Кіріспе

Араб жазуында қолданылатын диакритикалық белгілер Араб жазуында көптеген диакритикалық белгілер бар, олар (إِعْجَام) деп аталатын дауыссыз дыбыстарды белгілеу және ALA (تَشْكِيل) деп аталатын қосымша диакритикалық белгілерді қамтиды. Соңғыларына ALA (حَرَكَات; жекеше: حَرَكَة, ALA) деп аталатын дауысты белгілер кіреді. Араб жазуы – өзгертілген абджад, онда қысқа дауыссыз дыбыстар мен ұзын дауыстылар әріптермен бейнеленеді, бірақ қысқа дауыстылар мен дауыссыз дыбыстардың ұзындығы әдетте жазбаша көрсетілмейді. ALA жоғалған дауыстыларды және дауыссыз дыбыстардың ұзындығын көрсету үшін қолданылады. Қазіргі араб тілі әрқашан i‘jām – дауыссыз дыбыстарды белгілеумен жазылады, бірақ толық ташкіл – дауысты белгілеулер мен дауыссыз дыбыстардың ұзындығы тек діни мәтіндерде, балалар кітаптарында және оқушыларға арналған еңбектерде қолданылады. Дегенмен, авторлар грамматикалық жағдай немесе мағына басқаша түсініксіз болған жағдайда сөздерге немесе әріптерге диакритикалық белгілер қосуы мүмкін. Сонымен қатар, классикалық еңбектер мен тарихи құжаттар көпшілікке толық ташкілмен ұсынылады, бұл ғасырлар бойындағы стильдік өзгерістерден туындаған түсініксіздіктің орнын толтыруға бағытталған.

Харакат (қысқа дауыстылар белгілері)

ALA حَرَكَات, сөзбе-сөз "қозғалыс" дегенді білдіреді, – қысқа дауысты дыбыстарды белгілейтін таңбалар. Кейбір ALA-лардың да ALA саналатыны туралы әлдебір күмәндер бар; мысалы, ALA әрі дауысты, әрі қосымша дыбыстарды көрсетуге қолданылады.

Иjām (қос әріптердің фонетикалық айырмашылығы)

Иjām (кейде оны нукаṭ деп те атайды) – б, т, ث, н және ي сияқты бір формадағы (ALA) әр түрлі дауыссыз дыбыстарды ажырататын диакриттік нүктелер. Әдетте ijām диакритика белгілері емес, әріптің бөлігі болып саналады. ALA-ның алғашқы қолжазбаларында дауыстылар үшін де, ALA-ның әртүрлі мәндерін ажырату үшін де диакритика қолданылмаған. Алдымен дауыстылар белгісі ALA-ның үстінде, астында немесе жанында орналасқан қызыл нүкте ретінде, ал кейіннен дауыссыз дыбыстар белгісі ретінде, суреттің (расм) үстінде немесе астында орналасқан жіңішке, қысқа қара бір немесе бірнеше сызықтар ретінде енгізілді. Бұл ijām қара нүктелерге айналды, сол уақытта ALA кішкентай қара әріптерге немесе штрихтарға айналды. Мысырлықтар әдетте соңғы ALA астында нүктелерді қолданбайды, ол қолжазбада және баспада дәл ALA-ға ұқсайды. Бұл тәжірибе ALA (Құран) ALA жазған көшірмелерінде де қолданылады. ALA және ALA-ның бірдей бірігуі парсы тілінде болды, нәтижесінде Unicode Standard «араб әрпі фарси йе» деп аталады, ол бастапқы және ортаңғы нысандарда ALA-ға дәл ұқсайды, бірақ соңғы және оқшауланған нысандарда ALA-ға дәл ұқсайды. Сۡ سۜ سۣ سٚ ڛ – жазудың бірнеше жолдары. Ijām міндетті емес болған кезде, нүктесіз әріптер екіұшты болды. Нақтылау үшін, әріпте ijām жетіспейтінін көрсету үшін (яғни, , , , , , , , ), әріпке жоғарыда кішкентай v немесе шағақ пішіндес диакритика белгісі, сондай-ақ жоғарыда жазылатын жарты шеңбер (жарты ай), жазылатын нүкте (; үш нүктесімен бірге пайдаланылған жағдайларды қоспағанда) немесе әріптің өзінің кішігірім көшірмесі қойылуы мүмкін. Ұзын фәтхаға ұқсайтын, жарра деп аталатын жоғарғы сызық, келісімді (ассимиляцияланған) син үшін қолданылды. Осылайша, барлық жағдайларда әріптің шын мәнінде емес екенін көрсету үшін пайдаланылды. Бұл белгілер, жалпы алғанда, ‘alāmātu l ihmāl деп аталады, қазіргі араб каллиграфиясында кейде бастапқы мақсаттары үшін (яғни ijāmсіз әріптерді белгілеу) немесе көбінесе жай ғана сәндік орын толтырғыштар ретінде қолданылады. Кафтың үстіндегі кішігірім ک түпкі және оқшауланған түрінде бастапқыда ‘alāmatu l ihmāl болды, ол хаттың тұрақты бөлігі болды. Бұрын бұл белгі кафтың ортаңғы түрінің үстінде де көрінуі мүмкін еді, бұл әріп оның көтерілушісінде соққысыз жазылған. Қаф бұл сызбасыз жазылған кезде оны лам деп қате түсінуге болады, сондықтан қаф бас әріпті kaf немесе кіші бас әріпті хамза (набрах), ал лам бас әріпті l a m (lam alif mim) арқылы ерекшеленетін болды.

