Солтүстік Ирландияның премьер-министрі: Теренс О'Нилл

Кіріспе

Солтүстік Ирландияның 1963-1969 жылдар аралығындағы премьер-министрі Теренс Марн О'Нилл, Мэн бароны О'Нилл, ПК (НИ) (10 қыркүйек 1914 – 12 маусым 1990) – Солтүстік Ирландияның төртінші премьер-министрі және Ольстер одақтастық партиясының (UUP) басшысы (1963–1969). Солтүстік Ирландия қоғамындағы діни араздықтарды таратуға ұмтылған, орташа көзқарасты одақтас болған ол 1946 жылдан 1970 жылдың қаңтарында отставкаға шыққанға дейін Баннсайд сайлау округінен Солтүстік Ирландия Парламентінің депутаты болды. Оның Солтүстік Ирландияның Өкілдер палатасындағы ізбасары Иан Пейсли болды, ал UUP-тің басқаруы да радикалды топтарға көшті.

Өмірбаян

Теренс О'Нилл 1914 жылдың 10 қыркүйегінде Лондонның Хайд-парк ауданындағы 29 Эннисмор бақшасында Артур О'Нилл мен оның әйелі леди Аннабель Хунгерфорд Крю Милнес отбасында дүниеге келді. О'Нилл Лондонда өсті және Вест Даунс мектебінде (Винчестер), содан кейін Итон колледжінде білім алды. Ол жазғы демалыстарын Ольстерде өткізді. Мектепті бітірген соң Франция мен Германияда бір жыл болып, кейін Лондон қаласында және Австралияда жұмыс істеді. 1940 жылдың мамыр айында Сэндхерст Корольдік әскери колледжінде офицерлік шен алды.

1944 жылдың 4 ақпанында ол Пайлвелл Парк, Лаймингтон, Гэмпширдегі Уильям Ингем Уитакердің қызы Кэтрин Джинге үйленді. Олардың Патрик (1945 жылы туған) деген ұлы мен Энн (1947 жылы туған) деген қызы болды. Оның шөбере інісі – танымал британдық диджей және музыка продюсері Фред Агейн. Солтүстік Ирландияның барлық премьер-министрлері сияқты, ол да Оранж орденінің мүшесі болды.

Саясат

1945 жылдың соңында О'Нилл отбасымен Солтүстік Ирландияға, Ахогиллдің жанында, Антрим графтығындағы қайта жабдықталған Регенттік пасторлық үйіне көшіп барды. 1946 жылғы қосымша сайлауда ол Солтүстік Ирландия Парламентіне Баннсайд сайлау округінен Ольстер Юнионисттік партиясының (UUP) депутаты болып сайланды, ол Парламент ғимаратында, Стормонтта отырды. О'Нилл бірқатар кіші лауазымдарда қызмет етті. 1948 жылдың ақпанынан 1953 жылдың қарашасына дейін Денсаулық сақтау және жергілікті басқару министрлігінің парламенттік хатшысы болды, содан кейін ол Жолдар мен қаражат төрағасы және Солтүстік Ирландияның Өкілдер палатасының вице-спикері болып тағайындалды. 1953 жылы Антримнің жоғары шерифі қызметін атқарды. 1956 жылдың сәуір айында Солтүстік Ирландия үкіметінде Ішкі істер министрі болып тағайындалып, Солтүстік Ирландияның құпия кеңесіне ант берді. Алты айдан кейін ол сондай-ақ Қаржы министрі болып тағайындалды, бұл Ішкі істер министрлігінен бас тартып, Қаржыға көбірек назар аударуға дейін басқарған маңызды лауазым болды. Ол 1963 жылы Солтүстік Ирландияның премьер-министрі болып тағайындалғанға дейін Қаржы министрі қызметін атқарды.

