Кіріспе

Дхаммапада (пали; ) – Будданың өлең түріндегі нақыл сөздерінің жинағы және ең көп таралған, жақсы танымал буддалық кітаптардың бірі.

Этимология

"Дхаммапада" атауы – "дхамма" және "пада" сөздерінен құралған күрделі термин, әрбір сөздің көптеген мағыналары мен түсініктемелері бар. Жалпы алғанда, "дхамма" Будданың "оқуларын" немесе "мәңгілік шындықты", немесе "туралықты", немесе барлық "құбылыстарды" білдіре алады; ал "пада" түбірінен "аяқ" дегенді білдіреді, сондықтан, осы контексте, кеңейтілген мағынасында "жол" немесе "өлең жолы" (мысалы, "прозодиялық буын") немесе екеуі де болуы мүмкін. Осы мәтіннің атауын ағылшын тіліне аударғанда осы және осыған ұқсас сөздердің түрлі комбинациялары қолданылған.

Ұйым

Пали Дхаммапада 26 тарауда 423 тармақ бар (төменде пали және ағылшын тілдерінде тізімделген). С. ПалиАғылшынша 1Ямака вагго Жұптар (төмендегі үзінді қараңыз) 2Аппамада вагго Ыждахат 3Ситта вагго Ақыл 4Пупфа вагго Гүлдер 5Бала вагго Ақымақтар (үзінді) 6Паṇḍита вагго Даналар 7Араханта вагго Арахаттар 8Сахасса вагго Мыңдар 9Папа вагго Зұлымдық 10Даṇḍа вагго Таяқ (үзінді) 11Жара вагго Қартаю 12Атта вагго Өзі (үзінді) 13Лока вагго Дүние (үзінді) 14Будда вагго Будда (үзінді) 15Сукха вагго Бақыт 16Пия вагго Махаббат 17Кодха вагго Ашу 18Мала вагго Кірлер 19Дхамматха вагго Дхамманы ұстанушы 20Магга вагго Жол (үзінді) 21Пакиṇṇака вагго Әртүрлі 22Нирая вагго Әлемнің асты 23Нага вагго Піл 24Таṇха вагго Ынта (үзінді) 25Бхикху вагго Саңыраулар 26Брахмана вагго Брахмандар

Дхаммападаның көптеген тақырыптары қарама-қарсы келеді. Мысалы, қуаныш пен қайғы, ізгілік пен жамандық, шындық пен жалған арасындағы айырмашылықтар мәтін бойына қайта-қайта келеді.

