Кіріспе

Шахмат мәселесінің түрі

Көмекші-мейт – екі тараптың да қараны матқа салу мақсатында бірігіп жұмыс істейтін шахмат мәселесінің түрі. N ходты көмекші-мейтте, қаралар бірінші жүреді, содан кейін ақтар, әр тарап N рет жүреді, нәтижесінде ақтардың N-ші ходы қараға шахмат қояды. (Мысалы, 2 ходты көмекші-мейт, кейде h#2 деп қысқартылады, шешімі қараның ходынан, ақтың ходынан, екінші қараның ходынан, содан кейін екінші ақтың ходынан тұрады, бұл матқа әкеледі.) Екі тарап та ынтымақтасқанмен, барлық ходтар шахмат ережелеріне сәйкес заңды болуы керек. Мысал ретінде келтірілген мәселе – 1981 жылы Die Schwalbe журналында жарияланған Z. Maslar-дың 8 (немесе h#8) ходты көмекші-мейті. Шешімі мынадай (есімізде болсын, көмекші-мейт шешімдерінде қараның ходы бірінші көрсетіледі):

1. Kf3 Kd3 2. Bb3 Kc3 3. Ke4+ Kd2 4. Kd4 Ke2 5. Kc3 Nb4 6. Kb2 Kd2 7. Ka1 Kc1 8. Ba2 Nc2

Тарих

Бірінші көмекші-келіспеуші мәселесі неміс шахмат шебері Макс Ланге 1854 жылдың желтоқсан айында «Deutsche Schachzeitung» басылымында жарияланды. Мәселе ақ түспен ойнауға арналған, ал ақ түс бірнеше әртүрлі тәсілмен бірдей матқа жете алатын, бүгінгі күні елеулі кемшілік саналатын жағдай еді. 1860 жылдың қараша айында «The Chess Monthly» журналында американдық жұмбақ ойлап тапқан Сэм Лойд қара түспен ойналатын алғашқы көмекші-келіспеуші мәселені жариялады, қазіргі стандарт бойынша бір негізгі шешім және шешушілерді жаңылыстыру үшін тартымды, бірақ жалған шешім (немесе) болды. Алайда, бұл мәселенің де екі кішкентай шешімі болды, сондай-ақ автордың назарында болмаған екінші, толыққандай бөлек шешімі (немесе) үлкен кемшілігі де бар еді. Дегенмен, бұл мәселе Лангеге қарағанда әлдеқайда жақсырақ болды және Д. В. Фиске жазған оқиғаны қамтыған презентациясы жанрды қалыптастырды. Толыққандай дұрыс көмекші-келіспеуші мәселенің авторы лейпцигтік А. Барбе болды, ол 1861 жылы 105-ші «Leipziger Illustriertes Familien-Journal» басылымында жарияланды. «Көмекші мат» термині Т. Б. және Ф. Ф. Роулендтің «Проблемалық өнер» (Кингстаун, 1897) еңбегінде пайда болды. Көмекші-келіспеуші мәселелерді құру содан бері үлкен танымалдыққа ие болып, тікелей маттан кейін екінші орынға көтерілді және енді оны фантастикалық шахматтың бір бөлігі деп санамайды.

Бірнеше шешімдер

Көмекшілердің мәні ақ пен қараның ынтымақтастығын көрсететіндіктен, көмекшілердегі ойын тікелей маттарға (ең көп таралған түрде, онда ақ қараны матқа салуға, ал қара маттан қашуға тырысады) қарағанда әлдеқайда қарапайым болып көрінуі мүмкін. Тікелей маттарда, шешімде алуан түрлі ойын кездеседі, себебі ақтардың әр мүмкіндікте проблеманы шешу үшін бір ғана мүмкіндігі болса да, қаралар ақтардың күш-жігерін тойтарыс ету үшін бірнеше мүмкіндік таңдай алады. Дегенмен, көмекшілерде ақ пен қараның әр мүмкіндіктегі қимылдары бір-бір ғана қозғалыспен шектеледі; бұл қарапайым сияқты көрінуі мүмкін, бірақ сапалы құрастырылған көмекші тематикалық ойынды көрсетеді, ал ынтымақтастық қимылдарды табу әрқашан оңай болмауы керек. Жан Одо «көмекшілер – шахмат өнерінің ең таза түрі» деп атап көрсеткен.

