Кіріспе

Солтүстік Америка этносы Ну-ча-нулт (/n//uː/'/tʃ//ɑː//n//ʊ//l//θ/; Nuučaan̓uł:), сонымен қатар бұрын Ноотка, Нутка, Аht, Нуучахнулт немесе Тахкахт деп те аталатын, Канаданың Тынық мұхитының солтүстік-батыс жағалауындағы түпкі халықтардың бірі. Ну-ча-нулт термині Ванкувер аралының батыс жағалауында дәстүрлі түрде қоныстанған он бес туысқан тайпаны сипаттау үшін қолданылады. Еуропалықтармен байланысқа дейінгі және алғашқы байланыс кезеңдерінде тайпалардың саны көп болған, бірақ шешек эпидемиясы және еуропалықтармен байланыстың басқа да салдарынан кейбір топтар жойылды, ал басқалары көршілес топтарға сіңіп кетті. Ну-ча-нулт халқы Кваквака’вакв, Хайсла және Дитидаht тайпаларымен туыс. Ну-ча-нулт тілі Вакашан тілдер отбасының құрамына кіреді. Басқарушы орган – Ну-ча-нулт тайпалық кеңесі.

Еуропалықтармен байланыс

1778 жылы Джеймс Кук Юкоттағы ауыл тұрғындарымен алғаш кездескенде, олар оны кемесімен портына "айналып өтуге" (Nuu chah nulth nuutkaa – "айналып өтуге") бағыттады. Кук мұны алғашқы халықтың атауы деп түсіндірді, қазір ол Нотка шығанағы деп аталады. Бұл термин аймақтың жергілікті тұрғындарына да қолданылды. Нуу-ча-нулт Калифорнияның солтүстігіндегі Тынық мұхитының жағалауында еуропалықтармен алғаш кездескен халықтардың бірі болды, олар сауда үшін, әсіресе теңізбен айналысатын тері саудасы үшін олардың жеріне келді. Нотка шығанағын бақылау үшін Испания мен Ұлыбритания арасында шиеленіс туды, бұл 1790 жылдар шамасында Нотка дағдарысы деп белгілі болған қатал халықаралық дауға әкелді. Бұл мәселе Нотка келісімі арқылы шешілді, онда Испания Солтүстік Тынық мұхитының жағалауына қатысты өзінің эксклюзивті талаптарынан бас тартуға келісті. Дауды шешу жөніндегі келіссөздерді Мовахат Нуу-ча-нулттың қуатты басшысы Макинна басшылыққа алып, қонақжайлылық танытты. Бірнеше жылдан кейін, 1803 жылдың наурыз айында Макинна мен оның жауынгерлері американдық сауда кемесі "Бостонды" басып алды. Олар капитанды және экипаждың барлығын өлтірді, екі адамды ғана құл ретінде қалдырды. Босатылғаннан кейін Джон Р. Джуитт Нуу-ча-нулт халқымен өткізген шамамен үш жылдық тұтқындық және олардың қоғамына бейімделуге қарсылығы туралы классикалық тұтқындық баяндамасын жазды. Бұл 1815 жылғы кітаптың атауы: "Джон Р. Джуитттің оқиғалары мен азаптарының баяны; "Бостон" кемесі экипажының жалғыз аман қалған мүшесі, Нотка шығанағының жабайылары арасында үш жылға жуық тұтқын болған кезде: Туған жерлестердің мінез-құлқы, өмір сүру салты және діни көзқарастары туралы есеппен". Ақырында, Джуит қарсы топтың басшысы Виканинништің көмегімен қашып құтылды. 1811 жылы "Тонкин" сауда кемесі Клейокот шығанағында жарылысқа ұшырады. Тла-о-куи-ахт жауынгерлері кеме капитанының қорлауына кек рет ретінде кемеге шабуыл жасады. Капитан мен экипаждың көбі өлтірілді, ал кеме тасталып кетті. Келесі күні жауынгерлер бос кемені құтқару үшін қайтадан кемеге өтті. Алайда, жасырынған экипаж мүшесі кеменің ұңғысына от қойды, нәтижесінде жарылыс болды және көптеген алғашқы халықтар қаза тапты. Тек бір ғана экипаж мүшесі, жақын жердегі Кинальт ұлтынан жалдаған ұшқыш/аудармашы ғана аман қалды және оқиғаны айтып берді. Еуропалық және американдық зерттеушілермен алғашқы байланыстан бастап 1830 жылға дейін Нуу-ча-нулт халқының 90% -нан астамы жұқпалы аурулар эпидемиясынан, әсіресе безгек пен шешекке шалдығып қайтыс болды. Еуропалықтар мен американдықтар осы эндемиялық ауруларға иммунитеттері болды, бірақ алғашқы халықтардың иммунитеті болмады (америкалықтардың аурулары мен эпидемияларына қараңыз). Өлім-жітімнің жоғары деңгейі батыстықтармен байланыс нәтижесінде туындаған әлеуметтік бұзылыс пен мәдени дағдарысқа әсер етті. 20 ғасырдың басында халықтың саны шамамен 3500 адамды құрады.

20 ғасыр

1979 жылы Ванкувер аралының батысындағы тайпалар Nuu chah nulth (nuučaan̓uł, "таулар мен теңіз бойында" деген мағынаны білдіреді) деген атауды қабылдады. Сол зерттеулер қатысушылардың қаны мен басқа материалдарды қоғамдық пікірге қарсы мақсаттар үшін пайдаланды.