Өлеңдер

Келесі Пали өлеңдері мен ағылшын тіліндегі аудармалары Ānandajoti (2017) еңбегінен алынған, онда түсіндірмелер де бар. 1-тарау: Жұптар (Yamakavaggo) 1. Ақыл ойлардан бұрын, ақыл олардың бастысы, олардың сапасы ақылмен қалыптасады. Егер ақылмен сөйлесе немесе әрекет етсе, онда азап оны дөңгелектің өгіз аяғына ілескендей ілеседі. 2. Ақыл ойлардан бұрын, ақыл олардың бастысы, олардың сапасы ақылмен қалыптасады. Егер таза ақылмен сөйлесе немесе әрекет етсе, онда бақыт оны көлеңкедей ілеседі. Manopubbaṅgamā dhammā, manoseṭṭhā manomayā, manasā ce paduṭṭhena bhāsati vā karoti vā, tato naṁ dukkham anveti cakkaṁ va vahato padaṁ. 5. Жек көрушілікпен жек көрушілік тоқтамайды, тек жек көрушіліксіз тоқтайды. Бұл шындық мәңгілік. Na hi verena verāni sammantīdha kudācanaṁ, averena ca sammanti, esa dhammo sanantano. 10-тарау: Таяқ (Daṇḍavaggo) 131. Бақытты болуды қалайтын жандарға таяқпен зиян келтіретін адам, өзі үшін бақыт іздеп жүргенде, өлімнен кейін бақытты болмайды. Sukhakāmāni bhūtāni yo daṇḍena vihiṁsati, attano sukham esāno, pecca so na labhate sukhaṁ. 132. Бақытты болуды қалайтын жандарға таяқпен зиян келтірмейтін адам, өзі үшін бақыт іздеп жүргенде, өлімнен кейін бақытты болады. Sukhakāmāni bhūtāni yo daṇḍena na hiṁsati, attano sukham esāno, pecca so labhate sukhaṁ. 133. Егер жаман сөз айтылса, олар да жауап қайыруы мүмкін. Мақтан тұтқан сөздер азапқа әкеледі, олар да сені таяқпен ұруы мүмкін. Māvoca pharusaṁ kañci, vuttā paṭivadeyyu' taṁ, dukkha hi sārambhakathā, paṭidaṇḍā phuseyyu' taṁ. 12-тарау: Өзім (Attavaggo) 157. Егер адам өзін қымбат санаса, өзін жақсы қорғауы керек. Ақылды адам түннің үш сағатының бірінде сергек болуы керек. Attānañ ce piyaṁ jaññā rakkheyya naṁ surakkhitaṁ, tiṇṇam aññataraṁ yāmaṁ paṭijaggeyya paṇḍito. 158. Бірінші, адам өзін дұрысқа бейімдеуі керек, содан кейін ол басқаларға кеңес бере алады. Ақылды адам ешқандай лас нәрсеге ұшырамайды. Attānam eva paṭhamaṁ patirūpe nivesaye, athaññam anusāseyya, na kilisseyya paṇḍito. 159. Адам өзін басқаларға үйреткендей ұстануы керек. Жақсы тәрбиеленген адам, әрине, басқаларды тәрбиелей алады, өйткені өзін-өзі тәрбиелеу қиын делінген. Attānañ ce tathā kayirā yathaññam anusāsati, sudanto vata dametha, attā hi kira duddamo. 160. Өз-өзіңнің досы – өзің, басқа дос қайда? Өзін жақсы тәрбиелеген адам таба алмайтын дос табады. Attā hi attano nātho, ko hi nātho paro siyā? Attanā va sudantena nāthaṁ labhati dullabhaṁ. 161. Өзің жасаған зұлымдық, өзіңде туған, өзіңде пайда болған, ақымақтыны алмастың асыл тасты талқандауындай талқандайды. Attanā va kataṁ pāpaṁ, attajaṁ attasambhavaṁ, abhimatthati dummedhaṁ vajiraṁ vasmamayaṁ maṇiṁ. 162. Жақсылыққа деген құштарлық, өлімелі өсімдіктей Сал ағашын жабатын, жамандыққа ұмтылған жандардың қалауынша өзін сол сияқты етеді. Yassa accantadussīlyaṁ, māluvā Sālam ivotataṁ, karoti so tathattānaṁ yathā naṁ icchatī diso. 163. Жаман нәрселерді жасау оңай, өзің үшін зиянды нәрселерді жасау оңай. Бірақ пайдалы және жақсы нәрселерді жасау өте қиын. Sukarāni asādhūni, attano ahitāni ca, yaṁ ve hitañ ca sādhuñ ca taṁ ve paramadukkaraṁ. 