Кіріспе
Анагедония – ләззат сезіну мүмкіндігінің төмендеуі, оның ішінде мотивацияның немесе ләззат алу қабілетінің азаюы. Бұрынғы анықтамалар ләззат алуға қабілетсіздікке баса назар бергенмен, қазіргі зерттеушілер анагедонияны төмендеген мотивация, күтілетін ләззаттың азаюы (қалау), ләззатты сезінудің (жақсы көру) төмендеуі және оқу арқылы нығайтудағы кемшіліктерді көрсету үшін пайдаланады. Психикалық аурулардың диагностикалық және статистикалық нұсқаулығы, бесінші басылым (DSM 5) бойынша, анагедония – депрессиялық аурулардың, заттарға тәуелділік тудыратын аурулардың, психоздық аурулардың және жеке тұлғаның ауруларының құрамдас бөлігі болып табылады. Онда ол ләззат алу қабілетінің төмендеуі немесе бұрын ләззат келтірген қызметтерге деген қызығушылықтың азаюы арқылы сипатталады. Аурулар мен денсаулыққа қатысты проблемалардың халықаралық статистикалық жіктемесі, он бірінші қайта қарау (ICD 10) анагедонияны тікелей атамаса да, DSM 5-те сипатталған анагедонияға ұқсас депрессиялық симптом – қызығушылық немесе ләззатты жоғалту болып табылады. Оқу да сыйақының тәуелсіз аспектісі ретінде қарастырылған, ол анагедониямен байланысты жағдайларда бұзылуы мүмкін, бірақ оқуды «жақсы көруден» немесе «қалаудан» ажырататын нақты дәлелдер жетіспейді. Көптеген зерттеулерде шизофрения және ауыр депрессия кезінде ОМҚ (оқшау кортикалық аймақ) белсенділігінің төмендеуі, сондай-ақ төмендеген белсенділік пен анагедония арасындағы тікелей байланыс туралы мәліметтер келтірілген. Зерттеушілердің пікірінше, анагедония мидың дофамин нейротрансмиттеріне байланысты сыйақы жүйесінің бұзылуынан туындауы мүмкін. Анагедонияны «ләззат алу, оны сезіну және/немесе оның туралы білім алу қабілетінің бұзылуы» деп сипаттауға болады, бұл көбінесе, бірақ әрқашан да саналы түрде қол жетімді бола бермейді. Акинетикалық мутизм және негативті симптомдар өте жақын байланысты. Акинетикалық мутизмде инсульт немесе алдыңғы цингулятты қабықтың басқа да зақымданулары қозғалыстың (акинетикалық) және сөйлеудің (мутизм) төмендеуіне әкеледі.
Anhedonia is a diverse array of deficits in hedonic function, including reduced motivation or ability to experience pleasure. While earlier definitions emphasized the inability to experience pleasure, anhedonia is currently used by researchers to refer to reduced motivation, reduced anticipatory pleasure (wanting), reduced consummatory pleasure (liking), and deficits in reinforcement learning. In the Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders, Fifth Edition (DSM 5), anhedonia is a component of depressive disorders, substance related disorders, psychotic disorders, and personality disorders, where it is defined by either a reduced ability to experience pleasure, or a diminished interest in engaging in previously pleasurable activities. While the International Statistical Classification of Diseases and Related Health Problems, Tenth Revision (ICD 10) does not explicitly mention anhedonia, the depressive symptom analogous to anhedonia as described in the DSM 5 is a loss of interest or pleasure. Learning has also been proposed as an independent facet of reward that may be impaired in conditions associated with anhedonia, but empirical evidence dissociating learning from either "liking" or "wanting" is lacking. a number of studies have reported reduced activity in the OFC in schizophrenia and major depression, as well as a direct relationship between reduced activity and anhedonia. Researchers theorize that anhedonia may result from the breakdown in the brain's reward system, involving the neurotransmitter dopamine. Anhedonia can be characterised as "impaired ability to pursue, experience and/or learn about pleasure, which is often, but not always accessible to conscious awareness". The conditions of akinetic mutism and negative symptoms are closely related. In akinetic mutism, a stroke or other lesion to the anterior cingulate cortex causes reduction in movement (akinetic) and speech (mutism).
