Кіріспе
Гонконг үкіметінің басшысы – Гонконг арнайы әкімшілік аймағының бас атқарушысы, Гонконг арнайы әкімшілік аймағының өкілі және Гонконг үкіметінің басшысы. Бұл лауазым Ұлыбритания билігі тұсындағы Ұлыбритания монархінің өкілі – Гонконг губернаторының орнына құрылды. Гонконгтың негізгі заңында белгіленген бұл лауазым 1997 жылдың 1 шілдесінде Гонконгтың Ұлыбританиядан Қытай Халық Республикасына берілуімен ресми түрде құрылды. Бас атқарушының функцияларына Қытайдың Мемлекеттік кеңесіне (премьер-министр басқарады) тағайындау үшін басты лауазымды тұлғаларды ұсыну, сыртқы қатынастарды жүргізу, судьялар мен басқа да мемлекеттік қызметкерлерді тағайындау, Заң шығарушы кеңес қабылдаған заңнамаға келісім беру және наградалар табыс ету кіреді. Негізгі заң бас атқарушыға кең өкілеттіктер береді, бірақ маңызды саяси шешімдер қабылдамас бұрын, Заң шығарушы кеңеске заң жобаларын енгізу, қосалқы заңнама қабылдау және Заң шығарушы кеңесті тарату алдында міндетті түрде Атқарушы кеңеспен (мүшелерінің барлығы бас атқарушы тағайындаған) консультация жүргізуді талап етеді. Атқарушы кеңес ресми және ресми емес мүшелерден тұрады, соның ішінде Әкімшілік басшысы – ең жоғары лауазымды тұлға және Үкіметтің әкімшілік жұмысын бақылауға жауапты Үкімет хатшылығының басшысы. Бас атқарушы "Құрметті" атағын иеленеді және Гонконгтың дәрежелік тізімінде бірінші орында тұрады. Бас атқарушының ресми резиденциясы – Гонконг аралының Орталық ауданындағы Үкімет үйі. Қазіргі бас атқарушы – Джон Ли, ол 2022 жылғы сайлауда бас атқарушы болып сайланды, Қытайдың Мемлекеттік кеңесі тағайындады, ал 30 мамыр 2022 жылы премьер-министр Ли Кэцян қол қойған жарлықпен бекітілді және 1 шілде 2022 жылы қызметке кірісті.
The chief executive of the Hong Kong Special Administrative Region is the representative of the Hong Kong Special Administrative Region and head of the Government of Hong Kong. The position was created to replace the office of governor of Hong Kong, the representative of the monarch of the United Kingdom during British rule. The office, stipulated by the Hong Kong Basic Law, formally came into being on 1 July 1997 with the handover of Hong Kong from the United Kingdom to the People's Republic of China. The functions of the chief executive include nominating principal officials for appointment by the State Council of China, which is headed by the premier, conducting foreign relations, appointing judges and other public officers, giving consent to legislation passed by the Legislative Council, and bestowing honours. The Basic Law grants the chief executive a wide range of powers, but obliges him or her, before making important policy decisions, introducing bills to the Legislative Council, making subsidiary legislation, and dissolving the Legislative Council, to act only after consultation with the Executive Council (all of whose members are the CE's own appointees). The Executive Council consists of official and non official members, including the Chief Secretary for Administration, the most senior official and head of the Government Secretariat, in charge of overseeing the administration of the Government. The chief executive holds the title "The Honourable", and ranks first in the Hong Kong order of precedence. The official residence of the chief executive is Government House in Central, Hong Kong Island. The current chief executive is John Lee selected as Chief Executive in the 2022 election, appointed by the Chinese State Council with the designation decree signed by Premier Li Keqiang on 30 May 2022 and took office on 1 July 2022.
Мерзім
46-бапқа сәйкес, бас атқарушының өкілеттік мерзімі бес жылды құрайды, ең көп дегенде екі тікелей мерзімге сайлануға болады. Маңызды саяси шешімдерді қабылдамас бұрын, Заң шығарушы кеңеске заң жобаларын ұсынбас бұрын, бағынышты заңнаманы қабылдамас бұрын немесе Заң шығарушы кеңесті тарату туралы шешім қабылдамас бұрын Кеңеспен кеңесіледі.
Міндетті атқару және мұрагерлік
Атқарушылық және мұрагерлік тізбек 53-бапта баяндалған. Егер бас атқарушы қысқа мерзімге (мысалы, шетел сапарында) өкілеттіктерін жүзеге асыра алмаса, бас хатшы, қаржы министрі немесе әділет министрі осы ретпен алмасып, бас атқарушының міндетін атқарады.
