүниеге келген. Оның әкесі Пасикрат ұлы Дионың біліміне ерекше мән берген сияқты. Бастапқыда ол Прузада тұрған, онда маңызды лауазымдар атқарған, сөздер мен басқа да риторикалық және софистикалық эсселер жазған, сондай-ақ философияны оқыған. Дегенмен, оған ең үлкен әсер еткені – стоик және платонист философиялары, әсіресе Мусоний Руфтың стоицизмі болды. Веспасианның (69-79 жж.) билігі тұсында ол Римге барған, сол кезде үйленген және баласы болған. Ол император Домицианды сынаған, сол себепті 82 жылы Римнен, Италиядан және Вифиниядан қуылған, өйткені императордың туысының біріне кеңес берген. Ол Дельфи оракулының кеңесімен жалқының киімін киіп, қалтасында Платонның «Федон» және Демосфеннің «Жалған елшілік туралы» еңбектерінен басқа ештеңесіз, циник философтың өмірін сүрген, Рим империясының солтүстігі мен шығысындағы елдерге саяхат жасаған. Осылайша ол Фракия, Мизия, Скифия және геттер еліне барып, лекциялар оқыған. Ол Нервамен дос болған, ал 96 жылы Домициан өлтірілгенде Дио Нерваның пайдасына шекарадағы әскерге ықпалын тигізген. Император Нерваның билігінде оның жер аударуы аяқталып, ол Прузаға оралған. Ол Нерваның тегін – Кокцейді білдіретін Кокцейан тегін қабылдаған. Дио төрт «Патшалық туралы» сөздерін Нерваның ізбасары Траянға арнаған, императорды жеке таныған сияқты, «Мен сіздің мінезіңізді кез келген адамнан жақсы білемін» деген. Ол Тианалық Аполлоний және Тирлік Евфратты білген. Өмірінің соңында Дио Прузада жоғары мәртебеге ие болған, ал Плиний Кіші шамамен 111 жылы азаматтық құрылыс жобасы бойынша сот ісіне қатысқанын хабарлаған. Синезий және Фотий де оны білген. Бұл оның әлі күнге дейін сақталған сексен сөздерімен расталады, олар Фотийдің заманында ғана белгілі болған. Бұл сөздер оның ауызша дәрістерінің жазба түрі болып көрінеді және саяси, моральдық және философиялық тақырыптарға арналған эсселерге ұқсайды. Олардың ішінде Траянға арналған төрт «Патшалық туралы» сөздері, суверенің қасиеттері туралы; Диоген Синопаның мінез-құлқы, адамдардың табиғат жолынан тайып, өздерін қиын жағдайға түсірулері және суверенге туындайтын қиындықтар туралы; құлдық пен бостандық туралы эсселер; шешен ретінде беделге қол жеткізудің жолдары туралы; түрлі қалаларға арналған саяси сөздер, ол кейде мақтап, кейде айыптайды, бірақ әрқашан шарамен және даналықпен; этика мен практикалық философия тақырыптары, оларды ол халыққа жақын және тартымды түрде ұсынады; сондай-ақ мифтік тақырыптарға арналған сөздер мен көркем сөздер. Ол жезөкшелікке рұқсат беруге қатысты күшті қарсылық білдірген. Оның екі сөзі (37 және 64) қазір Фаворинге жатқызылған. Сексен сөзден басқа, тағы он бес сөздің үзінділері сақталған, сондай-ақ Дионың атынан бес хат бар. Ол көптеген философиялық және тарихи еңбектер жазған, бірақ олардың ешқайсысы бізге жеткен жоқ. Олардың бірі – «Гетика» – геттер туралы еңбек болған.

