Кіріспе
Барлық қолжетімді тауарлар мен қызметтерді тұтынушы өз табысына сәйкес сатып ала алады. Экономикада бюджеттік шектеулер – тұтынушының қолдағы табысы мен ағымдағы бағалар шегінде сатып ала алатын тауарлар мен қызметтердің барлық мүмкін комбинацияларын көрсетеді. Тұтынушы теориясы тұтынушы таңдауларының параметрлерін зерттеу құралы ретінде бюджеттік шектеулер мен қалау картасы тұжырымдамаларын пайдаланады. Екі тұжырымдаманың да екі тауарлық жағдайда айқын графикалық бейнелеуі бар. Тұтынушы тек табысы жеткенше ғана сатып ала алады, сондықтан олар өз бюджеттерімен шектелген. Социалистік экономикаға өту кезеңінде фирмаларға субсидиялар, несиелер және бағаларды қолдау арқасында жұмсақ бюджеттік шектеулер қолданылады. Бұл теория фирманың, әсіресе социалистік елде, қаржылық көмекке тәуелділігін білдіреді. Жұмсақ бюджеттік шектеу синдромы көбінесе мемлекеттің экономикалық ұйымдардағы – мемлекеттік және жеке компаниялар, коммерциялық емес ұйымдар сияқты – әкелік рөлінде кездеседі. Янош Корнай постсоциалистік кезеңге өтуді бағалау үшін бес өлшем бар екенін атап өтті: фискалдық субсидия, жұмсақ салық салу, жұмсақ банк несиесі (қаржылық тәуекелді несиелер), жұмсақ сауда несиесі (фирмалар арасындағы қарыздардың жиналуы) және жалақы бойынша қарыздар. Клловердің [1965] пікірінше, бюджеттік шектеулер – екі негізгі қасиеті бар рационалды жоспарлаудың алғышарты болып табылады. Біріншісі, бюджеттік шектеулер шешім қабылдаушылардың мінез-құлқына қатысты: шығындарды өтеу үшін өнімді сату немесе активтерден табыс алу. Бұл қаржылық ресурстарды реттеудің шектеулері айқын екенін білдіреді. Екіншісі – болашақ қаржылық жағдайларға байланысты күтілетін ағымдағы нақты сұранысқа шектеулер қою. Жұмсақ бюджеттік шектеулердің себебі – шығындар табыстан асып кеткен жағдайда, осы артық шығынды қосымша ұйымдар (мемлекет) төлейді. Сонымен қатар, шешім қабылдаушы өз әрекеттерінің нәтижесінде осындай сыртқы қаржылық көмекке қол жеткізудің жоғары ықтималдығын күтеді. Сыртқы көмек арқылы жабылған артық шығын көбейген сайын, бюджеттік шектеулер де жұмсара түседі.
In economics, a budget constraint represents all the combinations of goods and services that a consumer may purchase given current prices within his or her given income. Consumer theory uses the concepts of a budget constraint and a preference map as tools to examine the parameters of consumer choices Both concepts have a ready graphical representation in the two good case. The consumer can only purchase as much as their income will allow, hence they are constrained by their budget. In the socialist transition economy there are soft budget constraint on firms because of subsidies, credit and price support. This theory implies that the survival of a firm depends on financial assistance, especially in a socialist country. The soft budget constraint syndrome usually occurs in the paternalistic role of the State in economic organizations, such as public and private companies and non profit organizations. János Kornai also highlighted that there are five dimensions to evaluate the post socialist transition, including fiscal subsidy, soft taxation, soft bank credit (non performing loans), soft trade credit (the accumulate rears between firms) and wage arrears. According to the point of view by Cllower [1965], budget constraints are a rational planning assumption with two main attributes. The first is that budget constraints refer to the decision makers' behavioural characteristics selling output or acquiring asset income to compensate for spending. This means that adjustment limitation on financial resources are obvious. The second is to impose constraints on prior variables, such as constraints on current actual demand based on expectations of future financial conditions. The reason for the soft budget constraints is that the excess of expenditure over income will be paid by additional organizations (the State). In addition, the decision maker expects such external financial assistance to be highly probable based on his actions. The further explanation is the more excess spending is covered by external aid, the budget constraints will be more softer.
