Кіріспе

XIX ғасыр маори rangatira (басшы) Те Руки Каувити (1770-ші жылдар – 1854 жылғы 5 мамыр) – көрнекті маори rangatira (басшы). Ол Хонэ Хекемен бірге 1845–46 жылдары Флагстафф соғысында британдықтармен сәтті күресті. Ол өзінің тегін Нгапухи тайпасының ата-бабалары Рахири мен Нукутауахиге, Нгатокиматавахоруа каноэсіне дейін жегізеді. Ол Жаңа Зеландияның солтүстігінде Нгати Хине хапуында, Нгапухи тайпасының кіші тайпаларының бірінде дүниеге келген. Жастығынан бастап Хонги Хика оны басшылыққа және соғыс өнеріне баулыды. Ол 1807 немесе 1808 жылы Моремонуи шайқасында болды, онда Нгати Ватуа Нгапухи тайпасының көптеген мүшелерін қырды. Шамамен жиырма жыл өткен соң, 1825 жылы, ол Те Ика а ранга нуи шайқасында болды, онда Нгапухи тайпасының кезектері Нгати Ватуаны utu, яғни кек алу мақсатымен өлтіруге келді. Ол бірнеше Нгати Ватуаны тұтқынға алды және оларды Хонги Хикаға тапсырудан бас тартты, оның орнына оларды өзінің туысқандары болған өз халқына қайтаруды жөн көрді.

Уайтханги келісім-шарты

Каути бастапқыда 1840 жылғы 6 ақпанда Уайтанги шартына қол қоюдан бас тартты, себебі ол оның Еуропаның одан әрі кеңейіп кіруіне және маори жерлерін жоғалтуға әкелетініне сенді. Бірақ ол ақырында өз халқының қысымына көніп, 1840 жылғы мамыр айында шартына қол қойды, бұл қол қойған басшылардың бәрінен жоғарырақ, алдыңғы қатарда болды. Бірақ ол көп ұзамай британдық заңға көңілі толып, Хоне Хекеге британдық үкіметке қарсы наразылығында қолдау көрсетті. Бұл тайпалық дауды шешу үшін көмек сұрағандардың салт-дәстүрі еді. Маори жауынгерлері өз басшыларының соңынан еріп, бөлек топтарда шайқасты. Дегенмен, Каути мен Хеке әр шайқаста өз тактикаларын үйлестірді. Флагстаф соғысының барысы отарлық күштерді нығайтылған паға шабуылдау стратегиясын ұстанды, сол арқылы жауынгерлер қатаң қорғаныс позициясынан, зеңбірек оғынан қорғалған жерден шайқаса алатын болды. Каути аға рангтиара болды және британдық күштермен күресу үшін Охаэавайдағы Пенэ Тауи пасының нығайтылған қорғанысын және Руапекапекада салынған жаңа паның жобалануы мен құрылысын жоспарлаудағы стратегиялық шешімдерде маңызды рөл атқарғандай көрінеді. 1845 жылдың сәуір айында, отарлық күштер Аралдар шығанағында жиналған кезде, Хеке мен Нене жауынгерлері екі паның арасында және Окайхау мен Те Ауаху арасындағы ашық далада орналасқан Таумата Караму деген кішкентай төбеде көптеген шайқастар өткізді. Хеке күші шамамен үш жүз адамнан тұрды; Каути сәуірдің соңында Хекеге қосылып, тағы жүз елу жауынгерін әкелді. Каутидің қолдаушыларының арасында оның жүрегі туысы Ревети Майка да болды. Хеке мен Каутиге қарсы Тамати Вака Ненеге қолдау көрсеткен шамамен төрт жүз жауынгер болды, олардың ішінде басшылар Макоаре Те Таонуи және оның ұлы Аперахама Таонуи, Мохи Тауахи, Арама Карака Пи және Нопера Панакареао бар еді.

Пукетутудағы Хеке пасына шабуыл

Флагстаф соғысының алғашқы маңызды шайқасы 1845 жылдың мамыр айында подполковник Уильям Хулм басқарған отаршыл күштердің Пукетудегі Хеке пасына жасаған шабуылы болды. Хеке паның ішінде болғанмен, Кавити және оның жауынгерлері шайқасқа келді де, па төңірегіндегі бұталар мен шатқалдарда отаршыл күштермен қақтығысты. Олар отаршыл күштердің паға қарсы үйлесімді шабуыл жасауына табыспен кедергі келтірді, бірақ бұл оларға ауыр шығынға түсті. Отаршыл күштер паның қорғанысын бұза алмады және Аралдар шығанағына қайта шегінді.

