Кіріспе

Солтүстік Британиядағы Римге қатысты патша Коэль (Ескі Уэльс тілінде: Коэль), сондай-ақ Коэль Хен (Ескі Коэль) және Король Коул деп те аталады, ол орта ғасырлардан бері Уэльс әдебиеті мен аңыздарында маңызды тұлға. Ерте Уэльс дәстүрінде Коэль Хен – Рим немесе Рим империясынан кейінгі Британияның 4-ші ғасырдағы басшысы және Yr Hen Ogledd (Ескі Солтүстік) аймағындағы бірнеше патшалық әулеттердің арғы тегі ретінде танылған. Бұл аймақ қазіргі Солтүстік Англия және Оңтүстік Шотландиядағы бриттік тілде сөйлейтін аймақтарды қамтиды. Кейінгі ортағасырлық аңызда Коэль Хеннен тараған Коэль туралы айтылады. Ол Әулие Еленаның әкесі және оның арқылы Рим императоры Ұлы Константиннің әкесі болған. Басқа да осы аттас тұлғалар Уэльс Коэлімен шатастырылуы немесе біріктірілуі мүмкін. Аңыз бойынша "Король Коэль" кейде "Олд Кинг Коул" атты танымал балалар өлеңінің тарихи негізі деп есептелгенімен, мұның дұрыс емес екені айтылады.

Атауы

Коэль есімі көне уэльс тілінде "Coil" деп жазылған. Уэльс аты ретінде сирек немесе бірегей, оның шығу тегі ұзақ уақыт бойы белгісіз болып келді. Джон Т. Кох бұл жай ғана қазіргі уэльс тілінде coel түрінде сақталған, "сенім, инабат; сенімділік, тәуелділік, сену, наным" (сондай-ақ, екінші мағынасы "жақсы ниет") деген жалпы атау екенін айтады, бұл прото-кельт тіліндегі kaylo "жақсы ниеттен" және түпкілікті прото-индоевропалық *keh2ilo "толық, сау; жақсы ниетпен құрылған" сөздерінен шыққан. Кохтың пікірінше, "осы семантикалық және этимологиялық ерекшеліктер Койлды тарихи тұлға емес, аңыз немесе тіпті мифологиялық негізін қалаушы болуы мүмкін" деп санайды. Сондықтан оның есімі кейде "Коэль Годебог" немесе "Коэль Хен Годебог" деп аталады. Джеффри Монмутский өзінің Historia Regum Britanniae еңбегінде бұл есімді Coel және Coillus деп көрсеткен. Кейбір қазіргі заманғы авторлар оны "Коль" деп аударады.

Контекст және дәлелдер

Тарихшы Бен Гай: «Ортағасырлық мәтіндерде Коэль Хеннің рөлі тек аңызға толы; оған соңғы Рим Британиясында тарихи маңызды рөл берудің ешқандай негізі жоқ, көптеген адамдар жылдар бойы [ ] бекер тырысқан». «Y Gododdin» поэмасында «Godebog ұлдары» арасындағы араздық туралы айтылады, бұл, мүмкін, Койлингке сілтеме, сондай-ақ Катрает шайқасында Гододдин үшін күрескен батырлар туралы да мәлімет бар. Белгілі бір тұлғалардың мерзіміне сүйенсек, Коэль Хен шамамен 350-420 жылдары, Римнің Британиядан кету кезінде өмір сүрген болуы мүмкін. Дегенмен, Моррис кітабы кеңінен сынға ұшырады. Айтуынша, Коэльді Магнус Максимус солтүстік Британияның губернаторы етіп тағайындаған.

