Кіріспе
XX ғасырдың басында Латын Америкасына қатысты АҚШ сыртқы саясатында, Рузвельт короллариясы – президент Теодор Рузвельттің 1904 жылғы Мемлекеттік жолдауында жариялаған Монро доктринасына жасалған толықтыру. Бұл, негізінен 1902-1903 жылдардағы Венесуэла дағдарысының нәтижесі болды. Королларияда айтылғандай, егер Латын Америкасы елдері "цивилизациялық қоғамның байланыстарын әлсіздеткен" айқын бұзушылықтар жасаса, АҚШ олардың ішкі істеріне араласу құқығына ие.
In the history of United States foreign policy, the Roosevelt Corollary was an addition to the Monroe Doctrine articulated by President Theodore Roosevelt in his State of the Union address in 1904, largely as a consequence of the Venezuelan crisis of 1902–1903. The corollary states that the United States could intervene in the internal affairs of Latin American countries if they committed flagrant wrongdoings that "loosened the ties of civilized society".
Өмірбаян
Рузвельттің қорытындысы 1902–1903 жылдардағы Венесуэла дағдарысынан кейін жарияланды. 1902 жылдың соңында Ұлыбритания, Германия және Италия Венесуэла президенті Сиприано Кастроның шетелдік қарыздарды және Венесуэладағы соңғы азамат соғысында еуропалықтарға келген зиянды өтеуден бас тартқаннан кейін бірнеше айға теңіз блокадасын салды. Дау Гаага халықаралық төрелік сотына жіберілді, ол 1904 жылдың 22 ақпанында Венесуэла дағдарысына қатысқан блокадалаған елдердің талаптарын төлеуде басымдыққа ие екенін мәлімдеді. Бұл әскери қимылдар жасалмаған АҚШ-ты қоса алғанда, бірқатар елдерді құқықсыз қалдырды. АҚШ бұл шешіммен келіспеді және президент Теодор Рузвельт саяси шаралар қабылдау қажеттігін сезді. Қорытынды АҚШ-тың шетелдегі мүдделерін қорғауға бағытталды, болашақта Еуропа елдері Гаагадағы осы шешімді Орталық және Латын Америкасында әскери қимылдар мен/немесе оккупация үшін құжаттама ретінде пайдалануына жол бермеуді қамтамасыз ету мақсатында жасалды. АҚШ-тың батыс шекарасын кеңейту кезінде жиі қолданылған «Тағдыр маңызы» концепциясы да Рузвельт қорытындысын құруға ықпал етті. ХХ ғасырдың басында «Тағдыр маңызы» американдық ерекшеліктің көрінісі болды, онда АҚШ жоғары моральдық қасиеттерге ие және «кемсіз» мемлекеттердің дамуына көмектесуге міндетті деп есептелді. Сондықтан 1904 жылғы Рузвельт қорытындысы 1902–03 жылдардағы Венесуэла дағдарысының нәтижесінде қалыптасты, бірақ оның түріне әсер еткен бұрыннан бар идеялар мен қоғамдық сана да болды.
Қорытынды мазмұны
Рузвельт коруллариясы, немесе АҚШ-тың Батыс жарты шардың полицияшысы болу идеялары алғаш рет 1904 жылғы 20 мамырда Мемлекеттік хатшы Руттың сөйлеген сөзінде жарияланды және 1904 жылғы 6 желтоқсанда Конгреске Рузвельттің жылдық үндеуінде кеңейтілді. Монро доктринасы еуропалық державалар Батыс жарты шарды қайта отарлауға тырысқан кезде 19 ғасырдың басында жарияланған болатын. Ал Рузвельт коруллариясы бір ғасырдан кейін Орталық және Латын Америкасында АҚШ-тың ықпалын қайта жандандыруға бағытталды. Рузвельт Монро доктринасын кеңейту арқылы, жаңа саясат құрмастан, АҚШ-тың Батыс жарты шардағы тәртіпсіздіктерді тоқтату үшін «халықаралық полициялық билігін» пайдалануын оңайлатты. Монро доктринасында корулларияның шектеулі нұсқасы болғандықтан, Орталық және Латын Америкасындағы ауызша араласудан белсенді араласуға көшуге қарамастан, бұл оны негіздеуге мүмкіндік берді.
