Ғылыми философиядағы нақтылау холизмі

Кіріспе

Ғылым философиясындағы идея Ғылым философиясында растау холизмі, сондай-ақ эпистемологиялық холизм деп аталады, бұл жеке мәлімдеме эмпирикалық сынақ арқылы расталуы немесе жоққа шығарылуы мүмкін емес, бірақ тек мәлімдемелер жиынтығы (бүкіл теория) ғана мүмкін деген көзқарас. Бұл көзқарас Уилард Ван Орман Куинге тән, ол өз холизмін Пьер Дюхемнің физикалық теориядағы анықтамасыздық мәселесін барлық білім талаптарына дейін кеңейту арқылы негіздеді. Дюхемнің идеясы, шамамен, ешқандай теорияны оқшауланған түрде сынауға болмайды, тек басқа гипотезалардың, мысалы, бастапқы шарттар туралы гипотезалардың аясында ғана сынауға болады. Куин бұл негізге тек осындай гипотезалар ғана емес, сонымен қатар біздің бүкіл сенімдер желісі кіреді деп ойлады, ол математикалық және логикалық теорияларымыз бен ғылыми теорияларымызды қамтиды. Бұл соңғы тұжырым кейде Дюхем-Куин тезисі деп аталады. Куиннің осыған байланысты тағы бір тұжырымы (кейбіреулер күмән келтірсе де, Адольф Грунбаумды 1962 жылы қараңыз), адам әрқашан өз теориясын сенімдер желісінің басқа бөлігіне сәтсіздікті жатқызу арқылы жоққа шығарудан қорғай алады. Оның сөздерімен айтқанда, "Егер жүйеде басқа жерде жеткілікті өзгерістер жасасақ, кез келген мәлімдемені шындыққа сәйкес деп сақтауға болады". Бірақ Ньютон теориясының бұл эмпирикалық жетістігі де Ньютон теориясын растамады. Ле Верье көп ұзамай Меркурий планетасының перигелийі – оның орбиталық эллипсінің Күнге ең жақын нүктесі – Меркурий бір айналымын аяқтаған сайын алға жылжитынын хабарлады, бұл Ньютон теориясы болжамаған құбылыс. Астрофизиктер оған соншалықты сенімді болды, олар жаңа планетаны болжады, оны Вулкан деп атады, кейіннен бірқатар астрономдар оны көргендерін мәлімдеді. Бірақ 1905 жылы Эйнштейннің арнайы салыстырмалылық теориясы кеңістік пен уақыттың екеуі де салыстырмалы екенін мәлімдеді, бұл Ньютон теориясының кеңістік пен уақыт абсолютті екенін айтуына қарсы келді. 1915 жылы Эйнштейннің жалпы салыстырмалылық теориясы гравитацияны жаңаша түсіндірді және Меркурий планетасының орбитасын дәл болжады. 1919 жылы астрофизик Артур Эддингтон Эйнштейннің Күннің массасының өзінің маңындағы кеңістік-уақытты өзгертуі туралы болжамын тексеру үшін экспедиция ұйымдастырды. Корольдік қоғам Эйнштейннің болжамы расталғанын жариялады, физиктер бұл Ньютон теориясының құлдырауы деп қабылдады. Дегенмен, көптеген теориялық физиктер жалпы салыстырмалылық теориясы гравитацияның толыққанды және дәл сипаттамасы емес деп санайды және кванттық гравитация теориясын іздеуде.

Idea in the philosophy of science
In philosophy of science, confirmation holism, also called epistemological holism, is the view that no individual statement can be confirmed or disconfirmed by an empirical test, but rather that only a set of statements (a whole theory) can be so. It is attributed to Willard Van Orman Quine who motivated his holism through extending Pierre Duhem's problem of underdetermination in physical theory to all knowledge claims. Duhem's idea was, roughly, that no theory of any type can be tested in isolation but only when embedded in a background of other hypotheses, e. g. hypotheses about initial conditions. Quine thought that this background involved not only such hypotheses but also our whole web of belief, which, among other things, includes our mathematical and logical theories and our scientific theories. This last claim is sometimes known as the Duhem–Quine thesis. A related claim made by Quine, though contested by some (see Adolf Grünbaum 1962), is that one can always protect one's theory against refutation by attributing failure to some other part of our web of belief. In his own words, "Any statement can be held true come what may, if we make drastic enough adjustments elsewhere in the system." And yet neither did this empirical success of Newton's theory verify Newton's theory. Le Verrier soon reported that Mercury's perihelion—the peak of its orbital ellipse nearest to the Sun—advanced each time Mercury completed an orbit, a phenomenon not predicted by Newton's theory, which astrophysicists were so confident in that they predicted a new planet, named Vulcan, which a number of astronomers subsequently claimed to have seen. In 1905, however, Einstein's special theory of relativity claimed that space and time are both relative, refuting the very framework of Newton's theory that claimed that space and time were both absolute. In 1915, Einstein's general theory of relativity newly explained gravitation while precisely predicting Mercury's orbit. In 1919, astrophysicist Arthur Eddington led an expedition to test Einstein's prediction of the Sun's mass reshaping spacetime in its vicinity. The Royal Society announced confirmation—accepted by physicists as the fall of Newton's theory. Yet few theoretical physicists believe general relativity is a fundamentally accurate description of gravitation, and instead seek a theory of quantum gravity.