Тұрғылықты жері мен кеңсесі
1997 жылы тапсыруға дейін бас атқарушы тағайындалғанның кеңсесі Азия-Тынық мұхиты қаржы мұнарасының жетінші қабатында орналасқан еді. Тун Чхе Хва 1997 жылдың 1 шілдесінде қызметке кірген кезде бас атқарушының кеңсесі бұрынғы Орталық Үкімет кеңсесінің (Бас қанат) бесінші қабатында болды. Бұрын губернатордың кеңсесі Үкімет үйінде орналасқан. Тунг Үкімет үйін негізгі тұрғын үй ретінде пайдаланбады, себебі ол Гренвилл үйіндегі жеке резиденциясында тұрды. Дональд Цанг өзінің алғашқы мерзімінде жаңартылған Үкімет үйіне қайта оралуға шешім қабылдады және 2006 жылдың 12 қаңтарында кеңсесі мен резиденциясы үшін сол жерге көшті. 2011 жылы бас атқарушының кеңсесі Тамардағы жаңа Орталық Үкімет кешенінің төменгі блогына көшірілді. Үкімет үйі бас атқарушының ресми резиденциясы ретінде өз қызметін жалғастыруда.
Бұрынғы басшылар
Зейнеткерлікке шыққаннан кейін бұрынғы басшылар 28 Кеннеди жолындағы Бұрынғы Басшылар Офисінде кеңсе ала алады. Офис бұрынғы басшыларға бұрынғы ресми лауазымдарына байланысты жарнамалық, протоколдық және басқа да іс-шараларды жүзеге асыру үшін әкімшілік қолдау көрсетеді. Бұл іс-шараларға шетелдік және жергілікті сапармен келген қонақтарды қабылдау, бұқаралық ақпарат құралдарына сұхбат беру және түрлі жиындарда сөз сөйлеу кіреді. Жарнамалық және протоколдық міндеттерді орындау үшін жүргізушімен бірге автомобиль ұсынылады. Полицияның қауіпсіздік бағалауына сәйкес, жеке күзет қамтамасыз етіледі. Бұрынғы басшылар медициналық және стоматологиялық қызметтерден де пайдаланады. Бұрынғы басшылар "Құрметті" атағын алады және Гонконгтағы дәрежелік тізімде үшінші орында тұрады.
Ақы төлеу
Гонконгтың бас атқарушысының еңбекақысы саяси лидерлер арасында әлемдегі ең жоғары деңгейлердің біріне жатады және Сингапур премьер-министрінен кейін екінші орында тұрады. Еңбекақы деңгейі 1992 жылы жылына 273 000 доллар және қосымша жеңілдіктермен төленген қаланың отарлық губернаторларына төленген үлкен сомалардан үлгі алды. 2005 жылы Тун Чхи Хва бас атқарушы ретінде 3 миллион гонконг доллары (378 500 доллар) жалақы алды. 2009 жылдан 2014 жылдың соңына дейін осы лауазымның жалақысы 4,22 миллион гонконг долларын құрады. 2015 жылдың қаңтар айында С.И. Лён 2012 жылы салынған жалақыны мұздатуды кері қайтарды, нәтижесінде ол 4,61 миллион гонконг долларына (591 000 АҚШ долларына) дейін өсті. 2017 жылдың шілдесінде бюро директорларының (DoB) жалақысы 12,4% көтерілді, ал департамент хатшылары (SoDs) мен DoB арасындағы жалақы айырмасы 3,5% деңгейінде сақталды, бұл қаланың басшы рөлі үшін шамамен 5 миллион гонконг долларынан тұратын жаңа жылдық еңбекақыны білдіреді, себебі бас атқарушы бас хатшының жалақысының 112% мөлшерін алды. Гонконгтың бас атқарушысының жаңа жалақысы Қытай президентінің жылдық жалақысынан отыз есім есе артық.
Кеңсеге сын
Атқарушы директорды жалпы халық емес, Қытай үкіметі таңдаған 1500 адамнан тұратын комитет сайлағаннан кейін тікелей Қытайдың Орталық Халық Үкіметі тағайындайды, сондықтан көптеген адамдар, әсіресе демократия жақтастары, бұл лауазымды демократиялық емес деп сынға алды және бүкіл сайлау процесін "кіші топтың сайлауы" деп сынады. Бұрынғы атқарушы директор Тун Чхе Хва сайлау қорытындысы міндетті емес екенін айтып, егер бұл адам оларға қанағаттандырмаса, Қытай үкіметі жеңімпазды тағайындаудан бас тартатынын мәлімдеді. 2010 жылғы Бес сайлау округінің референдумы, 2014 жылғы "Жаңбақ төңкерісі" және 2019-20 жылдардағы экстрадицияға қарсы қозғалыс сияқты көптеген шаралар демократияны және жалпыға бірдей сайлау құқығын кеңейтуге бағытталды. 2015 жылдың қаңтар айында CY Leung 2012 жылы атқарушы директор мен жоғары лауазымды мемлекеттік қызметкерлердің жалақысын қатыруды кері қайтарды, бұл оның өзіне жасырын түрде жалақыны көтергені және бас саясаткерлердің жалақыны көтерудің орнына төмендету үрдісіне қарсы шыққаны үшін айыптауға ұшырады.