Премьер-министр

1963 жылы О'Нилл Солтүстік Ирландияның премьер-министрі және Ольстер Юнионисттік партиясының басшысы ретінде Брукбороның 1-ші виконты Базиль Бруктың орнын иеленді. Ол лорд Брукборо премьер-министр болған кезде ойға да келмейтін жаңа саясатты енгізді. Ол сектанттықты тоқтатып, католиктер мен протестанттарды өзара жұмысқа тартуға тырысты. Монастырға сапар шегу көптеген протестанттардың наразылығын тудырды. Ол сондай-ақ өнеркәсіптік секторда да үміт артып, кәсіподақтармен қарым-қатынасты жақсартуға және Солтүстік Ирландияның құлдыраған өнеркәсібін жаңарту үшін шетелден жаңа инвестиция тартуға тырысты. Гарольд Уилсонның лейбористік үкіметінің Даунинг-стритке келуі NILP-нің сонда маңызды одақтасы бар екенін көрсетті. Уилсон UUP-тің жақтаушысы емес еді, сондықтан О'Нилл Ұлыбритания үкіметінің қолдауына сүйене алмайтын Солтүстік Ирландияның алғашқы премьер-министрі болды. 1965 жылдың қаңтар айында О'Нилл премьер-министрді Белфастқа келісімдерге шақырды. О'Нилл өзінің партиясынан күшті қарсылыққа тап болды, себебі ол сапар туралы өте аз адамды хабардар еткен, және Республикамен кез келген мәміле жасауға қарсы болған Ян Пейслиден. Пейсли және оның жақтастары Лемасстың машинасына қар лақтырып жіберді. Ақпан айында О'Нилл Дублиндегі Лемасқа барды. О'Ниллдің реформаларына қарсылық соншалықты күшті болды, 1967 жылы Джордж Форрест – Премьер-министрді қолдаған Орта Ольстердің депутаты – Коагта, Тайрон округінде 12 шілде мерекесінде сахнадан түсіріліп, Оранж орденінің мүшелері оны есінен айырды. 1967 жылдың желтоқсанында Лемасстың ізбасары Джек Линч О'Ниллмен алғашқы кездесуі үшін Стормонтқа келді. 1968 жылдың 8 қаңтарында олар Дублинде қайта кездесті. 1968 жылдың 19 қаңтарында О'Нилл Ирландиялық қауымдастықтың мүшелеріне бес жылдық қызметін атап өткен сөз сөйлеп, "Солтүстік Ирландиядағы ұйымдардың конфессиялық кедергілерді жеңіп, қоғамдық қарым-қатынастарды жақсартуға жаңа күш салуын" шақырды. 1968 жылдың 20 мамырында О'Ниллді оның саясатына қарсы болған Вудвейл Юнионисттік қауымдастығының мүшелері жұмыртқа, ұн және тастармен лақтырды. 1968 жылы Солтүстік Ирландияның Азаматтық құқықтар қауымдастығы (NICRA) көшеде демонстрациялар бастады. 1968 жылдың 5 қазанында Дерри арқылы өткен шеруге Ішкі істер министрі Уильям Крейг тыйым салды. Шеруге Патшалық Ольстер полициясының (RUC) зорлық-зомбылығымен жауап берілді, наразыларға, олардың арасында көрнекті саясаткерлер де болды, таяқтармен шабуыл жасалды. О'Нилл үкіметі тәртіпсіздіктермен күресе алмады, сондықтан Гарольд Уилсон О'Ниллді Даунинг-стритке шақырды. 14 қазандағы Стормонт кабинетінің хаттамасында О'Нилл Ұлыбританиядағы уақытын еске түсіргені көрсетілген. Ол Уилсонның О'Нилл бақылауға алмаса, билікті өз қолына алумен қорқытқанын айтты. Ақырында ол, егер олар оны саяси жолмен басқара алмаса, онда олар полиция күшімен басқару кезеңіне мәжбүр болады деген қорытындыға келді. Полиция күшін RTÉ телеарнасы түсіріп, бүкіл әлемге таратты. Кейбір тарихшылар осы шеру күнін Солтүстік Ирландиядағы қиындықтардың басталуы деп санайды. Осы оқиғаларға жауап ретінде О'Нилл бес тармақты реформа бағдарламасын енгізді. Бұл NICRA талап еткен бірқатар жеңілдіктерді берді, бірақ маңыздысы, жергілікті кеңес сайлауында "бір адам – бір дауыс" принципін қамтымады. Осыған қарамастан, NICRA өзінің алға басуын сезініп, шеруді кейінге қалдыруға келісті. Көптеген католиктер жағдай жақсарады деп күткенмен, реформалардың шектеулілігіне көңілі қалды. Университет белсенділері, соның ішінде Бернадетт Девлин мен Майкл Фаррелл, "Халықтық демократия" деп аталатын топ құрды, ол 1969 жылдың 1 қаңтарында Белфасттан Дерриге дейінгі төрт күндік шеруді бастады. Төртінші күні Бёрнтолет көпірі оқиғасы кезінде 200-ге жуық қатал юнионистер шабуыл жасады. Шабуыл кезінде көптеген RUC қызметкерлері болғанмен, ешқайсысы араласпады. Кейіннен хабарланғандай, шабуылшылардың кейбірі қызметтен тыс полиция қызметкерлері болған. Көптеген шерушілер жарақат алды, 13-і ауруханада емделуді қажет етті. Бёрнтолет шабуылы Дерридің Богсайд ауданында RUC және католик наразылық білдірушілердің арасында бірнеше күндік тәртіпсіздікке әкелді. 1969 жылдың ақпан айында О'Нилл УУП ішіндегі дүрбелеңнен кейін, он екі диссидент депутат О'Ниллге қарсы сенімсіздік білдірімін қол қойғаннан және Брайн Фолкнер Камерон комиссиясын тағайындағаннан кейін үкіметтен кеткеннен кейін күтпеген жалпы сайлауды шақырды. Жалпы сайлауда О'Ниллді қолдайтын кандидаттар көптеген орындарды жеңіп алғанмен, О'Нилл Парламент арқылы реформаларын қабылдау үшін УУП депутаттары арасында жалпы көпшілікті жоғалтты.

