Кіріспе

Ғылым философиясындағы орны Ғылым философиясы және эпистемологияда инструментализм – идеялардың пайдалы құралдар екендігі және идеяның құндылығы табиғи құбылыстарды түсіндіру және болжаудағы тиімділігіне негізделген әдістемелік көзқарас. Инструменталистердің пікірінше, табысты ғылыми теория табиғаттың байқауға келмейтін объектілері, қасиеттері немесе процестері туралы шындық немесе жалғандық туралы ештеңе ашпайды. Ғылыми теория – адамдардың табиғаттың белгілі бір саласындағы бақылауларды заңдар арқылы болжауға мүмкіндік беретін құрал ғана, бұл заңдар жүйеліліктерді сипаттайды немесе қорытындылайды, ал теориялардың өзі осы заңдарды түсіндіретіндей табиғаттың жасырын аспектілерін ашпайды. Табиғат туралы метафизикалық шындықты ашуға ұмтылған ғылыми реализмнің мақсаттарын жоққа шығарып, инструментализм теориялық терминдердің құбылыстарды, байқалатын нәтижелерді болжау үшін ғана қажет екенін айтады. Келесі жетекші британдық эмпирик Джордж Беркли ғалымдар мойындаған пішін, кеңдік және өткізбеу сияқты объектінің негізгі қасиеттерін түс, қаттылық, жылу және т.б. сияқты екінші қасиеттерсіз көзге келтіруге болмайтынын дәлелдеді. Ол сондай-ақ, объект қалай немесе неге оны қабылдаудан тәуелсіз болуы мүмкін деген сұрақ қойды. Беркли объектілердің шынайылығы туралы күнделікті әңгімеге қарсылық білдірмеді, бірақ қарапайым адамдар білмейтін сезімдік түйсіктерден тыс нәрсені білгендей сөйлейтін философтардың сөздерімен келіспеді. Беркли үшін ғылыми теория себептерді немесе түсіндірмелерді көрсетпейді, тек объектілердің түрлерін анықтайды және олардың әдеттегі жүйеліліктерін анықтайды. Соңғы ұлы британдық эмпирик Дэвид Юм Фрэнсис Бэконның индуктивизміне бірқатар қарсылықтар қойды, ол ғылыми білімге қол жеткізуге қатысты басым немесе кем дегенде жарияланған көзқарас болды. Өзінің білім теориясын Ньютонның қозғалыс теориясымен теңестіргенін ескерген Юм индуктивизмді ғылыми реализмге қарағанда жақтады деп санады. Юмның еңбектерін оқығаннан кейін Иммануил Кант «догматикалық ұйқыдан оянды» және осылайша Юм эмпиризмінен туындаған ғылымға төнген кез келген қауіпті бейтараптандыруға тырысты. Кант физиканың алғашқы қатаң философиясын жасады.

Трансценденталды идеализм

Ньютонның жалқы гравитация замын сақтап қалу үшін, Иммануил Кант сана тәжірибенің алғы шарты екенін тұжырымдады, сондай-ақ, әлемдегі заттардың өздерінің болуы – ноумена, ал адамдардың таныған тәжірибелері – құбылыстарға байланысты көпір ретінде. Осылайша, сананың өзінде кеңістік, уақыт және затты анықтайтын құрылым бар. Сананың ноуменаны жіктеуі кеңістікті Евклидтік, уақытты тұрақты етеді, ал заттардың қозғалысы Ньютон физикасы болжаған детерминизмді көрсетеді. Кант адам санасы, оның өзі дамыған құбылыс емес, адамзат пайда болған кезде алдын ала белгіленген және орнатылған деп есептеген. Қалай болғанда да, сана ғылыми әдістермен ешқашан көтерілмейтін сыртқы көріністің жамылғысы болды. Дегенмен, сана өзін ойға ала да, осындай шындықтарды таба да алады, бірақ бұл теориялық деңгейде емес, тек этика арқылы мүмкін. Канттың метафизикасы, трансценденттік идеализм, ғылымды күмәндан қорғады – ол "синтетикалық априорлы" білім ("жалпыға ортақ, қажетті және мәліметтік") есебінен болды, бірақ ғылыми реализмге үміттерді жоққа шығарды.

