Агадир дағдарысы 1911: Марокко үшін Франция мен Германия арасындағы шиеленіс, Германияның өтемақы талабы, келісім нәтижесінде Марокко Францияның протектораты болды.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
1911 жылғы дипломатиялық дағдарыс
1911 diplomatic crisis
Агадир дағдарысы, Агадир оқиғасы немесе Екінші Марокко дағдарысы – 1911 жылдың шілдесінде Марокконың ішкі аймағына француз әскерлерінің елеулі күшін орналастыру және Марокконың Атлантика порты Агадирге неміс канонерлік кемесінің жіберуі салдарынан туындаған қысқа мерзімді дағдарыс болды. Германия Францияның кеңеюіне қарсы болған жоқ, бірақ өзіне аумақтық өтемақы талап етті. Берлин соғыспен қорқытты, канонерлік кемені жіберді және неміс ұлтшылдарының ықпалын күшейтті. Берлин мен Париж арасындағы келіссөздер 1911 жылдың 4 қарашасында дағдарысты шешті: Франция Франция Конгосынан Германия Камерунына берілетін аумақтық жеңілдіктердің орнына Марокконы протекторат ретінде қабылдады. Ұлыбританияда сол кездегі қазынашылық канцлері Дэвид Ллойд Джордж 1911 жылдың 21 шілдесінде премьер-министр Х. Х. Асквиттің және сыртқы істер министрі сэр Эдвард Грейдің келісімімен, Кабинеттегі араласпаушылыққа бейім көпшілікті ескермей, Германияның әрекетін төзбес бейшаралық деп айыптаған "Мансиан Хаусы" деген драматикалық мәлімдеме жасады. Бұл бұрынғы келісімдерді бұзуға әкелуі мүмкін еді. Германияның бұл қадамы Ұлыбритания мен Франция арасындағы қарым-қатынасты сынауға, сондай-ақ Ұлыбританияны Германиямен одақтасуға мәжбүрлеу мақсатын көздеді. Германия Марокконы француз бақылауына қабылдағаны үшін өтемақы талаптарын орындауды да талап етті.
The Agadir Crisis, Agadir Incident, or Second Moroccan Crisis was a brief crisis sparked by the deployment of a substantial force of French troops in the interior of Morocco in July 1911 and the deployment of the German gunboat to Agadir, a Moroccan Atlantic port. Germany did not object to France's expansion but wanted territorial compensation for itself. Berlin threatened warfare, sent a gunboat, and stirred up German nationalists. Negotiations between Berlin and Paris resolved the crisis on 4 November 1911: France took over Morocco as a protectorate in exchange for territorial concessions to German Cameroon from the French Congo. In Britain, David Lloyd George, then Chancellor of the Exchequer, made a dramatic "Mansion House" speech on 21 July 1911 – with the consent of prime minister H. H. Asquith and Foreign Secretary Sir Edward Grey, bypassing the non interventionist majority in the Cabinet – that denounced the German move as an intolerable humiliation. arguably violating the earlier made agreements. Germany's move was aimed at testing the relationship between Britain and France, and possibly intimidating Britain into an alliance with Germany. Germany was also enforcing compensation claims for acceptance of effective French control of Morocco.
Мароккодағы көтеріліс
1911 жылы Мароккода сұлтан Абд әл-Хафидке қарсы көтеріліс шықты. Француздар – сұлтанды оларға көмек сұрауға мәжбүрлегеннен кейін – Фездегі еуропалықтардың өмірі мен мүлкін қорғау сылтауымен көтерілісті басуға әскер жіберуге дайындалды. Еуропалықтардың қауымдастықтарына нақты қауіп аз болды: көтеріліс елдің ішкі аймақтарында басталды. Олар сәуірдің соңында жедел әскер тобын жіберді. 5 маусымда испандықтар елді француздықтардың аннексиялауынан қорқып, Лараше мен Ксар-эль-Кебирді басып алу үшін әскерлерін орналастырды.
In 1911, a rebellion broke out in Morocco against Sultan Abd al Hafid. The French—after forcing the Sultan to request their assistance—prepared to send troops to help put down the rebellion under the pretext of protecting European lives and property in Fèz. Actual danger to European communities was remote: the rebellion broke out deep in the interior. They dispatched a flying column at the end of April. On 5 June, the Spanish deployed troops to occupy Larache and Ksar el Kebir, fearing a French annexation of the country.