Банк
Банктік қадағалау – банктердің капиталдың жеткіліктілігі деңгейіне жасалатын қадағалауды білдіреді. Егер банк көптеген несиелер бойынша төлемдерді алуда қиындыққа тап болса, капиталды қаржыландыру қиындыққа ұшыраса, үкімет көмегімен банкроттықтан сақтауға болады, бұл жағдайда банкте жұмсақ бюджеттік шектеулер пайда болады. Деватипонт пен Маскин (1995) банктерге қосымша қаржылық көмек қажет болған кезде, бұрын берілген несиелердегі салдарынан жойылған шығындар жұмсақ бюджеттік шектеулерге алып келуі мүмкін екенін көрсетеді. Сыртқы мүмкіндіктерді ішкі жүйеге енгізу арқылы банктер жаңа несиелер мен ескі несиелерді қайта қаржыландыру арасында қаражатты бөлуге мүмкіндік туады. Инвестицияларды саралау және бақылау технологияларын пайдалана отырып, банктер жаңа несиелердің салыстырмалы тиімділігін арттыра алады, соның арқасында жұмсақ бюджеттік шектеулердің тепе-теңдігі бұзылады.
Халықаралық экономика
Өндірістік мүмкіндіктер шегі – бюджеттік шектеуге ұқсас, елдің қолда бар өндіріс факторларының шектеулігіне байланысты бірнеше тауарды өндірудегі мүмкіндіктерін көрсетеді. Автономия жағдайында бұл елдегі жеке тұлғалардың тұтыну мүмкіндігін де шектейді. Дегенмен, халықаралық сауданың артықшылықтары әдетте әр сауда серігінің тұтыну мүмкіндіктері шегінің өзгеруі арқылы көрсетіледі, бұл оларға әсерлірек бейтараптық қисығына қол жеткізуге мүмкіндік береді. Халықаралық сауданың "құралдар жиынтығындағы" Хекшер-Олин және Кругман модельдерінде экономиканың бюджеттік шектеуі (оның ТМШ) сауда шарттарымен (СС) анықталады, ол экономиканың СС-мен тең еңіске ие төмен қарай бағытталған сызық түрінде көрінеді. (СС баға қатынасы Px/Py арқылы беріледі, мұнда x – экспортталатын тауар, y – импортталатын тауар).
Қарыз алу және несие беру
Бюджеттік шектеулер қарыз алу және несие беру арқылы сыртқа қарай кеңейтілуі немесе ішке қарай тарылуы мүмкін. Тұтынушы белгілі бір кезеңде, әдетте r пайыздық мөлшерлемемен ақша қарызға алып, болашақ кезеңдерде тұтынудан бас тартып, қарыз алған кезеңде одан да көп тұтыну мүмкіндігіне ие болады. Қарыз алуды таңдау осы кезеңде бюджеттік шектеуді кеңейтеді, ал болашақ кезеңдерде бюджеттік шектеулерді тарытады. Керісінше, тұтынушылар ағымдағы кезеңде ақшасын несиеге беруді таңдай алады, әдетте l несиелендіру ставкасымен. Несие беру осы кезеңде бюджеттік шектеуді тарытады, бірақ болашақ кезеңдерде бюджеттік шектеулерді кеңейтеді. Мінездік экономика бойынша, қарыз алу және несие беру туралы шешімдерге қазіргі уақытқа басымдық тану да әсер етеді. Экономикада қазіргі уақытқа басымдық танытатын екі топ бар: өздерінің қазіргі уақытқа басымдығын білетін сарапты адамдар және оны білмейтін қарапайым адамдар.