Қолдану
Рузвельттің қорымы Монро доктринасына қосымша болғанымен, одан да шешіліс ретінде қарастырылуы мүмкін. Монро доктринасы Еуропа елдерін Латын Америкасынан алшақ ұстауды талап етсе, Рузвельттің қорымы осыны одан әрі дамытып, АҚШ-тың Латын Америкасы елдеріне Еуропа елдерін алшақ ұстау үшін әскери күш қолдану құқығы бар екенін айтты. Тарихшы Уолтер ЛаФебер былай деп жазды: [Рузвельт] іс жүзінде Монро доктринасын өңінен бұрып, еуропалықтардың сыртта қалуын талап етеді, бірақ Құрама Штаттар доктринаға сәйкес еуропалықтарды жолдан тайдыру үшін полициялық билік жүзеге асыру үшін кіруге құқылы. Бұл Монро доктринасының өте тапқыр өзгерісі, және әрине, өте маңызды болып келеді, себебі келесі 15-20 жылдың ішінде АҚШ Латын Америкасына оннан астам рет әскери күшпен кіреді, сол арқылы АҚШ теңіз жаяу әскерлері аймақта "Мемлекеттік департамент әскерлері" деп танылады, себебі олар үнемі Кариб теңізіндегі Мемлекеттік департаменттің мүдделерін және саясатын қорғау үшін кіріп отырады. Осылайша, Рузвельттің Монро доктринасын қайта анықтауы тарихи оқиғаға айналып, АҚШ-ты Кариб теңізі мен Орталық Америка халықтарымен қақтығысқа түсетін кезеңге бастап, бұл американдық империализмнің маңызды бөлігіне айналды.
[Roosevelt] essentially turns the Monroe Doctrine on its head and says the Europeans should stay out, but the United States has the right, under the doctrine, to go in to exercise police power to keep the Europeans out of the way. It is a very nice twist on the Monroe Doctrine, and of course, it becomes very, very important because over the next 15 to 20 years, the United States will move into Latin America about a dozen times with military force, to the point where the United States Marines become known in the area as "State Department Troops" because they are always moving in to protect State Department interests and State Department policy in the Caribbean. So what Roosevelt does here, by redefining the Monroe Doctrine, turns out to be very historical, and it leads the United States into a period of confrontation with peoples in the Caribbean and Central America, that was an imperative part of American imperialism.
Доминикан Республикасы
АҚШ-тың Доминикан Республикасына араласуы, әдетте, Рузвельт коруллариясының алғашқы нағыз қолданылуы ретінде қарастырылады. Бұл мәселе 1893 жылы Нью-Йорктегі San Domingo Improvement Company (SDIC) компаниясы Доминиканның қаржысын басқаруға алғаннан кейін туындады. Осы оқиға АҚШ пен Доминиканның мүдделерін жақындастырды, содан кейін 1897 жылы SDIC еуропалық облигация иелеріне төлемдерді тоқтатып, Доминиканды экономикалық дағдарысқа ұшыратты. Бұл АҚШ-ты мәселені төрелікке беруге итермеледі. Төрелік шешімі бойынша Доминикан SDIC-ке төлемдер жасау кестесі бекітілді, ал SDIC төлемдерді орындамаған жағдайда, АҚШ Доминикан Республикасынан SDIC үшін ақша жинау құқығына ие болды, бұл Доминикандағы АҚШ-тың ықпалын одан әрі кеңейтті.
Басқа аудандар
АҚШ президенттері де Рузвельттің қосымшасын Кубаға (1906–1909), Никарагуаға (1909–1910, 1912–1925 және 1926–1933) және Гаитиге (1915–1934) АҚШ-тың араласуын негіздеу үшін пайдаланды.
1934 жылы президент Франклин Д. Рузвельт интервенционизмнен бас тартып, «Жақсы көршілік саясатын» қабылдады, бұл 1934 жылы Кубамен жасалған қарым-қатынас шарты арқылы Платт түзетуінің күшін жоюға және 1938 жылы Мексиканың шетелдік меншіктегі мұнай активтерін ұлттандыруына байланысты өтемақы төлеу туралы келіссөздер жүргізуге әкелді. Шындығында, Кубадағы Фульгенсио Батиста, Доминикан Республикасындағы Рафаэль Леонидас Трухильо, Никарагуадағы Анастасио Сомоса және Гаитидегі Франсуа Дювалье сияқты диктатуралардың пайда болуына наразылық білдірмеу, АҚШ-тың осы елдердегі оккупациялық саясатының салдарынан туған «Франкенштейн диктаторлары» деп есептелді. 1954 жылы Мемлекеттік хатшы Джон Фостер Даллес Монро доктринасын және Рузвельт қосымшасын Каракаста өткен Он бесінші Панамерикандық конференцияда қолданып, Гватемаладағы кеңестік коммунизмнің араласуын айыптады. Бұл, демократиялық жолмен сайланған президент Жакобо Арбенсті құлатып, елдегі әскери диктаторлардың біріншісі – Карлос Кастильо Армастың әскери үкіметін орнатуға негіз болған PBSuccess операциясын ақтау үшін қолданылды.