Тональды белгілер

Тарихи тұрғыдан араб жазуы көптеген тоналды тілдерде қабылданып, қолданылған, мысалы, қытай тіліндегі Сяоэржин және Батыс Африканың әртүрлі тілдерін жазу үшін пайдаланылған Аджами жазуы. Дегенмен, араб жазуының бір кемшілігі, әсіресе латын әрпіне негіделген жазулармен немесе басқа жергілікті жазу жүйелерімен салыстырғанда, тонды көрсету мүмкіндігі болмауы еді. Бірақ, рохинджа тілі үшін араб жазуын қабылдау барысында, «Рохинджа Фонна» деп белгілі, 3 тон белгісі қолжазбаларда қолданыла бастады. Бұл тон белгілері рохинджа тілінің қалыптасқан және қабылданған орфографиялық ережесінің бір бөлігін құрайды. Араб жазуында тон белгілерінің осы бір ғана белгілі мысалы бар. Тон белгілері дауысты дыбыс белгілерінің «өзгертушілері» ретінде танылады. Басқаша айтқанда, бұл «дыбыс белгілерінің дыбыс белгілері». Олар сөздің «сыртында» жазылады, яғни дыбыс белгісі сөздің үстінде болса, тон белгісі де сол дыбыс белгісінің үстіне, ал дыбыс белгісі сөздің астында болса, тон белгісі де сол дыбыс белгісінің астына жазылады. Олар тек дауысты дыбыс белгілері болған жағдайда ғана қолданылады. Бұл маңызды, себебі дыбыс белгісі болмаса, тон белгілерін және I’jām, яғни дауыссыз дыбыстарды фонетикалық жағынан ажырату үшін қолданылатын нүктелерді ажырату мүмкін емес. ◌࣪ / ◌࣭ Рохинджа тілінде «Харбай» деп аталатын бұл тон белгісі – Фатха мен Дамманың үстіне, немесе иілген Фатха мен Дамманың (рохинджа тіліне тән дауысты дыбыс белгілері), немесе олардың тиісті Фатхатан және Дамматан түрлерінің үстіне, ал Касра мен иілген Касраның астына, немесе олардың тиісті Касратан түрлерінің астына қойылатын бір нүкте. (мысалы, دً࣪ / دٌ࣪ / دࣨ࣪ / دٍ࣭) Бұл тон белгісі қысқа, жоғары тонды көрсетеді.

Автоматты түрде диакритизациялау

Диакритикалық белгілерді автоматты түрде қалпына келтіру процесі диакритизация немесе диакритиканы қалпына келтіру деп аталады. Бұл, мысалы, араб тілінен машинкалық аударма, мәтінді дауысқа түрлендіру және ақпаратты іздеу сияқты қолданбаларда мағыналық қате түсініктерді болдырмау үшін пайдалы. Автоматты диакритизация алгоритмдері жасалған. Қазіргі стандартты араб тілі үшін ең жетілген алгоритмнің сөз қателігі деңгейі (WER) 4,79% құрайды. Көбінесе қателер жеке есімдерде және жағдай жұрнақтарында кездеседі. Араб тілінің басқа да диалектілері үшін ұқсас алгоритмдер бар.