Үлкен депрессиялық бұзылыс
Анедония шамамен 70% ауыр депрессиямен ауыратын адамдарда кездеседі. Психикалық аурулардың диагностикалық және статистикалық нұсқаулығында (DSM) "қызығушылық немесе ләззаттың жоқтығы" деп сипатталған, бірақ адамдар ләззат сыймайтын нәрселерге деген қызығушылығы төмендегендіктен, оларды анықтау қиын болуы мүмкін. ДСМ-нің салмақ жоғалту критерийі де осымен байланысты болуы мүмкін, және көптеген адамдар осы белгіні тамақтан ләззат алмау ретінде сипаттайды. Олар психоздық емес депрессияның кез келген белгісін және көрінісін білдіре алады.
Шизофрения
Анедония – шизофренияның негативті белгілерінің бірі. Шизофрения оң болжамдық қателердің төмендеуімен байланысты (күтпеген сыйлыққа жауап берудің қалыпты үлгісі), және бірнеше зерттеулер осының негативті симптомдармен байланысты екенін көрсеткен. Шизофрениямен ауыратын адамдар күшейтуді үйрену тапсырмаларында тек қана нақты оқытуды қажет ететін немесе жеткілікті күрделі жағдайларда ғана кемшіліктер көрсетеді. Ал, имплицитті күшейту арқылы оқыту сақталған деңгейде қалады. Бұл кемшіліктер АСК, ОФК және dlPFC-нің дисфункциясына байланысты болуы мүмкін, бұл сыйлық пен мақсаттардың бұрмаланған бейнеленуіне алып келеді.
Есірткіге байланысты аурулар
Ангедония алкогольге, опиоидтарға, каннабиноидтарға және никотинге, сондай-ақ тағы да басқа көптеген түрлі есірткі заттарға тәуелді адамдарда кең таралған. Ангедония уақыт өте келе жеңілдесе де, рецидивтің маңызды көрсеткіші болып табылады.
Травмадан кейінгі стресс бұзылуы
ПТСР мотивацияның төмендеуімен байланысты болғанымен, күтудегі "қалау" сезімінің бір бөлігі болып табылады. Сонымен қатар, ПТСР жоғары сезімталдық іздеумен және физиологиялық белсенділікте кемшіліктермен немесе оң ынталандыруға қатысты жеке бағаланған ләззаттың жоқтығымен байланысты емес. ПТСР эмоционалдық жағдайдың күңкейюімен де байланысты, бұл депрессиямен бірге кездесу жиілігінің жоғары болуынан туындауы мүмкін.
Биполярлық депрессия
Ангедония биполярлық депрессиясы бар адамдарда да кездеседі.
Көңіл- жігердің төмендігімен гиперактивтілік бұзылуы
Анедония АДҚҚ-мен байланысты болуы мүмкін. АДҚҚ бар адамдардың миындағы дофаминергиялық және серотонинергиялық функциялардың нашарлауы сыйақыны қабылдау процесінің бұзылуына алып келеді, бұл анедонияға себеп болуы мүмкін.
Анықтама
Әлеуметтік анедония – әлеуметтік байланысқа деген қызығушылықтың жоқтығы және әлеуметтік жағдайлардан ләззат алмау ретінде анықталады, және әлеуметтік шегінумен сипатталады. Бұл ерекшелік көбінесе басқа адамдарға бейжай қарайтындық ретінде көрінеді. Адамгершілігінің патологиялық емес бір өлшемі болып табылатын интроверсиядан өзгеше, әлеуметтік анедония – ләззат сезіну қабілетінің жетіспеушілігін көрсетеді. Сонымен қатар, әлеуметтік анедония әлеуметтік үрейден (алаңдаушылықтан) ерекшеленеді, себебі әлеуметтік анедония көбінесе оң эмоциялардың төмендеуімен сипатталса, әлеуметтік үрей оң эмоциялардың төмендеуімен және күшейген теріс эмоциялармен ерекшеленеді. Бұл қасиет қазіргі таңда шизофрения спектрінің ауруларының маңызды белгісі және оның дамуын болжауға мүмкіндік беретін фактор ретінде қарастырылады. Сонымен қатар, аутизм спектрінің ауруларымен де байланысты.