164. Дхармамен өмір сүретін асыл адамдардың лайықты ілімін қорлайтын ақымақ, жаман көзқарастарына сүйеніп, бамбук жеміс бергендей, өзінің құрып кетуіне себеп болады. Yo sāsanaṁ arahataṁ Ari yānaṁ Dhammajīvinaṁ paṭikkosati dummedho diṭṭhiṁ nissāya pāpikaṁ, phalāni kaṭṭhakasseva attaghaññāya phallati. 165. Жамандық тек өзіңнің ісіңмен жасалады, өзің ластанасың, жамандық жасалмаса, өзің тазарасың. Тазалық және лас нәрсе – өзіңде, ешкім екіншісін тазарта алмайды. Attanā va kataṁ pāpaṁ, attanā saṅkilissati, attanā akataṁ pāpaṁ, attanā va visujjhati, suddhī asuddhī paccattaṁ, nāñño aññaṁ visodhaye. 166. Адам өзінің жақсылығын ең зор болса да, басқаның жақсылығы үшін жеңілдетпеуі керек. Өзі үшін не жақсы екенін білген адам сол жақсылыққа ұмтылуы керек. Atta d atthaṁ paratthena bahunā pi na hāpaye; atta d attham abhiññāya sa d atthapasuto siyā. 13-тарау: Әлем (Lokavaggo) 167. Адам төмен нәрселерді іздемеуі керек, беймәлімдікке берілмеуі керек, дұрыс емес көзқарас іздемеуі керек, дүниеқұмарлықты дамытпауы керек. Hīnaṁ dhammaṁ na seveyya, pamādena na saṁvase, micchādiṭṭhiṁ na seveyya, na siyā lokavaḍḍhano. 14-тарау: Будда (Buddhavaggo) 183. Жамандық жасамау, жақсылық жасау, сананы тазарту – осы Будданың ілімі. Sabbapāpassa akaraṇaṁ, kusalassa upasampadā, sacittapariyodapanaṁ – etaṁ Buddhāna' sāsanaṁ. 19-тарау: Дхаммаға (Dhammaṭṭhavaggo) берік тұрған адам 270. Тірі жандарға зиян келтірмеген адам ару болып саналады, ешқандай тірі жанға зиян келтірмейтін адам шын мәнінде ару болып саналады. Na tena ariyo hoti yena pāṇāni hiṁsati, ahiṁsā sabbapāṇānaṁ ariyo ti pavuccati. 20-тарау: Жол (Maggavaggo) 276. Сіздің міндетіңіз – Ыбырайым пайғамбарды жариялау, осы жолға кірген медитаторлар Мараның шектеулерінен босатылады. Tumhehi kiccaṁ ātappaṁ akkhātāro Tathāgatā, paṭipannā pamokkhanti jhāyino Mārabandhanā. 277. Барлық шарттар тұрақсыз, оны даналықпен көргенде, адам азаптан жалықады – осы тазалық жолы. Sabbe saṅkhārā aniccā ti, yadā paññāya passati, atha nibbindatī dukkhe – esa maggo visuddhiyā. 278. Барлық шарттар азапты, оны даналықпен көргенде, адам азаптан жалықады – осы тазалық жолы. Sabbe saṅkhārā dukkhā ti, yadā paññāya passati, atha nibbindatī dukkhe – esa maggo visuddhiyā. 279. Ақыл мен дененің барлық құрамдас бөліктері өздігінен бос, оны даналықпен көргенде, адам азаптан жалықады – осы тазалық жолы. Sabbe dhammā anattā ti, yadā paññāya passati, atha nibbindatī dukkhe – esa maggo visuddhiyā. 24-тарау: Ынта (Taṇhāvaggo) 343. Ынтамен қоршалған адамдар тұзаққа түскен қоян сияқты жүреді, сондықтан ол ынтаны жоюы керек – өзі үшін құштарлық танытқан монах. Tasiṇāya purakkhatā pajāparisappanti saso va bādhito, tasmā tasiṇaṁ vinodaye – bhikkhu ākaṅkha' virāgam attano. 350. Егер ойларды тыныштандыруға қуанса, әрқашан сақтандырып, жағымсыз нәрсені өсірсе, ол әрине осы ынтаны жояды, ол Мараның шектеулерін қияды. Vitakkupasame ca yo rato asubhaṁ bhāvayatī sadā sato, esa kho vyantikāhiti, esa cchecchati Mārabandhanaṁ.