Кіріспе

Ғылыммен сипатталған әлем, оның қалай түсіндірілуіне қарамастан, нақты болып табылады деген көзқарас. Ғылыми реализм – ғылыммен сипатталған әлемнің, оның интерпретациясына қарамастан, шынайы екендігі туралы тұжырым. Ғылыми реализмді қолдайтын адам ғылым сипаттаған әлемді нақты (немесе шамамен нақты) деп қабылдайды, себебі ғылымның әлемдегі физикалық және метафизикалық шындықты табуға қабілетті екеніне сенеди. Ғылым философиясында бұл көзқарас көбінесе "Ғылымның табысын қалай түсіндіруге болады?" деген сұраққа жауап ретінде қарастырылады. Осы контексте ғылымның табысы туралы пікір алмасу, негізінен ғылыми теорияларда айтылатын, байқауға келмейтін құбылыстардың мәртебесіне қатысты. Жалпы, ғылыми реалистер инструментализмге қарама-қарсы, байқауға келмейтін құбылыстар туралы (яғни олардың байқалатын құбылыстармен бірдей онтологиялық мәртебесі бар) дұрыс мәлімдемелер жасауға болады деп санайды.

Өзгешелік талаптары

Келесі талаптар ғылыми реалистер ұстанатын пікірлерге тән. Ғылымның жетістігінің мәні және реализмнің осы жетістіктегі рөлі туралы кең пікір қарама-қайшылықтарына байланысты, ғылыми реалист келесі ұстанымдардың кейбіреулерімен келіседі, бірақ барлығымен емес. Ең жақсы ғылыми теориялар кем дегенде жартылай дұрыс. Ең жақсы теориялар сілтеме жасайтын нәрсесі жоқ сөздерді қамтитын негізгі терминдерді қолданбайды. Теория шамамен дұрыс дегенді айту, оның болжамдау жетістігінің деңгейін түсіндіру үшін жеткілікті. Теорияның шамамен шындығы – оның болжамдық жетістігінің жалғыз түсіндірмесі. Теорияда анықтамасы жоқ сөздер қолданылса да, ғылыми теория шамамен дұрыс болуы мүмкін. Ғылыми теориялар физикалық әлемнің шын есебіне қарай дамудың тарихи процесінде. Ғылыми теориялар нақты, болмыстық талаптар қояды. Ғылыми теориялардың теориялық мәлімдемелерін тура мағынасында оқу керек, және олар анық түрде дұрыс немесе бұрыс. Теорияның болжамдық жетістігінің деңгейі – оның негізгі терминдерінің сілтемелік жетістігінің дәлелі. Ғылымның мақсаты – физикалық әлем туралы тура мағынасында шындықты айту. Ғылым сәтті болды, өйткені ол осы мақсатқа қарай дамып келеді.

Кереметтер жоқ

Ғылыми реализмнің негізгі аргументтерінің бірі ғылыми білімнің дамушылық сипатта болуы және құбылыстарды сәтті болжау қабілетіне ие болуы тұжырымына негізделген. Көптеген ғылыми реалистер (мысалы, Эрнан Макмуллин, Ричард Бойд) теорияның практикалық табысы оның көрінбейтін аспектілерінің бар екендігіне сенім береді деп санайды, себебі осы аспектілер теорияның болжамдарын түсіндіруге қатысты болды. Мысалы, ғылыми реалист атомдарды пайдаланатын барлық теориялардың феноменологиялық табысынан ғылымның кейбір онтологиялық негіздеме алуы керек дейді. Ғылыми реализмді қолдайтындар көбінесе абдуктивті ойлауды немесе «жақсы түсіндірмеге қорытынды жасауды» (Липтон, 2004) пайдаланады. Мысалы, жиі қолданылатын «мұғжиза аргументі» немесе «мұғжиза жоқ» аргументі ғылыми теориялардың әртүрлі құбылыстарды болжау және түсіндіруде жоғары табысқа ие екенін атап өтуден басталады, көбінесе жоғары дәлдікпен. Осылайша, ең жақсы түсіндірме – ғылымның табысы Хилари Путнам «мұғжиза» деп атаған нәрсе емес екенін көрсететін жалғыз түсіндірме – біздің ғылыми теорияларымыз (немесе кемінде ең жақсылары) әлемнің нақты сипаттамасын береді немесе шамамен солай екенін көрсетеді. Бас ван Фраассен эволюциялық аналогиямен жауап береді: «Қазіргі ғылыми теориялардың табысы ешқандай мұғжиза емес деп санаймын. Бұл тіпті ғылыми (дарвинистік) сана үшін де таң қалдырмайды. Себебі кез келген ғылыми теория қатал бәсекелестікке толы өмірге қадам басады, тіс пен тырнақпен күресетін жабайы ортаға. Тек табысты теориялар ғана сақталады – табиғаттағы нақты заңдылықтарды ұстап алғандар». (The Scientific Image, 1980) Кейбір философтар (мысалы, Колин Хаусон) мұғжиза жоқ деген аргументтің негізгі көрсеткіш қателігін жасағанын айтады.