Те Ауаху шайқасы

Келесі ірі шайқас Те Ауаху шайқасы болды. Томас Уокер – Тамати Вака Нене қабылдаған ат. Осы шайқаста Ненедің жауынгерлері жеңіске жетті. Хеке ауыр жарақат алды және бірнеше айдан кейін ғана Руапекапека шайқасының соңғы кезеңінде қайтадан қақтығысқа қосылды. Флагстаф соғысының басындағы шайқастар бойынша, Кауити қай шайқасқа түсу керектігін және қайсысынан бас тарту керектігін анықтауда жақсы стратегиялық шешімдер қабылдаған сияқты.

Охаэавай шайқасы

Кауити мен Нгатиранги басшысы Пенэ Тауи арасында келесі шайқастың қай жерде өтуіне қатысты пікір таласы болды; Кауити ақырында Пенэ Тауидің Охаэавайдағы пасын нығайту туралы ұсынысына келісті. Осы қорлайтын "Юнион Джек" көрсетілісі кейіннен болған апаттың себебіне айналды. Британдықтар бұзылмаған қоршауларды шабуылдауға тырысып, бес-жеті минуттан соң 33 адам қаза тауып, 66 адам жарақат алды.

Руапекапека шайқасы

1845 жылдың соңында британдықтар Кауитидің жаңа пасына қарсы Руапекапекада ірі экспедиция ұйымдастырды. Паға ауыр артиллерияны жеткізуге екі апта кетті, және 27 желтоқсан 1845 жылы олар артиллериялық оққа тұтты. Қоршау шамамен екі аптаға созылды, падан жасалған барлау және шабуылдардың нәтижесінде барлығы күшті күйзелісте болды. Содан кейін, 11 қаңтар 1846 жылы жексенбі күні таңертең, Эруэра Майхи Патуоненің інісі Уильям Уокер Турау паның тасталып кеткенін анықтады; бірақ Те Руки Кауити және оның бірнеше жауынгерлері қалып қойды және британдық шабуылға дайын болмаған секілді. Шайқас паның артында болды, және салдарынан көптеген жандар қаза тапты. Қорғаушылардың неге паны тастап, кейін қайтадан кіргені әлі де талқылауда. Кейіннен маорилердің көпшілігі шіркеуде болған, олардың көпшілігі шын ниетті христиандар еді деген пікір айтылды. Олар қарсыластары – британдықтардың да христиан екенін білгендіктен, жексенбі күні шабуыл күтпеген. Маори дәстүрі бойынша, қан төгілген шайқас орны қасиетті болып саналатындықтан, Нгапухи Руапекапека пасын тастап кетті. Ол 1854 жылдың 5 мамырында Кавакаваның оңтүстігіндегі Вайомиоға жақын Отаикумикумиде қызылшадан көз жұмды. Вайомио үңгіріндегі жиналыс үйі мен маре кешені оның естелігі ретінде сақталған.