Киттер аулау

Ну-ча-нулт – Тынық мұхитының жағалауында кит аулаумен айналысқан аз ғана ежелгі халықтардың бірі. Кит аулау Ну-ча-нулт мәдениетінің және руханилығының маңызды бөлігі болып табылады. Ол олардың әңгімелерінде, әндерінде, есімдерінде, туысқандық байланыстарында және олардың жерлеріндегі көптеген жер-су атауларында көрінеді. Көміртекке дейін жүргізілген зерттеулер Ну-ча-нулт халқының 4000 жылдан астам бұрын кит аулап, оның майын және етін пайдаланғанын көрсетеді. Ну-ча-нулт халқы өздері тұратын аумақтың кеңдігіне және киттердің қозғалыс жолына байланысты түрлі кит түрлерін аулаған. Көбінесе сұр және горбатый киттер ауланып, олардың мінезінің тыныш болуы және жағалауға жақын жүзуі себеп болды. Ну-ча-нулт тайпаларының мүшелері кейде қауіпті және қиын болса да, батылдықтарын көрсету үшін косатка аулағандарының куәліктері бар. Бұл қауіпті болғанымен, "косатка" етін және майын үлкен киттерге қарағанда сапалы деп санағандар болды. Кит аулау Ну-ча-нулт тайпаларына маңызды тағамдық көз және май берумен қатар, әлеуметтік өмірде де маңызды рөл атқарды. Бастық, басқа да көрнекті мүшелерден құралған кит аулау тобын басқарды. Он төрт Ну-ча-нулт тайпасының дәстүрлі кит аулау әдістері әр тайпаның өзіндік дәстүрлеріне, рәсімдеріне және ырымдарына байланысты әртүрлі болды. Ну-ча-нулт кит аулау дәстүрлерінің мысалдарына аң аулау алдында және кейін орындалатын салтанатты шомылу, ораза ұстау, дұға және рәсімдер жатады. Бұл рәсімдерді аң аулауды басқаратын басшы және оның әйелі орындады, ал рәсімдер аң аулаудың нәтижесін анықтауда маңызды рөл атқарды. Әлеуметтік мәртебе кит аулауға кім қатыса алатынына ғана емес, кит еті мен майының бөлінуіне де әсер етті. Лосось өзендеріне күтім жасалып, олардың мол болуы қамтамасыз етілді, ал балық үлкен ағаш ыдыстарда су мен ыстық тастармен пісіріліп немесе қыста жеу үшін кептірілді. Ну-ча-нулт тайпалары сонымен қатар азық-түлік ретінде жерден де ресурстар жинады. Бұл жеуге жарамды өсімдіктерге кама тамыры, папоротниктердің тамырлары және көкжидек, қара жидек сияқты түрлі жидектер кіреді. Кейбір Ну-ча-нулт тайпалары кама тамыры мен алма ағаштарын өсіріп, оларды тағамдық көз ретінде сақтап қалуға тырысты. Ну-ча-нулт тайпаларындағы адамдар теңіз және құрлықтағы азық-түліктерді қашан және қайда табуға болатыны туралы білімдерін ұрпақтан ұрпаққа, қарттардан жастарға жеткізді. Бұл ауызша тарихтар арқылы және балаларды осы маңызды дағдыларға үйрету және оларды жас кезінен бастап ресурстарды жинауға қатыстыру арқылы жүзеге асырылды. Дәстүрлі тағамдарды қайта жаңғырту мақсатында Ну-ча-нулт тайпалық кеңесі мен он алты тайпа дәстүрлі жабайы тағамдар кітабындағы рецепттерге үлес қосты. 90 беттік кітап Ванкувер аралының батыс жағалауы мен Солтүстік Вашингтонның дәстүрлі рецепттері мен маусымдық ингредиенттеріне назар аударады. Ол алғашқы халықтардың ас-суын зерттейді және тамақ пісіру кеңестерін, мәдени байқауларды және ауызша тарих анекдоттарын қосады. Čamus (chum us) дәстүрлі және жабайы ингредиенттерді қамтиды. Čamus лососьді қалай көбелектей балық аулауды және балықты қалай консервілеуді зерттейді, сондай-ақ маринадталған теңіз шөптері, булы шұңқыр және Ну-ча-нулт upskwee рецепттерін ұсынады. Čamus дәстүрлі тамақтану жолын көрсетеді және денсаулықты сақтауға көмектеседі. Ванкувер аралының батыс жағалауы мен Солтүстік Вашингтонның алғашқы халықтары өз аумақтарының ең жаңа ингредиенттерін құрметпен пайдалану арқылы отбасы мен қауымды байланыстырады.

Кедр ағашының пайдаланылуы

Нуу-чах-нулт халықтары қызыл және сары кедр ағаштарының ағашы мен қабығын құрылыс материалы ретінде де, түрлі-түрлі заттар жасау үшін де пайдаланған. Бір ұлттың суретшілері мен ағаш шеберлері бүтін ағаштардан тотем бағаналары мен теңізге жүзуге арналған қайықтар жасаса, ал қабығын жолақтарға бөліп, суға салып, жұмсақ болғанша иленген. Содан кейін одан себеттер, киім және салтанатты әшекейлер тоқылған.

Әлеуметтік иерархия

Нuu-ча-нулт халықтарының аумақтарындағы мол ресурстардың арқасында әлеуметтік өмір құрылымдырақ болды және қауымдастықтардың ішінде көзге көрінетін иерархия қалыптасты. Ол қарапайым халықтан және аймақты басқаратын басшылардан тұрды. Қарапайым халық өкілдері дербес болуға құқылы болғанымен, қауымның аумағында балық аулау, аң аулау және жинау үшін басшының рұқсатын алу қажет болды. Басшылар одақтар құру, неке тойлау және маңызды оқиғаларды еске алу сияқты істерге қатысты.