Германияның әскери-теңіз интервенциясы
1911 жылы мамыр айында сол кездегі қаржы министрі Жозеф Кайо неміс дипломаттарына «Егер немістер Мароккодағы өмірлік маңызы бар мүддесін мойындаса, Франция басқа жерлерде де ұступтар жасауға дайын болады» деп уәде берді. 20 маусымда Франция келіссөздерді бастауға келісім білдірді. Он күн өткен соң да жауап келмеді. Содан кейін Германияның сыртқы істер министрі Кидерлен-Вехтер француздардың тез келісімге келуге ынталы болады деген сеніммен екі кеме жіберу қажеттігін қабылдамай, канонерлік қайық жіберуге Кайзер Вильгельм II-ден рұқсат сұрады. 1 шілдеде неміс канонерлік қайығы неміс сауда мүдделерін қорғау сылтауымен Агадир портына келді. Көп ұзамай үлкен кеме келіп, канонерлік қайықты алмастырды. Неміс азаматы Герман Вильберг солтүстікке барғаннан кейін, «Пантераның» келуіне сылтау жасау үшін оңтүстікке, Агадирге жіберілді, бірақ ол кеме келгеннен үш күннен кейін ғана Агадирге жетті. Француздар мен британдықтар дереу реакция көрсетті.
Joseph Caillaux, then minister for Finance, assured German diplomats in May 1911 that 'France would be prepared, if the Germans recognized its vital interest in Morocco, to make concessions elsewhere'. On 20 June, France agreed to start negotiations. After ten days, they still had not responded. It was then that Kiderlen Waechter, the German Foreign Minister, asked Kaiser Wilhelm II for permission to send a gunboat, having rejected the need to send two ships out of belief that French would be quickly willing to negotiate. On 1 July, the German gunboat arrived at the port of Agadir, under the pretext of protecting German trade interests. The larger came days later, replacing the gunboat. A German civilian, Hermann Wilberg, to the north, was sent south to Agadir to provide a pretext for the arrival of the Panther, but he only reached Agadir three days after the ship had arrived. There was an immediate reaction from the French and the British.
Германияның қаржы дағдарысы
Осы дағдарыстың қақ ортасында Германия қаржылық дүрбелеңге ұшырады. Қор нарығы бір күні ішінде 30 пайызға құлдырады. Алтын стандартынан айырылып қалу қаупіне тап болған кайзер мойынсұнып, француздарға Марокконың көп бөлігін басып алуға рұқсат берді.
In the midst of this crisis, Germany was hit by financial turmoil. The stock market plunged by 30 percent in a single day, Faced with the possibility of being driven off the gold standard, the Kaiser backed down and let the French take over most of Morocco.
Келіссөздер
7 шілдеде Париждегі Германия елшісі Франция үкіметін Германияның Мароккода ешқандай аумақтық талаптары жоқ екендігін және Германияға Франция Конго аймағында "компенсация" беру және Мароккодағы оның экономикалық мүдделерін сақтау негізінде француз протектораты үшін келіссөздер жүргізуге дайын екендігін хабардар етті. 15 шілдеде ұсынылған неміс талаптары Камерун мен Тоголандтың солтүстік бөлігін беруді ұсынса да, Франциядан Санга өзенінен теңізге дейінгі бүкіл Француз Конгосын талап етті, сондай-ақ кейіннен Бельгия Конгосына Францияның басымдық құқығын беруді де талап етті. 21 шілдеде Дэвид Ллойд Джордж Лондонның Мэншн-хауста сөйлеген сөзінде ұлттық абырой бейбітшіліктен құндырақ екенін мәлімдеді: «Егер Ұлыбританияның мүдделеріне зиян келтірілсе, оны халықтар кабинетінде ешкімге қажетсіз деп есептесе, онда мен осындай бағамен келген бейбітшілік біздің сияқты ұлы ел үшін шыдай алмас қорлық болады деп сеніммен айтамын». Германия бұл сөзді Францияға қолайсыз шарттарды таңуға болмайды деген ескерту ретінде қабылдады. 4 қарашада Кайо мен немістер арасындағы құпия франко-герман келіссөздері Франко-герман келісімі деп аталатын келісімге әкелді, оған сәйкес Германия Мароккодағы Францияның позициясын қабылдады, ал оның орнына Марокко келісімінде көрсетілгендей, француз Экваторлық Африка колониясының Орта Конгосындағы (қазіргі Конго Республикасы) аумақтарды алды. Бұл аймақ Нойкамерун деп аталды және Германияның Камерун колониясының құрамына кірді. Аймақтың бір бөлігі батпақты жер (ұйқы ауруы кең таралған), бірақ Германияға Конго өзеніне шығу мүмкіндігін берді. Германия француз колониясы Чадқа Форт-Ламидің оңтүстік-шығысындағы (қазіргі Чадтың бөлігі) шағын аумақты берді. Француз премьер-министрі Кайоның немістермен келіссөздері жария болды, нәтижесінде ол 1912 жылдың 21 қаңтарында жеті айлық қызметтен кейін қызметтен кетті. Германияда Франко-герман келісімі Германияға тым аз бергені үшін де сынға іріккені, әсіресе ұлтшыл баспасөз тарапынан.