Колчестер аңызы

Он екінші ғасырда Эссекстегі Колчестер қаласының Коэль есімді адамнан аталғаны туралы әңгіме пайда болды, ол Әулие Еленаның әкесі, демек, Константин Ұлының атасы болған. Бастапқыда Коэль Хенмен байланысты болмаса да, екі Коэльдің есімдері Уэльс ғылымында он бесінші ғасырдан бастап біріктіріле бастады. Бұл аңыз халық этимологиясынан туындады, онда Колчестер Коэльдің құрметіне аталған (шамамен «Коэль» және «каструм» сөздерінен «Коэль бекінісі» деген мағына туды). Дегенмен, қаланың шын аты 10 ғасырға дейін Colneceaster болған, онда «n» әрпі алынып тасталған; қаланың аты жергілікті Колна өзенінен шыққан болуы мүмкін. Осы уақытта осы аңыздың одан әрі дамуы, яғни Колчестер королі Коэльдің император Әулие Еленаның әкесі, демек, Константин Ұлының атасы болғаны туралы мәліметтер Генри Хантингдонның «Historia Anglorum» және Джеффри Монмуттың «Historia Regum Britanniae» еңбектерінде пайда болды. Бұл бөлімдер бір-бірімен байланысты, тіпті кейбір сөздер бірдей қолданылған, бірақ қай нұсқа алғашқысы екені белгісіз. Генрих, Геффридің еңбегін білгенге дейін «Historia Anglorum» еңбегінің тиісті бөлігін жазған сияқты, бұл Дж. С. П. Татлок және басқа да ғалымдарды Геффри Генрихтен бұл үзіндіні қарыз алды деген қорытуға әкелді, керісінше емес. Бұл мәлімдеменің бастауы белгісіз, бірақ ол Генрих пен Джеффриден бұрын пайда болған болуы мүмкін. Диана Гринвей бұл мәліметтің Еленаның жоғалған өмірбаяндық еңбегінен алынғанын болжайды.

Джеффридің көбінесе аңызға толы «Historia Regum Britanniae» Генридің қысқаша айтуын кеңейтіп, Коэльді Асклепиодот патшаның билігінен кейін Британиялықтардың патшасы ретінде тізімдейді. «Historia» бойынша Коэль Асклепиодоттың Диоклетианның қудалауын басқаруына наразы болып, өзінің Кер Колун (Колчестер) герцогтығында көтеріліс ұйымдастырады. Ол Асклепиодотпен шайқасып, оны өлтіреді, осылайша Британия патшалығын өзіне иеленеді. Рим, көрінеу, Британияда жаңа патша болғанына қуанып, сенатор Констанций Хлорды онымен келіссөз жүргізуге жібереді. Римдіктерден қорқып, Коэль Констанциймен кездеседі және патшалық билігін сақтап қалуға рұқсат берілгенше, салық төлеуге және рим заңдарына бағынуға келіседі. Констанций осы шарттарға келіседі, бірақ Коэль бір айдан кейін қайтыс болады. Жергілікті дәстүрлер Коэльдің Колчестердегі кейбір ежелгі ғимараттардың салынуына жауапты екенін көрсетеді; Бас көшедегі қоғамдық су құбыры «Король Коэльдің сорғысы» деп, рим қала қабырғасындағы Балкерн қақпасы «Король Коэльдің қамалы» деп, ал Колчестер қамалы салынған Клавдий храмының қалдықтары «Король Коэльдің сарайы» деп аталды.

Басқа оқиғалар

Солтүстікте Коэльдің соңғы жорығы туралы бір ертегі бар. Қазіргі Шотландияда бұрын бритондықтар мен пиктіктер мекен еткен. Коэльдің заманында дәл осы кезде скотт тайпасы Аргилдің батыс жағалауына қоныстанды. Коэль, осы солтүстік халықтар Адриан қабырғасының оңтүстігіндегі оның иеліктеріне қарсы бірігеді деп қорқып, олардың арасында келіспеушілік тудыру үшін солтүстік шекарасынан шабуыл жасаушы топтарды жіберді. Бірақ жоспар күткендей болмады, пиктіктерге зиян келтірді, ал скотттар оған сенбеді. Коэль оларды одан да жақын қылды, олар Стратклидтің бритондық патшалығына шабуыл жасауды бастады. Коэль толыққанды соғыс жариялап, басып кіргендерді қуу үшін солтүстікке бет бұрды. Пиктіктер мен скотттар Коэль әскерінің алдындағы төбелерге қашып, ақырында Койл суының (Айршир) жанында Койлтонға айналған жерде лагерь құрды. Ұзақ уақыт бойы британдықтар жеңіске жетті, ал скотттар мен пиктіктер аштықтан зардап шекті. Бірақ қандай да бір жеңілдік іздеген жаулар Коэльдің бекінісіне бар күштерімен шабуыл жасады. Коэль мен оның әскері дайын болмағандықтан, шашырап кетті. Содан кейін Коэль белгісіз аймақтарда сарыбас болып жүрді, соңында Айрширдегі Тарболтондегі Койлсфилд батпағына түсіп, суға батып қайтыс болды. Коэль алдымен сол жердегі дөңгелекке жерленді, кейін Койлтондағы шіркеуге көшірілді. Бұл шамамен 420 жылға жумақ. Оның өлімінен кейін, дәстүр бойынша, Коэльдің солтүстік патшалығы оның екі ұлы, Кенеу мен Горбанян арасында бөлісті.