Каути мұрасы және Корорарекадағы бесінші флагшток

Флагстафф соғысы аяқталған соң, Хокианга және Аралдар шығанағы аймағы номиналды түрде британдық ықпал астында болды; үкіметтің туы қайта орнатылмауы символдық тұрғыдан зор мағынаға ие болды. Мұндай маңыздылық Генри Уильямсқа елеусіз қалған жоқ, ол 1846 жылғы 28 мамырда Е. Г. Маршқа жазған хатында: «Бейдегі тудың тірегі әлі де жатыр, ал осы жердегі халық билік етеді. Бұл көптеген мақтаншақ ағылшыздарды ұятқа қалдыратын жайт, олар өздерін тек атаумен билей алады деп ойлаған» деді. Кейбір зерттеушілер Флагстафф соғысын нәтижесіз тепе-теңдік деп санайды, себебі екі тарап та соғыстың аяқталуын қалады, екеуі де шайқастан белгілі бір пайда тапты және жағдай соғыс басталғанға дейін болғандай қалыптасты. Генри Уильямстың пікірінше, Нгапухи және отаршылдық үкімет екеуі де бір-бірін тыныш қалдыруға келісті, сондықтан Каути өзінің талаптары бойынша бейбітшілікке қол жеткізді. Генри Уильямс 1854 жылғы 13 наурызда Карлтонның Каутидің губернатор Греймен келісімге келгенінің салдары туралы бұрынғы пікіріне жауап ретінде күйеу баласы Хью Карлтонға жазды: «Сіз айтасыз, "Грей Каутидің бағынуын жеңістің дәлелі ретінде пайдаланады". Мен сізден сұраймын, Каутидің бағынуы қандай формада болды? және ол немен және қашан орын алды? Бұл мен үшін де, Каути үшін де жаңалық. Каутидің губернатор Фицройға жазған хатын Грейдің Оклендке оралғаннан кейін, Те Руапекапеканы басып алғаннан кейін немесе бейбітшілік орнатылғанға дейін, барлық тараптар өз орындарына оралуға тиіс екендігі туралы Грейдің жариялануымен салыстырыңыз. Қарулы күштердің басшыларынан ештеңе талап етілмеді, ештеңе берілмеді, бірақ Каути өз хатында егер бейбітшілік жасалса, оны жер мәселесіне қатысты жасауды талап етті. Грей оған келісті, ал тудың тірегі бүгінгі күнге дейін жатыр, бірақ оны қайта орнатуға бірнеше рет әрекет жасалды. Капитан Стэнли оны ауыстыруға рұқсат сұрады; ол дереу оны жасауға келісті, бірақ оны кім күзетіп қалады деп сұрады. Майор Бридж оны орнында ұстау үшін мың адам қажет екенін мәлімдеді. Неге? Халық өз мақсатына жетті және бүгінгі күнге дейін бағыну туралы әңгімеге күледі. Бейбітшілік халықпен олар бір-бірін тыныш қалдыру туралы келісіммен жасалды, ал Каутидің талаптары Грейдің орындауымен қанағаттандырылды, онда Каутидің бағынуының дәлелі қайда? Керісінше, дәлелдер Грейдің Каутиге бағынғанын көрсетеді ме? Соғыс солтүстікте де, оңтүстікте де тамаша фарс болды. Майхи Параоне Каути тетуре (заң) мен текируни (ішкі сенім) жақтасы болды. Таранаки және Уаикато iwi-ден делегациялар Майхи Параоне Каутиге келіп, Нгапухиді Маори Королі қозғалысына қосылуға шақырды; Майхи Параоне Каутидің жауабы - Нгапухидің «Маори Короліне» қатысы жоқ, өйткені «Королева Виктория» олардың «Королі» болды. Майхи Параоне Каути губернатор Томас Гор Браунға өзінің әкесінің жолын ұстанбайтынын көрсету үшін Корорарекада бесінші ту тірегін орнатуды ұйымдастырды. Бұл 1858 жылдың қаңтарында орын алды, ал туға Уакакотахитанга деген ат берілді, «Королевамен бірігу». Тағы бір символдық акт ретінде, ту тірегін дайындауға және орнатуға қатысқан 400 Нгапухи жауынгері Каути мен Хекенің көтерілісші күштерінен таңдалды, яғни Тамати Вака Нене хапуынан (Флагстафф соғысы кезінде британдық күштердің одақтасы болған), олар байқады, бірақ бесінші ту тірегін орнатуға қатыспады. Майхи Параоне Каути ту тірегін қалпына келтіруді 1845 жылы оны кесіп тастаған Нгапухидің ерікті әрекеті ретінде ұсынды және олар бұл жұмыста басқаларға көмектесуге рұқсат бермеді. Флагстафф соғысы кезінде Каутидің бүлігінің салдары губернатор Грей мен губернатор Томас Гор Браунның кезінде отаршылдық әкімшіліктер Хокианга мен Аралдар шығанағында әрекет жасамас бұрын Нгапухидің пікірлерін ескеруге міндетті болды. Корорарекадағы бесінші ту тірегінің мәңгілік символизмі - ол Нгапухи халқының игі ниетінің арқасында бар екендігі.