On 7 July, the German ambassador in Paris informed the French government that Germany had no territorial aspirations in Morocco, and would negotiate for a French protectorate on the basis of "compensation" for Germany in the French Congo region and the safeguarding of her economic interests in Morocco. The German terms, as presented on 15 July, while containing an offer to cede the northern part of Kamerun and Togoland, demanded from France the whole of the French Congo from the Sangha River to the sea, to which was later added the transfer of France's right to the preemption of the Belgian Congo. On 21 July, David Lloyd George delivered a speech at the Mansion House, London in which he declared that national honour was more precious than peace: "If Britain is treated badly where her interests are vitally affected, as if she is of no account in the cabinet of nations, then I say emphatically that peace at that price would be a humiliation intolerable for a great country like ours to endure." The speech was interpreted by Germany as a warning that she could not impose an unreasonable settlement on France. On 4 November, secret Franco German negotiations between Caillaux and the Germans led to a convention referred to as the Franco German Accord, under which Germany accepted France's position in Morocco in return for territory in the French Equatorial African colony of Middle Congo (now the Republic of the Congo), as outlined in the Morocco Congo Treaty. This territory, known as Neukamerun, became part of the German colony of Kamerun. The area is partly marshland (where sleeping sickness was widespread) but gave Germany an outlet on the Congo River. Germany ceded to the French colony of Tchad a small area of territory to the southeast of Fort Lamy (now part of Chad). French premier Caillaux's negotiations with the Germans were leaked, causing him to fall from office on 21 January 1912, after a term of only seven months. In Germany, the Franco German accord was also criticised – especially by the nationalist press – for giving Germany too little.
Ұлыбританияның қатысуы
Лондонның алғашқы реакциясы сақтықпен қабылданды: Либералдық үкімет Францияны дағдарыстың туындауына басты жауапты деп есептеді, демек оны мойынсынуға көндіру керек болды. Британ үкіметі Францияны асығыс шаралар қабылдаудан және әскер жіберуден тыйысуға тырысты. Сәуір айында Сыртқы істер министрі сэр Эдвард Грей: «Француздардың ниеті ақылға сыймайды, бірақ біз келісіміміз бойынша араласа алмаймыз» деп жазды. Кабинет Грейге 19 шілдеде Британия Мароккодағы неміс присутентін қабылдауы мүмкін екенін француздарға жеткізуге рұхсат бергенде, француз үкіметі мұндай қабылдау 1904 жылғы Англия-Франция келісімін бұзады деп ашуланып жауап берді. Алайда, Атлантикадағы неміс теңіз портының пайда болу мүмкіндігі Грейге 21 шілдеде Германия елшісіне Британия өз мүдделерін қорғау үшін күшпен жауап беретінін хабарлау үшін Кабинеттің мақұлдауын алуға мүмкіндік берді. Ұлыбритания соғыс басталуы мүмкін болған жағдайда Мароккоға соғыс кемелерін жіберді. Бірінші Марокко дағдарысында болғандай, Британияның Францияға қолдауы Entente Cordiale-дің күшін көрсетті. Дегенмен, Entente-ті қолдаушылар (әсіресе Грей, Ллойд Джордж және Асквит) мен араласпаушылар (Кабинетте көпшілікті құраған) арасындағы жіктер анық көрінді. Ллойд Джордж 1911 жылғы 21 шілдеде Мансион-хауста сөз сөйледі, Кабинеттегі либералдық араласпаушыларды ескермей. Үндістан мемлекеттік хатшысы Висконт Морли бұл сөзді «Германияға орынсыз және өкінішті провокация» деп айыптады; Лорд-канцлер Лорд Лорберн Грейді араласпаушылық позицияны қабылдап, сөзден бас тартуға шақырды. Кейіннен сол жылы Грейге қарсы депутаттардың наразылығы болды, бірақ ол сәтсіз аяқталды.
The initial reaction in London was cautious: the Liberal government in Cabinet felt that France was largely responsible for triggering the crisis and ought therefore be urged to give ground. The British government attempted to restrain France from adopting hasty measures and to dissuade her from sending troops. In April, the Foreign Secretary Sir Edward Grey wrote: "what the French contemplate doing is not wise, but we cannot under our agreement interfere". When Cabinet authorised Grey to inform the French that Britain might accept a German presence in Morocco on 19 July, the French government replied angrily that any such acceptance would breach the 1904 Anglo French Agreement. The prospect of a German naval port on the Atlantic, however, allowed Grey to secure Cabinet's approval on 21 July to inform the German ambassador that Britain would respond forcefully to defend its interests. Britain sent battleships to Morocco, in case war broke out. As in the First Moroccan Crisis, British support of France showed the strength of the Entente Cordiale. Divisions, however, became clear between the supports of the entente (Grey, Lloyd George, and Asquith especially) and the non interventionists (who made up a majority on the Cabinet). Lloyd George delivered the Mansion House speech on 21 July 1911, bypassing the Liberal non interventionists in Cabinet. Viscount Morley, secretary of state for India, denounced the speech as an 'unwarranted and unfortunate provocation to Germany'; Lord Loreburn, the Lord Chancellor, entreated Grey to take a non interventionist stance and disavow the speech. Later in the year, there was a backbench revolt against Grey, which was unsuccessful.