Кіріспе

Орта ғасырлық Еуропада поэзия көптеген түрлерде кездесті, мысалы, лирикалық және эпикалық поэзия. Трубадурлар, труверлер және миннезенгерлер көбінесе музыкалық аспаптармен сүйретін сарайлық махаббат туралы лирикалық өлеңдер жазумен белгілі болды. Дүниежүзілік поэзияның ең танымал туындыларының бірі – 254 өлеңнен тұратын "Кармина Бурана" қолжазба жинағы. 1936 жылы неміс композиторы Карл Орф осы жинақтың жиырма төрт өлеңін музыкаға қойды.

Ортағасырлық поэзияның үлгілері

Ежелгі ағылшын діни поэзиясына Циневульфтің "Христос" поэмасы және "Роудтың арманы" поэмасы жатады, олар қолжазба түрінде де, сондай-ақ Рутвелл крестінде де сақталған. Бізде зайырлы поэзияның да үлгілері бар; шындығында, ортағасырлық әдебиеттің көп бөлігі өлеңмен жазылған, оның ішінде көне ағылшын эпосы "Беовульф" та бар. Ғалымдар сақталған бірнеше фрагменттерге және тарихи мәтіндердегі сілтемелерге сүйене отырып, жоғалған зайырлы поэзияның көп бөлігі музыкаға қойылғанын және Еуропа бойынша саяхаттайтын мизгелшілер немесе бардтар арқылы таралғанын сенімді түрде айтады. Осылайша, жазылған аздаған өлеңдер ақырында балладаларға немесе лайларға айналып, ән немесе басқа музыкасыз оқылмайтын болды.

Ортағасырлық латын әдебиеті

Орта ғасырлардағы латын тілінде ескі сандық өлшемдермен өлеңдер жазыла бергенімен, акценттік өлшемдерге негізделген, жаңа және кең таралған түр – реттілік пайда болды. Бұл өлшемдерде метрикалық буын дауыстың ұзындығына емес, басылған буынға қарай анықталды. Бұл өлшемдер христиан әнұранымен байланысты болды. Дегенмен, көптеген діни емес өлеңдер де латын тілінде жазылды. Мысалы, "Кармина Бурана" жинағындағы "Құмар ойыншының миссасы" (officio lusorum) христиан әндерін пародиалады, ал басқалары студенттік әндер: халық әндері, махаббат әндері және ішімдік балладалары. Атақты "Gaudeamus igitur" commercium әні осыған бір мысал. Осы кезеңдегі бірнеше повестік өлеңдер де бар, мысалы, аяқталмаған "Руодлиб" эпосы, ол рыцарьдың ерліктері туралы баяндайды.

Ортағасырлық халық аузындағы әдебиет

Ренессанс дәуірінің ерекшеліктерінің бірі, орта ғасырдың аяқталуын білдірген жайт – әдебиетте халық тілінің, яғни қара халықтың тілінің қолданылуының артуы. Осы жергілікті тілдерде жазылған шығармалар көбінесе жазылған аймақтардың аңыздары мен тарихы туралы болды, бұл халыққа ұлттық сананы қалыптастыруға көмектесті. Эпикалық поэмалар, сагалар, «шансон де жесте» және қаһармандық жырлар (батырлық ерліктер туралы әндер) көбінесе Артур, Шарльмен және Эль Сид сияқты нақты немесе мифологиялық тұлғалар мен олардың ерліктері туралы айтатын. Еуропа тілдеріндегі ең ерте жазылған халық әдебиеті – ирланд тілінде жазылған шығармалар. Ирландия Рим империясының құрамына енбегендіктен, олар мұқият құжатталған ресми ережелері мен жоғары ұйымдастырылған бард мектептерімен дамыған, өте күрделі әдебиетке айналуға уақыт тапты. Нәтижесінде, аралдағы гэль тілінде сөйлейтін халықтың ежелгі мифтері мен сағаларын, сондай-ақ діни, саяси және географиялық тақырыптарға арналған өлеңдер мен табиғат лирикасын қамтитын үлкен проза және поэзия жинағы пайда болды. Латын тілінің ұзақ жазба тарихында қалыптасқан формальдылығы поэзияны жасай бастаған халық тілдерінде көбінесе болмады, сондықтан ауызша әдебиеттен алынған жаңа әдістер мен құрылымдар пайда болды. Бұл әсіресе роман тілдерінен ерекшеленетін герман тілдерінде байқалады, себебі герман тілдері латын тілінен тікелей туындамаған. Әр жолдағы баса сөздердің көпшілігі бірдей дыбыспен басталатын аллитерациялық өлең сол кездегі халық поэзиясында жиі қолданылды. Осы кезеңдегі халық поэзиясының басқа да ерекшеліктері – кеннингтер, ішкі рифма және жақын рифма. Шындығында, латын поэзиясы дәстүрлі түрде рифма емес, метрді қолданды және тек осы жаңа өлеңдердің ықпалымен рифманы қабылдай бастады.