Негізгі мәліметтер және клиникалық байқаулар
Анедония термині грек тіліндегі “an” – “сызбасыз”, “жоқ” және “hēdonē” – “құмар”, “ләззат” сөздерінен туындаған. Құмарлықтың мәні мен оның жоқтығына қызығушылық ежелгі грек философтары, мысалы Эпикур заманынан бері қалыптасқан. Бұл ұғымды ресми түрде Теодуль Арман Рибо енгізді, ал кейін психиатрлар Пол Юген Блюлер мен Эмиль Крейпелин шизофренияның негізгі белгісін сипаттау үшін қолданды. Лорен және Жан Чэпман анедонияның екі түрін ажыратты: физикалық анедония, яғни физикалық құмарлықты сезіну қабілетінің жетіспеушілігі, және әлеуметтік анедония, яғни қарым-қатынастағы құмарлықты сезіну қабілетінің жетіспеушілігі. Жақындағы зерттеулер әлеуметтік анедония психоздық аурулардың бастапқы белгісі болуы мүмкін екенін көрсетеді. Шизофрениямен ауыратын адамдардың бірінші дәрежелі туыстары әлеуметтік анедонияның жоғары деңгейін көрсетеді, ал әлеуметтік анедонияның жоғары бастапқы көрсеткіштері шизофренияның кейінірек дамуымен байланысты. Бұл тұжырым шизофрения спектріндегі аурулардың генетикалық тәуекел маркері болып табылады деген пікірді қолдайды. Сонымен қатар, шизофрениямен ауыратын науқастардағы әлеуметтік анедонияның жоғары деңгейі нашар әлеуметтік бейімделумен байланысты. Әлеуметтік анедонияға шалдыққан адамдар невропсихологиялық тесттерде анедонияға шалдықпаған адамдарға қарағанда нашар нәтижелер көрсетеді және шизофрениямен ауыратын науқастарда байқалатын ұқсас физиологиялық бұзылыстарды көрсетеді, сондай-ақ аутизм спектрінің бұзылуларында да кездеседі. Бланшар және әріптестері (2011) әлеуметтік анедонияға шалдыққан адамдарда депрессия және дистимия сияқты өмір бойындағы көңіл-күйдің бұзылуының деңгейі бақылау тобына қарағанда жоғары екенін анықтады.
Әлеуметтік алаңдаушылық
Жоғарыда айтылғандай, әлеуметтік алаңдаушылық пен әлеуметтік анедония маңызды тұрғылардан ерекшеленеді. Әлеуметтік анедония мен әлеуметтік алаңдаушылық арасындағы нақты қарым-қатынас әлі анықталған жоқ, сондай-ақ біреуі екіншісін күшейтетіні де белгісіз. Әлеуметтік анедониясы бар адамдар стресске төзімділігінің жоғарылауын көрсетуі мүмкін, яғни олар стрестік оқиғаға жауап ретінде бақылау тобындағы адамдарға қарағанда көбірек шаршап, әлсіз сезінеді. Бұл бұзылған стресске төзімділік гедониялық қабілетпен байланысты болуы мүмкін, бұл әлеуметтік анедониясы бар адамдарда алаңдаушылық симптомдарының күшеюіне түсіндірме беруге болады. Әлеуметтік анедонияны әлеуметтік алаңдаушылықтан ажырату мақсатында, қайта қарастырылған әлеуметтік анедония шкаласына әлеуметтік алаңдаушылықты қоздыруы мүмкін элементтер енгізілмеді. Әлеуметтік анедония – теріс және оң шизотипияның бір өлшемі. Ол әлеуметтік және жеке қарым-қатынастағы кемшіліктерді қамтиды, сонымен қатар когнитивтік бұзылыстармен және ұйымдаспаған сөйлеумен байланысты, олардың екеуі де оң шизотипия санатына жатады. Шизофрениямен ауыратын барлық адамдарда