In 1963, O'Neill succeeded Basil Brooke, 1st Viscount Brookeborough as Prime Minister of Northern Ireland and Leader of the Ulster Unionist Party. He introduced new policies that would have been unthinkable with Lord Brookeborough as Prime Minister. He aimed to end sectarianism and to bring Catholics and Protestants into working relationships. A visit to a convent proved controversial among many Protestants. He also had aspirations in the industrial sector, seeking improved relations with the trade union movement and attracting new investment from abroad to replace failing industry in Northern Ireland. The arrival of Harold Wilson's Labour government in Downing Street meant the NILP had a significant ally there. Wilson was not a committed UUP supporter, so that O'Neill was the first Prime Minister of Northern Ireland who could not rely on the support of the UK Government. In January 1965, O'Neill invited the Taoiseach for talks in Belfast. O'Neill met with strong opposition from his own party, having informed very few of the visit, and from Ian Paisley, who rejected any dealings with the Republic. Paisley and his followers threw snowballs at Lemass' car during the visit. In February, O'Neill visited Lemass in Dublin. Opposition to O'Neill's reforms was so strong that in 1967 George Forrest – the MP for Mid Ulster, who supported the Prime Minister – was pulled off the platform at the Twelfth of July celebrations in Coagh, County Tyrone, and kicked unconscious by fellow members of the Orange Order. In December 1967, Lemass' successor Jack Lynch travelled to Stormont for his first meeting with O'Neill. On 8 January 1968, they met again in Dublin. On 19 January 1968, O'Neill made a speech marking five years in office to members of the Irish Association, calling for "a new endeavour by organisations in Northern Ireland to cross denominational barriers and advance the cause of better community relations". On 20 May 1968, O'Neill was pelted with eggs, flour and stones by members of the Woodvale Unionist Association who disapproved of his policies. In 1968, the Northern Ireland Civil Rights Association (NICRA) began street demonstrations. The march across Derry on 5 October 1968, banned by William Craig the Minister of Home Affairs, was met with violence from the Royal Ulster Constabulary (RUC) who used batons on protesters, among whom were prominent politicians. The O'Neill government was unable to deal with the disturbances, so Harold Wilson summoned O'Neill to Downing Street. The Stormont cabinet minutes from 14 October show O'Neill recalling his time in Britain. He stated that Wilson had threatened to take over if O'Neill could not manage to gain control. Finally he concluded that if they couldn't manage it politically then they would be forced into a period of governance by police power alone. The police violence was filmed by RTÉ television and broadcast worldwide. The date of this march is taken by some historians as being the start of the Northern Ireland Troubles. In response to these events, O'Neill introduced a Five Point Reform Programme. This granted a number of the concessions that NICRA had demanded but importantly it did not include one man one vote in local government council elections. Despite this the NICRA felt it had made some ground and agreed to postpone its marches. While things were expected to improve, many Catholics felt let down by the limited reforms. A group was formed by university based activists including Bernadette Devlin and Michael Farrell, named People's Democracy, which began a four day march from Belfast to Derry on 1 January 1969. On the fourth day, the march was attacked during the Burntollet Bridge incident by around 200 hardline unionists. Although many RUC men were present during the attack none intervened. It later emerged that some of the assailants were in fact off duty policemen. Many marchers were injured, 13 requiring hospital treatment. The Burntollet attack sparked several days of rioting between the RUC and Catholic protesters in the Bogside area of Derry. In February 1969, O'Neill called a surprise general election because of the turmoil inside the UUP, after twelve dissident MPs signed a motion of no confidence against O'Neill, and Brian Faulkner resigned from the Government following its appointment of the Cameron Commission. Although pro O'Neill candidates won a plurality of seats in the general election, O'Neill lost an overall majority among UUP MPs in order to pass his reforms through Parliament.

