Кіріспе

Барлық қолжетімді тауарлар мен қызметтерді тұтынушы өз табысына сәйкес сатып ала алады. Экономикада бюджеттік шектеулер – тұтынушының қолдағы табысы мен ағымдағы бағалар шегінде сатып ала алатын тауарлар мен қызметтердің барлық мүмкін комбинацияларын көрсетеді. Тұтынушы теориясы тұтынушы таңдауларының параметрлерін зерттеу құралы ретінде бюджеттік шектеулер мен қалау картасы тұжырымдамаларын пайдаланады. Екі тұжырымдаманың да екі тауарлық жағдайда айқын графикалық бейнелеуі бар. Тұтынушы тек табысы жеткенше ғана сатып ала алады, сондықтан олар өз бюджеттерімен шектелген. Социалистік экономикаға өту кезеңінде фирмаларға субсидиялар, несиелер және бағаларды қолдау арқасында жұмсақ бюджеттік шектеулер қолданылады. Бұл теория фирманың, әсіресе социалистік елде, қаржылық көмекке тәуелділігін білдіреді. Жұмсақ бюджеттік шектеу синдромы көбінесе мемлекеттің экономикалық ұйымдардағы – мемлекеттік және жеке компаниялар, коммерциялық емес ұйымдар сияқты – әкелік рөлінде кездеседі. Янош Корнай постсоциалистік кезеңге өтуді бағалау үшін бес өлшем бар екенін атап өтті: фискалдық субсидия, жұмсақ салық салу, жұмсақ банк несиесі (қаржылық тәуекелді несиелер), жұмсақ сауда несиесі (фирмалар арасындағы қарыздардың жиналуы) және жалақы бойынша қарыздар. Клловердің [1965] пікірінше, бюджеттік шектеулер – екі негізгі қасиеті бар рационалды жоспарлаудың алғышарты болып табылады. Біріншісі, бюджеттік шектеулер шешім қабылдаушылардың мінез-құлқына қатысты: шығындарды өтеу үшін өнімді сату немесе активтерден табыс алу. Бұл қаржылық ресурстарды реттеудің шектеулері айқын екенін білдіреді. Екіншісі – болашақ қаржылық жағдайларға байланысты күтілетін ағымдағы нақты сұранысқа шектеулер қою. Жұмсақ бюджеттік шектеулердің себебі – шығындар табыстан асып кеткен жағдайда, осы артық шығынды қосымша ұйымдар (мемлекет) төлейді. Сонымен қатар, шешім қабылдаушы өз әрекеттерінің нәтижесінде осындай сыртқы қаржылық көмекке қол жеткізудің жоғары ықтималдығын күтеді. Сыртқы көмек арқылы жабылған артық шығын көбейген сайын, бюджеттік шектеулер де жұмсара түседі.

Банк

Банктік қадағалау – банктердің капиталдың жеткіліктілігі деңгейіне жасалатын қадағалауды білдіреді. Егер банк көптеген несиелер бойынша төлемдерді алуда қиындыққа тап болса, капиталды қаржыландыру қиындыққа ұшыраса, үкімет көмегімен банкроттықтан сақтауға болады, бұл жағдайда банкте жұмсақ бюджеттік шектеулер пайда болады. Деватипонт пен Маскин (1995) банктерге қосымша қаржылық көмек қажет болған кезде, бұрын берілген несиелердегі салдарынан жойылған шығындар жұмсақ бюджеттік шектеулерге алып келуі мүмкін екенін көрсетеді. Сыртқы мүмкіндіктерді ішкі жүйеге енгізу арқылы банктер жаңа несиелер мен ескі несиелерді қайта қаржыландыру арасында қаражатты бөлуге мүмкіндік туады. Инвестицияларды саралау және бақылау технологияларын пайдалана отырып, банктер жаңа несиелердің салыстырмалы тиімділігін арттыра алады, соның арқасында жұмсақ бюджеттік шектеулердің тепе-теңдігі бұзылады.

Халықаралық экономика

Өндірістік мүмкіндіктер шегі – бюджеттік шектеуге ұқсас, елдің қолда бар өндіріс факторларының шектеулігіне байланысты бірнеше тауарды өндірудегі мүмкіндіктерін көрсетеді. Автономия жағдайында бұл елдегі жеке тұлғалардың тұтыну мүмкіндігін де шектейді. Дегенмен, халықаралық сауданың артықшылықтары әдетте әр сауда серігінің тұтыну мүмкіндіктері шегінің өзгеруі арқылы көрсетіледі, бұл оларға әсерлірек бейтараптық қисығына қол жеткізуге мүмкіндік береді. Халықаралық сауданың "құралдар жиынтығындағы" Хекшер-Олин және Кругман модельдерінде экономиканың бюджеттік шектеуі (оның ТМШ) сауда шарттарымен (СС) анықталады, ол экономиканың СС-мен тең еңіске ие төмен қарай бағытталған сызық түрінде көрінеді. (СС баға қатынасы Px/Py арқылы беріледі, мұнда x – экспортталатын тауар, y – импортталатын тауар).

Қарыз алу және несие беру

Бюджеттік шектеулер қарыз алу және несие беру арқылы сыртқа қарай кеңейтілуі немесе ішке қарай тарылуы мүмкін. Тұтынушы белгілі бір кезеңде, әдетте r пайыздық мөлшерлемемен ақша қарызға алып, болашақ кезеңдерде тұтынудан бас тартып, қарыз алған кезеңде одан да көп тұтыну мүмкіндігіне ие болады. Қарыз алуды таңдау осы кезеңде бюджеттік шектеуді кеңейтеді, ал болашақ кезеңдерде бюджеттік шектеулерді тарытады. Керісінше, тұтынушылар ағымдағы кезеңде ақшасын несиеге беруді таңдай алады, әдетте l несиелендіру ставкасымен. Несие беру осы кезеңде бюджеттік шектеуді тарытады, бірақ болашақ кезеңдерде бюджеттік шектеулерді кеңейтеді. Мінездік экономика бойынша, қарыз алу және несие беру туралы шешімдерге қазіргі уақытқа басымдық тану да әсер етеді. Экономикада қазіргі уақытқа басымдық танытатын екі топ бар: өздерінің қазіргі уақытқа басымдығын білетін сарапты адамдар және оны білмейтін қарапайым адамдар.