Кіріспе

Галилео Галилейдің 1615 жылы жазған "Ұлы Гертруда Кристинаға хаты" эссесі. Бұл хаттың мақсаты Коперник ілімін католик шіркеуінің қағидаларымен сәйкес ету болды. Галилей шіркеу әулиелері мен дін ғалымдарының ойларын пайдаланып, Коперник ілімін айыптаудың жөнсіз екенін көрсетуге тырысты.

Өмірбаян

Кристина – Лотарингия королі Карл III-нің қызы және Екатерина Медичидің немересі болған. 1611 жылы Галилеоның досы Циголи оған: «Сіздің қадір-қасиетіңіз бен жетістіктеріңізге қызғанатын жаман ниетті адамдар сізге зиян келтірудің жолдарын іздеп жиналды», – деп хабарлады. Оның «Жүзу денeleri туралы хабарламасымен» келіспеген немесе Галилеоға жағымсыз көзқарас білдірген ғалымдардың саны артты, бірақ Никколо Лоринидің бір хатынан басқа, жыл бойы бұл мәселе бойынша көп пікір талас болған жоқ. 1613 жылдың соңында Галилейдің бұрынғы шәкірті Бенедетто Кастелли, Пиза университетіндегі математика оқытушысы және Бенедикт монахы, Галилейге Пизада Ұлы герцог Козимо II де Медичимен болған таңғы ас кезіндегі оқиғалар туралы жазды. Таңғы ас барысында философия профессоры Козимо Боскалья Жердің қозғалысының шындыққа қайшы екенін, оның Киелі кітапқа қарсы келетінін айтты. Таңғы ас аяқталғаннан кейін Кастеллиді Кристина Жердің қозғалысына қарсы дәлелдерге жауап беру үшін қайта шақырды. Кастелли теолог рөлін қабылдап, герцогинядан (ол оның жауаптарын тыңдау үшін дауласып отыр деп ойлады) және Боскальядан (ол бұл пікірсайыста ештеңе айтпады) басқа барлығын сендірді. Галилей Кристинаның астрономия туралы көбірек білуге деген құлшынысының арқасында оған хат жазуға шешім қабылдады. Кристинаның жоғары лауазымы хатты басқа ақсүйектер мен шіркеу басшыларына да жеткізуге мүмкіндік беретін еді. Галилей Кастеллиге ғылым мен Киелі кітап арасындағы қарым-қатынас туралы өз ұстанымын баяндайтын ұзақ хатпен жауап берді. 1615 жылы Жердің қозғалысы туралы дау кеңінен таралып, қауіптілігі күшейген кезде Галилей бұл хатты қайта қарастырып, оны кеңейтті; осылайша Ұлы герцогиня Кристинаға арналған хат пайда болды. Бұл хат қолжазба түрінде таралды, бірақ Инквизиция Галилейді соттағаннан кейін ғана басылды. Ол 1636 жылы Страсбургте итальян және латын тілдерінде жарық көрді. Католик елдерінде бұл кітап, сондай-ақ Галилейдің сол кездегі осы тақырыпқа қатысты барлық еңбектері тыйым салынды.

Хаттың мазмұны

Галилей өз қорытындысына тоқталар алдында екі негізгі қағиданы келтіреді. Құдай кітапты және табиғатты жаратқан. Олар бір-біріне қайшы келмейді. Табиғат бейімделуге тәуелсіз, ал кітап бейімделу үшін жазылған. Галилей Коперник теориясының тек математикалық есептеу құралы емес, физикалық шындық екенін айтты. Хатында Галилей тікелей жазған абзас бар:
Мен Күнді аспан денелерінің айналысының ортасында қозғалмай тұрған күйде, ал Жер өз осімен айналып, Күнді айналып жүретіндей деп есептеймін. Олар сондай-ақ менің бұл ұстанымымды Птолемей мен Аристотельдің аргументтерін жоққа шығару арқылы, әсіресе себептерін басқаша анықтау мүмкін емес физикалық құбылыстарға қатысты, және басқа астрономиялық жаңалықтар арқылы қолдайтынымды біледі; бұл жаңалықтар Птолемей жүйесін анық жоққа шығарады және осы басқа ұстаныммен керемет үйлеседі және оны растайды. Бұл тәсіл кейбір адамдарды, соның ішінде доминикан монахы Никколо Лориниді, 1616 жылы Коперникшілдік философиялық тұрғыдан абсурд және Киелі кітапқа қайшы деп айыптаған Инквизицияға шағымдануға итерді. Кейін Инквизиция Галилейдің өзін сотқа тартты және 1633 жылы оны дінге қарсы пікірде болуда деп айыптады. Хаттың бойымен Галилей әулие Августиннен цитаталар келтіреді. Мысалы, ол былай деп келтіреді: "Егер біреу Киелі кітаптың билігін анық және айқын санаға қарсы қойса, онда ол не істеп жатыр екенін білмейді; өйткені ол шындыққа қарсы тұрмайды, Киелі кітаптың мағынасы емес, ол оның түсінігінен тыс, бірақ оның жеке түсіндірмесі, Киелі кітапта емес, өзінен тапқан және онда бар деп ойлайтын нәрсе".

Қоныстану туралы ілім

Галилей Киелі кітаптың тіпті білімсіз адамдарға да түсінікті болу үшін жазылғанын айтады. Сондықтан, Киелі кітаптағы әрбір сөзді тура мағынасында қабылдауға болмайды. Ол мысал ретінде Құдайдың қолы бар екендігін келтіреді, ал Августин бұл туралы әдеби тілде түсіндіргенін еске салады. Бұдан әрі, Галилей кардинал Барониодан: "Киелі Рухтың ниеті – бізге жұмаққа қалай бару керектігін үйрету, жұмақтың қалай қозғалатынын емес" деген сөз келтіреді.

Ешуаның дәлелі

Коперник жүйесін сынағандар Геббон шайқасын, Ешуа кітабының оншы тарауынан гелиоцентризмге қарсы дәлел ретінде пайдаланды. Бұл тарауда Ешуа Құдайдан күннің қозғалысын тоқтатып, күнді ұзартып, израильдіктерге шайқасты жеңуге мүмкіндік беруді сұрайды. Бұл оқиғаны әдеби тілде түсіндірсек, күннің қозғалмалы екенін көрсетеді. Сонымен қатар, оның хатында маңызды фактілер жоқ, оның ішінде шіркеудің Коперник ұсынған гелиоцентрлік модельге қарсы тұрмағандығы да еске алынбаған. Доминикан дінтаны Толосани 1544 жылы Коперник жүйесіне қарсы жарияланбаған шабуыл жасады. Бұдан өзге, хаттың мәнері ұрысқақ және артық мақтанға толы болды. "Көптеген адамдар оның жоғарыпарлық тонды, теологиялық мәселелер туралы пікір білдіруін және математикалық астрономиядан табиғаттануға өтуін ұнатпады". "Бірақ ол өзінің гениалдығына тым ғашық болып, басқаларды құрметтемегендіктен өзін-өзі жоқ қылды. Әркім оны жамандауға тырысып бағанын түсінуге болады".