Отставка

О'Ниллдің пікірінше, 1969 жылғы жалпы сайлау шешімсіз аяқталды. Ол өзінің Баннсайд сайлау округінде Иан Пейслиге шамадан тыс жақын жеңіліске ұшырап, қорланды және 28 сәуірде 1969 жылы УБП-ның төрағасы және премьер-министр лауазымынан кетті. «Альстер ерікті күштері» (UVF) Белфасттың сумен жабдықталуына жасаған бірнеше бомбалық шабуылдар оның жеке саяси дағдарысын ширықтырды. 1969 жылғы 10 мамырда «Белфаст телеграфына» берген сұхбатында ол былай деді: «Протестанттарға жақсы жұмыс пен жақсы үй берсе, католиктер протестанттар сияқты өмір сүретінін түсіндіру өте қиын, себебі олар көршілерінің машиналары мен теледидарлары бар екенін көреді; олар он сегіз бала тудырудан бас тартады. Бірақ егер католик жұмыссыз болса және ең жаман жағдайдағы үйлерде тұрса, ол мемлекеттік жәрдемге сүйеніп он сегіз бала тәрбиелейді. Егер католиктерге лайықты құрметпен және мейірімділікпен қарасаңдар, олар шіркеулерінің билігіне қарамастан протестанттар сияқты өмір сүреді».

Зейнеткерлік

О'Нилл 1970 жылғы қаңтарда Стормонт саясатынан зейнеткерлікке шықты, бұрынғы жылы Палатаның ең тәжірибелі мүшесі болғаннан кейін мандатын тастады. 1970 жылғы 23 қаңтарда ол Антрим графтығындағы Ахогиллдегі Мэн бароны О'Нилл атанды. (Мэн (немесе Мэйн) – Ахогиллдің жанынан өтетін өзен.) О'Нилл өмірінің соңғы жылдарын Лайсл Корт, Лаймингтон, Гэмпширде өткізді, бірақ ол Лордтар палатасында Солтүстік Ирландия мәселелері жөнінде сөз сөйлеуді жалғастырды, онда ол тәуелсіз депутат ретінде отырды. 1974 жылғы қазан айында ол BBC сайлау түні бағдарламасында пайда болды, онда ол жаңадан сайланған Ольстер Юнионисттік партиясының Оңтүстік Даун округінен сайланған депутаты Энох Пауэллмен Солтүстік Ирландия саясаты мәселесінде пікір келіспеді. Оның реформалық саясатын британдық юнионистер мен Солтүстік Ирландиядағы ирланд ұлтшылдары көбінесе естен шығарды, алайда тарихшылар оны 1960 жылдары аймақтағы кемсітушілік пен сектанттыққа қарсы реформалар жасауға жасаған тырыстары үшін еске алады. Зейнеткерлікте ол Уинстон Черчилль еске алу қорының сенімдісі де болды.

Өлім

1990 жылы 12 маусымда үйінде қатерлі ісіктен көз жұмды. Одан әйелі, ұлы және қызы қалды. Оның мүлігі 443 043 фунт стерлингке бағаланды.

Жазбалар

Теренс О'Нилл, "Ulster at the crossroads", Faber and Faber, Лондон, 1969 жыл. Т. О'Нилл, "Теренс О'Ниллдің өмірбаяндық естеліктері", Hart Davies, Лондон, 1972 жыл.