Толық немесе ішінара тұтастығы

Кейбір ғалымдар, Куайн сияқты, теорияның болжамы шындыққа келсе, онда сәйкес дәлел бүкіл теорияны және тіпті сол теорияның негізделген тұтас аясын растайды деп санайды. Бірқатар ғалымдар мұндай радикалды немесе толық растаушы холизмге күмән келтірді. Егер толық холизм дұрыс болса, онда ол кездейсоқ қосылыстардың расталуы сияқты абсурдты салдарларға әкелер еді. Мысалы, егер Меркурий планетасының перигелиясы арқылы жалпы салыстырмалылық теориясы расталса, онда толық холизмге сәйкес, жалпы салыстырмалылық теориясының «Ай ірімшіктен жасалған» деген пікірмен қосылысы да расталады. Одан әрі, екі қосылыс бірдей дәрежеде расталуы керек. Толық холизмді сынаушылар дәлелдердің қолдауын кеңінен таратуын жоққа шығармайды. Керісінше, олар оның әрқашан дәлелді талап ететін немесе ықтималдықпен болжайтын кез келген теорияның немесе теориялық аяның барлық бөлігіне қолдау білдіретінін жоққа шығарады. Бұл көзқарас жартылай холизм деп аталады. Жартылай растаушы холизмнің ерте жақтастарының бірі – Адольф Грунбаум (1962). Ол растаудың гипотетикалық-дедуктивті тұжырымын жетілдіріп, дәлелдің тек гипотезаның кейбір мазмұндық бөліктеріне ғана растау ретінде маңызды болуы мүмкін екенін көрсетеді. Тағы бір сыншы – Эллиот Собер (2004). Ол ықтималдықтарды салыстыру және модельді таңдау идеяларын қарастырады. Соңғы кезде, осы бағытта, Иоаннис Воцис (2014) растаудың объективті тұжырымын ұсынады, оған сәйкес, құрылымдық гипотезалар, яғни мақсатсыз немесе кездейсоқ құрастырылған гипотезалар, бөліктері арасында растаудың таралуына кедергі келтіретін ішкі бөгеттерге ие. Осылайша, Меркурий планетасының перигелиясы арқылы жалпы салыстырмалылық теориясының «Ай ірімшіктен жасалған» деген пікірмен қосылысы расталса да, соңғысы қосылыстан туындайды, бірақ бұл растау «Ай ірімшіктен жасалған» деген қосылысқа тарамайды. Басқаша айтқанда, қолдау әрқашан гипотезаның барлық бөліктеріне тарамайды, тіпті егер тараса да, әртүрлі бөліктерге бірдей тарамайды.

Some scholars, like Quine, argue that if a prediction that a theory makes comes out true, then the corresponding piece of evidence confirms the whole theory and even the whole framework within which that theory is embedded. Some have questioned this radical or total form of confirmational holism. If total holism were true, they argue, that would lead to absurd consequences like the confirmation of arbitrary conjunctions. For example, if the general theory of relativity is confirmed by the perihelion of Mercury then, according to total holism, the conjunction of the general theory of relativity with the claim that the moon is made of cheese also gets confirmed. More controversially, the two conjuncts are meant to be confirmed in equal measure. The critics of total holism do not deny that evidence may spread its support far and wide. Rather, they deny that it always spreads its support to the whole of any theory or theoretical framework that entails or probabilistically predicts the evidence. This view is known as partial holism. One early advocate of partial confirmational holism is Adolf Grünbaum (1962). The latter provides refinements to the hypothetico deductive account of confirmation, arguing that a piece of evidence may be confirmationally relevant only to some content parts of a hypothesis. A third critic is Elliott Sober (2004). He considers likelihood comparisons and model selection ideas. More recently, and in a similar vein, Ioannis Votsis (2014) argues for an objectivist account of confirmation, according to which, monstrous hypotheses, i. e. roughly hypotheses that are put together in an ad hoc or arbitrary way, have internal barriers that prevent the spread of confirmation between their parts. Thus even though the conjunction of the general theory of relativity with the claim that the moon is made of cheese gets confirmed by the perihelion of Mercury since the latter is entailed by the conjunction, the confirmation does not spread to the conjunct that the moon is made of cheese. In other words, it is not always the case that support spreads to all the parts of a hypotheses, and even when it does, it is not always the case that it spreads to the different parts in equal measure.