He was born at Prusa (now Bursa), in the Roman province of Bithynia (now part of northwestern Turkey). His father, Pasicrates, seems to have bestowed great care on his son Dio's education. At first he lived in Prusa, where he held important offices, composed speeches and other rhetorical and sophistical essays, and studied philosophy. The Stoic and Platonist philosophies, however, appear to have had the greatest charms for him, particularly the stoicism of Musonius Rufus. He went to Rome during Vespasian's reign (69–79 AD), by which time he seems to have got married and had a child. He became a critic of the Emperor Domitian, who banished him from Rome, Italy, and Bithynia in 82 for advising one of the Emperor's conspiring relatives. He claims that, on the advice of the Delphic oracle, he put on the clothes of a beggar, and with nothing in his pocket but a copy of Plato's Phaedo and Demosthenes's On the False Embassy, he lived the life of a Cynic philosopher, undertaking a journey to the countries in the north and east of the Roman empire. He thus visited Thrace, Mysia, Scythia, and the country of the Getae, giving orations. He was a friend of Nerva, and when Domitian was murdered in 96 AD, Dio used his influence with the army stationed on the frontier in favour of Nerva. Under Emperor Nerva's reign, his exile was ended, and he was able to return home to Prusa. He adopted the surname Cocceianus, reflecting Nerva's nomen, Cocceius. Dio addressed his four Orations on Kingship to Nerva's successor, Trajan, and appears to have known the Emperor personally, claiming "I am perhaps as well acquainted with your character as anyone." He knew Apollonius of Tyana and Euphrates of Tyre. In his later life Dio had considerable status in Prusa, and Pliny the Younger reports that he was involved in a lawsuit about a civic building project around 111. Synesius, and Photius. This is confirmed by the eighty orations of his which are still extant, and which were the only ones known in the time of Photius. These orations appear to be written versions of his oral teaching, and are like essays on political, moral, and philosophical subjects. They include four orations on Kingship addressed to Trajan on the virtues of a sovereign; four on the character of Diogenes of Sinope, on the troubles to which men expose themselves by deserting the path of Nature, and on the difficulties which a sovereign has to encounter; essays on slavery and freedom; on the means of attaining eminence as an orator; political discourses addressed to various towns which he sometimes praises and sometimes blames, but always with moderation and wisdom; on subjects of ethics and practical philosophy, which he treats in a popular and attractive manner; and lastly, orations on mythical subjects and show speeches. He argued strongly against permitting prostitution. Two orations of his (37 and 64) are now assigned to Favorinus. Besides the eighty orations we have fragments of fifteen others, and there are extant also five letters under Dio's name. He wrote many other philosophical and historical works, none of which survives. One of these works, Getica, was on the Getae,

Басылымдар

Ханс фон Арним, Дионис Прузаенсис, оны Хризостом деп атайды, барлық қолжазбалары (Берлин, 1893–1896). С. Бост Пудерон, Дион Хризостом. Үш қаладағы сөздер (Orr. 33–35) (Салерн, 2006). С. Бост–Пудерон (ред.), Дион де Пруз, яғни Дион Хризостом. Еңбектер (Or. XXXIII–XXXVI (Париж, CUF, 2011)). Дж. В. Кохун аудармасы, Дио Хризостом, I, Сөздер 1–11, 1932. Гарвард университетінің баспасы, Loeb классикалық кітапханасы: Дж. В. Кохун аудармасы, Дио Хризостом, II, Сөздер 12–30, 1939. Дж. В. Кохун және Х. Ламар Кросби аудармасы, Дио Хризостом, III, Сөздер 31–36, 1940. Х. Ламар Кросби аудармасы, Дио Хризостом, IV, Сөздер 37–60, 1946. Х. Ламар Кросби аудармасы, Дио Хризостом, V, Сөздер 61–80. Үзінділер. Хаттар, 1951. Г. Г. Несселрат (ред.), Дио фон Пруза. Философ және оның бейнесі [Сөздер 54–55, 70–72], кіріспе, сындық басылым, түсіндірмелер, аударма және E. Amato және т.б. авторларының эсселері, Тюбинген 2009.