Пессимистік индукция

Реализмге қарсы басты аргументтердің бірі – пессимистік индукция, ғылым тарихында бұрын эмпирикалық тұрғыдан сәтті деп есептелген, бірақ қазір жалған деп саналатын көптеген теориялар бар екенін көрсетеді. Сонымен қатар, ғылым тарихында эмпирикалық тұрғыдан сәтті болған, бірақ байқауға келмейтін терминдері нақты сілтеме жасамайтын көптеген теориялар кездеседі. Мысалы, статикалық электрдің эфлувиум теориясы (16 ғасырдағы физик Уильям Гилберттің теориясы) – эмпирикалық тұрғыдан сәтті теория, бірақ оның негізгі байқауға келмейтін терминдері кейінгі теориялармен алмастырылды. Реалистер бұл теориялардың жақсырақ теориялармен ауыстырылуын ғылыми білімнің дамуымен байланыстырып, мұндай жағдайларда ғана қажетсіз байқауға келмейтін элементтер алынып тасталатынын айтады. Мысалы, Альберт Эйнштейннің арнайы салыстырмалылық теориясы, механика мен электромагнетизм теорияларының табысына ешқандай үлес қосқан жоқ болғандықтан, жарық эфирі туралы ұғымды жоюға болатынын көрсетті. Алайда, теория алмастырылғанда, атомдар сияқты жақсы негізделген ұғымдар тасталмайды, керісінше, жаңа теорияға қандай да бір формада енгізіледі. Осы жауаптар ғылыми реалистерді құрылымдық реализмге жеткізуі мүмкін.

Конструктивистік эпистемология

Әлеуметтік конструктивистер ғылыми реализмнің ғылыми революция кезеңдерінде ғылыми білімде болатын қарқынды өзгерістерді есепке ала алмайтынын айтуы мүмкін. Конструктивистер теориялардың сәттілігінің құрылыстың бір бөлігі ғана екенін де сөздейді. Дегенмен, бұл аргументтер көптеген ғалымдардың реалист емес екенін назарға алмайды. 1920 жылдардағы кванттық механиканың дамуы кезінде ғылымдағы басым философиялық бағыт – логикалық позитивизм болды. Бомның реалистік интерпретациясы және кванттық механиканың көптеген әлемдер интерпретациясы классикалық физиканың ұғымдарымен мұндай революциялық ажырасым жасамайды.

Төмен анықтау проблемасы

Ғылыми реализмге қарсы тағы бір аргумент, төменгі анықталу мәселесінен туындайды, бұл жоғарыдағылар сияқты тарихи негіздемеге ие емес. Ол, принцип бойынша, бақылау деректерін өзара қарама-қайшы бірнеше теориялармен түсіндіруге болады деп тұжырымдайды. Реалистер ғылым тарихында төменгі анықталудың нақты жағдайлары азаз болғанын айту арқылы қарсылық білдіре алады. Көбінесе деректерді түсіндіру талабы соншалықты қатаң, ғалымдар тіпті бір теорияны табуға талпынады. Бұдан әрі, егер төменгі анықталу аргументін қабылдасақ, онда біз тек тікелей бақылаған нәрселерді ғана біле аламыз деген тұжырымға келеміз. Мысалы, қазба дәлелдеріне сүйене отырып, динозаврлар бір кезде өмір сүргенін теориялық тұрғыдан айта алмаймыз, себебі басқа теориялар (мысалы, қазбалар шебер жасалған әстелдер) да сол деректерді түсіндіре алады.

Сәйкестікті жоқ модельдер аргументі

Келіспейтін модельдер туралы аргументке сәйкес, кейбір жағдайларда бір құбылысқа қатысты әртүрлі модельдердің болуы антиреализмнің дәлелі ретінде қарастырылуы мүмкін. Маргарет Моррисон мысал келтірді, ол қабықша модельі мен сұйық тамшы модельі атом ядросын қарама-қайшы түрде сипаттайтынын көрсетті, тіпті екі модель де болжам жасауға қабілетті.