Тарихшылардың пікірі
Тарихшылар Сайрус Визер және Маттиас Масс Монро доктринасының Рузвельт қосымшасына оң көзқарас ұсынады. Визер оны американдық саясаттың прогрессивті дәуіріне өтудің бір бөлігі ретінде қарастырады, онда Рузвельт АҚШ-тың сыртқы саясатының мақсаттарын шетелдегі жеке экономикалық белсенділікпен біріктіруге ұмтылды, мысалы, Доминикан Республикасындағы SDIC. Американы қорғауға бағытталған Монро доктринасы мен АҚШ-тың күшін бекітіп, өз мақсаттарын АҚШ-тың мүддесі үшін ілгерілетуге мүмкіндік берген Рузвельт қосымшасы арасында айқын айырмашылықтар бар. Париж университетінің француз ғалымы Серж Рикард бұл айырмашылықтардың маңызды екенін және Рузвельт қосымшасы Монро доктринасын жай ғана күшейтпегенін айтады. Керісінше, Рузвельт қосымшасы – «оның сыртқы саясатындағы «үлкен таяқ» тәсілін бейнелейтін мүлдем жаңа дипломатиялық қағида» болды. Рикардтың сөзіне сүйенсек, бұл қосымша АҚШ-тың Орталық және Латын Америкасына деген адал және әкелік көзқарасын көрсетеді, оны шетелдік араласуын және АҚШ осы мемлекеттер үшін қауіпсіз және дұрыс деп санайтын экономикалық принциптерді қолдануын ақтау үшін пайдаланды. Яғни, Монро доктринасы еуропалық империялардың кіруіне тосқауыл қойса, Рузвельт қосымшасы АҚШ-тың олардың орнын басу ниетін білдіргені айқын. Сондай-ақ, бұл қосымша Тәуелсіздік декларациясында жазылған өзін-өзі билеу және егемендік принциптерін бұзатынын атап өту қажет. Рузвельт – көптеген американдық құндылықтарды бейнелейтін тұлға болды: ол соғыс батыры, жеке тұлға және қарапайым халықтың адамы еді. Бірақ Латын Америкасындағы әрекеттері халықаралық құқықтағы идеяларға қайшы келіп, сынға ұшырады.
Жалпы әдебиеттер
Койн, С. Ж., Дейвис, С. (2007). "Империя: қоғамдық тауарлар мен зияндар". Экономикалық журнал, 4 (1), 3-45. Гликман, Роберт Джей. Солтүстік Америка және Испан Америкасы: қарсылық немесе серіктестік? Торонто: Канаданың өнер академиясы, 2005. Мейертёнс, Хайко (2010). АҚШ қауіпсіздік саясатының доктриналары: Халықаралық құқық тұрғысынан бағалау, Кембридж университетінің баспасы. Митчелл, Нэнси. Армандардың қаупі: Латын Америкасындағы неміс және американдық империализм (1999). Митченер, Крис Джеймс және Марк Вайденмиер. "Империя, қоғамдық игіліктер және Рузвельттің салдары", Экономикалық тарих журналы (2005) 64#5, 658+ б. Раб, Стивен Г. "Теодор Рузвельт, Панама каналы және Рузвельт салдары: ықпал аймағы дипломатиясы", Серж Рикард, редактор, "Теодор Рузвельт туралы анықтамалық" кітабының 16-тарауы (2011). Рикард, Серж. "Рузвельттің салдары". Президенттік зерттеулер, 2006, 36(1): 17–26. Толық мәтін: Swetswise және Ingenta. Рикард, Серж. "Теодор Рузвельт: Империалист пе, әлде жаңа кеңею дәуіріндегі жаһандық стратегияшы ма?". Дипломатия және мемлекеттік басқару (2008) 19#3, 639–657 б. Секстен, Джей. Монро доктринасы: XIX ғасырдағы Америкадағы империя және ұлт (Макмиллан, 2011).
Rabe, Stephen G. "Theodore Roosevelt, the Panama Canal and the Roosevelt Corollary: Sphere of Influence Diplomacy", ch. 16 in Serge Ricard, ed., A Companion to Theodore Roosevelt (2011)
Ricard, Serge. "The Roosevelt Corollary". Presidential Studies 2006 36(1): 17–26. Fulltext: in Swetswise and Ingenta
Ricard, Serge. "Theodore Roosevelt: Imperialist or Global Strategist in the New Expansionist Age?" Diplomacy & Statecraft (2008) 19#3 pp. 639–657. Sexton, Jay. The Monroe Doctrine: Empire and Nation in Nineteenth Century America (Macmillan, 2011.)