Логикалық эмпиризм

Ақыл-ойдың тікелей сезімдік тәжірибеден асып түсуге шамасы келмейтіндіктен, Эрнст Махтың логикалық позитивизмнің ерте нұсқасы (эмпириокритицизм) идеализмге жақын болды. Оны тіпті жасырын солипсизм деп те айтты, яғни бар болғаны адамның өзінің санасы ғана бар. Махтың позитивизмі эмпирикалық ғылымдардың толық бірлігін де қатысты түрде мәлімдеді. Махтың позитивизмі ғылыми теорияның жаңа негізі ретінде феноменализмді жариялады, барлық ғылыми терминдер нақты немесе потенциалды сезімдерге сілтеме жасауы керек, осылайша гипотезаларды жойып, физикалық және психологиялық сияқты көрінетін түрлі ғылыми теориялардың терминдер мен формаларын ортақ пайдалануына мүмкіндік берді. Феноменализмді іске асыру өте қиын болғанымен, ол 1920 жылдары пайда болған ғылым философтарының жаңа буынына зор әсер етті, олар өздерін логикалық позитивистер деп атап, верификацияционизм деп аталатын бағдарламаны ұстанды. Логикалық позитивистер ғалымдарға нұсқау беруді немесе шектеуді мақсат етпеді, бірақ философиялық дискурсты түсіндіру және құрылымдау арқылы ғылыми философияны құруға ұмтылды, ол ғылыми теориялар сияқты философиялық тұжырымдамаларды тексеруге және барлық адамдық білімді ғылыми көзқарасқа біріктіруге, осылайша адамзатты шатасқан немесе белеңдес тілден туындаған көптеген проблемалардан құтқаруға көмектесер еді. Верификацияционистер теория мен байқау арасында қатаң айырмашылық күтті, бұл теорияның теориялық терминдері мен байқалатын терминдерде көрінетін еді. Теорияның болжанған байқауға келмейтін элементтері әрқашан байқауларға сәйкес келеді деп сенген верификацияционистер ғылыми теорияның теориялық терминдерін, мысалы, электронды, байқауларда метафоралық немесе эллипстік деп қарады, мысалы, бұлт камерасындағы ақ жолақ. Олар ғылыми терминдердің өздеріне мағынасы жоқ, бірақ тәжірибелік үлгілерге сәйкес келетін толық теорияның логикалық құрылымынан мағына алады деп санайды. Теориялық терминдерді байқау терминдеріне аудастырып, содан кейін теорияның математикалық/логикалық құрылымын түсіндіру арқылы, тұжырымдама тәжірибелік үлгілерге сәйкес келе ме екенін тексеруге және осылайша ғылыми теорияны дұрыс немесе бұрыс деп растауға болады. Мұндай растау ғылымда бұрынғыдан гөрі мүмкін болар еді, өйткені теориялық терминдерді байқау терминдеріне аудастыру ғылыми теорияны таза эмпирикалық, метафизикалық емес етеді. Бірақ логикалық позитивистер еңсеруге келмейтін қиындықтарға тап болды. Мориц Шлик Отто Нейратпен фундаментализм туралы пікір таласты, бұл Декартқа тән дәстүрлі көзқарас, ол қазіргі батыс философиясының негізін қалаушысы ретінде танылды, содан кейін фундаментализмді қолдау мүмкін емес деп танылды. Сондықтан ғылымның күмәнсіз шындықтардың сенімді негізін табуы мүмкін емес еді. Ғылым жеке емес, қоғамдық шындықтарды ашуға бағытталғандықтан, верификацияционистер феноменализмнен физикализмге ауысты, бұл арқылы ғылыми теория кеңістікте байқалатын және кем дегенде физиктер тани алатын объектілерге сілтеме жасайды. Қатаң эмпиризмді қолдау мүмкін емес деп тапқан верификацияционизм «эмпиризмді либерализациялауға» ұшырады. Рудольф Карнап тіпті эмпиризмнің негізі прагматикалық екенін ұсынды. Теорияны дұрыс немесе бұрыс деп растау мүмкін емес екенін мойындап, олар бұл талаптан бас тартып, растау теориясына назар аударды. Карнап жай ғана әмбебап заңның расталу дәрежесін – оның ықтимал шындығын – өлшеуге тырысты, бірақ өзінің зор математикалық және логикалық шеберлігіне қарамастан, нөлдік расталу дәрежесінен жоғары нәтиже беруге келмейтін теңдеулерді тапты. Карл Хемпель растау парадоксын тапты. 1950 жылдары верификацияционистер ғылым философиясын академиялық философия факультеттеріндегі мамандық ретінде орнатып алды. 1962 жылға қарай верификацияционистер ғылыми теорияға қатысты барлық маңызды сұрақтарды қойып, оларға жауап беруге тырысты. Олардың зерттеулері идеалды ғылыми көзқарас наивтің қате екенін көрсетті. Содан кейін осы легендарлық жобаның жетекшісі Хемпель верификацияционизмнің құлауын білдіретін ақ ту көтерді. Содан кейін батыс қоғамына күрт әсер еткен Кунның маңызды тезисі болды, оны Карнап, верификацияционизмнің ең жанкешті жақтаушысы таныстырды. Ғалымдар көбінесе байқауға келмейтін және байқалатын объектілерді ажырата алмайтын инструментализмді көрсетті. Британдық физик Дэвид Дойч 1997 жылы жариялаған «Реальность тоқымасы» атты кітабында Поппердің инструментализмге қатысты сын-пікірін қолдап, түсіндіру мазмұнынан айырылған ғылыми теорияның пайдасы шектеулі болады деп мәлімдеді.

Құралды эмпиризм - инструментализмнің бір түрі

Бас ван Фраассеннің (1980) конструктивистік эмпиризм жобасы байқалатын салаға сенуге қатысты, сондықтан осы себепті ол инструментализмнің бір түрі ретінде қарастырылады.

Ақыл-ой философиясында

Ақыл-ой философиясында инструментализм – сенімдер сияқты ұйғарымдық көзқарастардың ақыл мен миды ғылыми тұрғыдан зерттеуге негіз болатын нақты ұғымдар емес екенін, бірақ басқа жандардың сенімі бардай әрекет етудің табысты стратегия екенін көрсетеді.

Прагматизммен байланысы

Инструментализм прагматизммен тығыз байланысты, бұл позиция бойынша мағынаны, шындықты немесе құндылықты анықтаудағы маңызды негіз – практикалық салдар болып табылады.