әлеуметтік анедония байқалмайды, сондай-ақ әлеуметтік анедониясы бар адамдарда шизофрения спектрінің бұзылуы диагнозы қойылмайды, егер оларда шизофрения спектрінің бұзылуымен жиі байланысты болатын оң және когнитивтік симптомдар болмаса. Әлеуметтік анедония болашақтағы шизофрения спектрінің бұзылуын болжауға пайдалы көрсеткіш болуы мүмкін. Бұл жыныстық айырмашылық уақыт өте келе тұрақты (жасөспірім шақтан ересек жасқа дейін) және шизофрения спектрінің бұзылулары бар адамдарда да көрінеді. Бұл нәтижелер шизофрения спектрінің бұзылуларында байқалатын кең ауқымды жеке және әлеуметтік қарым-қатынастағы кемшіліктердің жалпы үлгісін көрсетеді. Орташа есеп бойынша, шизофрениямен ауыратын еркектерге диагноз жасырақ қойылады, олардың симптомдары ауыр, емдеуге жауабы нашар және осы аурумен ауыратын әйелдерге қарағанда өмір сапасы төмен. Бұл нәтижелер, әлеуметтік анедонияда байқалатын жыныстық айырмашылықпен бірге, еркектер мен әйелдер арасындағы генетикалық және гормоналдық ерекшеліктерді зерттеу қажеттігін көрсетеді, олар шизофрения сияқты психикалық аурулардың қаупін немесе төзімділігін арттыруы мүмкін.
Генетикалық компоненттер
Л. Дж. және Дж. П. Чэпман әлеуметтік анедонияның генетикалық бейімділіктен туындауы мүмкін екенін алғашқылардың бірі болып талқылады. Жақында DISC1 жалпы халық арасында әлеуметтік анедониямен байланыстырылды. Томпо әлеуметтік анедонияның белгілерінің күшеюімен байланысты нақты бір DISC1 аллелін анықтады. Сондай-ақ, олар әлеуметтік анедония белгілерінің азаюымен байланысты DISC1 аллелін анықтады, ол әйелдерде басымдықпен кездеседі. Әрі қарай зерттеулер қажет, бірақ әлеуметтік анедония шизофрениямен байланысты гендер мен аурудың фенотипі арасындағы маңызды аралық фенотип (эндофенотип) болуы мүмкін.
Нейробиологиялық корреляттар
Әлеуметтік анедонияның нейробиологиясын зерттейтін ғалымдар бұл ерекшелік мидағы сыйақы жүйелерінің жұмысындағы бұзылыстармен байланысты болуы мүмкін деп санайды. Бұл схема қуаныш сезімі үшін, сыйақының артықшылықтары мен кемшіліктерін бағалау үшін, жағымды күйкіні алуға қажетті күш-жігерді анықтау үшін, осы күйкіні алу туралы шешім қабылдау үшін және күйкіні алуға мотивацияны арттыру үшін маңызды. Атап айтқанда, вентральді стриатум және префронтальді қабықтың (ПФҚ) аймақтары, оның ішінде орбитофронтальді қабық (ОФҚ) және дорсолатеральді (dl) ПФҚ, ләззат сезімінде және сыйақыны гедоникалық тұрғыдан қабылдауда маңызды роль атқарады. Нейротрансмиттер жүйелеріне келетін болсақ, аккумбенс ядросы, вентральді паллидум және ОФҚ-дағы опиоид, гамма-аминобүтір қышқылы және эндоканнабиноид жүйелері сыйақының гедоникалық қабылдауын қамтамасыз етеді.
Музыкалық анедонияның ерекшелігі
Соңғы зерттеулер музыкалық дыбыстарды немесе ырғақты қабылдауда ешқандай мәселесі жоқ, бірақ музыка тыңдаудан ләззат алмайтын адамдарды анықтады. Музыкалық анедония мелофобиядан – музыкадан сескенуден – ерекшеленеді.