Проблемаға көбірек ойын сызықтарын енгізу үшін түрлі тәсілдер қолданылуы мүмкін. Ең қарапайымы – проблемада бірнеше шешім болуы. Шешімдер әдетте тақырыптық және эстетикалық тұрғыдан бір-бірін толықтырады. Әр шешімді ойынның әртүрлі кезеңі деп қарастыруға болады. Егер бірнеше шешім болса, композитор мұны көрсетеді; егер мұндай ескерту болмаса, проблеманың тек бір шешімі бар. Оң жақтағы мысал – 2 (h#2) көмекшісі, екі шешімі бар. Бұл 1975 жылғы маусымда «Schach» журналында жарияланған және көмекші маманы Крис Дж. Федердің туындысы. Екі шешім де: 1. Bxb8 Bd5 2. Nc7 Bxg5# және 1. Rdxd8 Bc6 2. Nd7 Rxb3#. Бұл сызықтар тығыз байланысты, екеуі де бірдей негізгі үлгіні көрсетеді: біріншіден, қара екінші шешімде мат беретін ақ фигураны алады (бұл Зилахи деп аталады), сонымен бірге ақырында мат берілетін сызықты ашады, содан кейін ақ пілді жылдырып сызықты жабады, қараның келесі қозғалысы чек бермеуі үшін. Қараның екінші қозғалысы тағы бір сызықты жабады, сондықтан ақтың соңғы қозғалысынан кейін, қара өз фигураларын араластыра алмайды.

Туининг

Көмекші-құтқарушының ойын түрлерін өзгертудің тағы бір жолы – егіздік. Мұнда бір диаграммадан бірнеше мәселе жасалады, оларға шағын өзгерістер енгізіледі, мысалы, бір фигураны бір шаршыдан екінші шаршыға жылжыту, фигураны қосу немесе алып тастау, тақтаны бұру немесе басқа тәсілдер қолдану арқылы. Егіздік басқа да түрдегі мәселелерде кездеседі, бірақ көмекші-құтқарушыларда жиірек кездеседі. Мысал Генри Форсбергтің 2 ходты көмекші-құтқарушысы (1935 жылы Revista Romana de Şah журналында жарияланған). Егіздер қара ферзіні a6 шаршысында басқа фигурамен алмастыру арқылы жасалады. Шешімдер:

a) бастапқы диаграмма: 1. Qf6 Nc5 2. Qb2 Ra4#
b) қара мұнарасы a6-да: 1. Rb6 Rb1 2. Rb3 Ra1#
c) қара епископы a6-да: 1. Bc4 Ne1 2. Ba2 Nc2#
d) қара аты a6-да: 1. Nc5 Nc1 2. Na4 Rb3#
e) қара пиядасы a6-да: 1. a5 Rb3+ 2. Ka4 Nc5#

Дюплекс

Тағы бір түр - дуплекс, бір проблеманың құнымен екі проблеманы шешудің тағы бір жолы. Бірінші проблема - бұл стандартты көмекші мат; екіншісі сол позициядан басталады, бірақ ақ фигура бірінші қозғалып, қараға оны матқа салуға көмектеседі. Дуплекс проблемалары басқа типтегі проблемалармен де құрастырылған, бірақ көпшілігі көмекші маттар болып табылады. Оң жақта Милан Вукцевичтің мысалы келтірілген (CHM avec 6 pieces Bad Pyrmont, 1996). Қара бірінші қозғандағы шешімі: 1. Ng6 f8=Q 2. Ne5 d8=N#. Ақ бірінші қозғандағы шешімі: 1. f8=R Nf7 2. d8=B Nd6#. Бұл екі шешім тығыз байланысты, алғашқы бөлігінде екі ақ пешканың жүргізілуі қара патшаның қашу жолдарын жабады, ал екінші бөлігінде жүргізілген фигуралар ақ патшаның қашу жолдарын бөгейді. Бұл проблема Allumwandlung болып табылады, яғни пешкалар рыцарь, слон, мұнара және ханышаға дейін әр түрлі фигураларға жүргізіледі.

Көмекші-құтқарушы проблемалары

Бүгінгі таңда ақтар бірінші қозғалатын көмекші серіктестер де өте танымал. Мұндай жағдайда, міндеттемеде "½" белгісі болады, мысалы, 2½ қозғалыстағы көмекші серіктес. Көмекші серіктестер, басқа проблемалар сияқты, фантастикалық шахмат фигураларымен немесе фантастикалық ережелермен (шахматтың нұсқалары) құрастырылуы мүмкін, мысалы, Circe шахматы, Grid шахматы немесе Patrol шахматы. Осы вариациялардың барлығы біріктірілуі мүмкін және біріктірілген. (Демек, мысалы, 7 қозғалыстағы сериялық көмекші серіктес, әр фазада екі шешімі бар, түнгі шабуылшылар мен Мадраси шахматын қолдану арқылы жасалуы мүмкін.) Көмекші серіктестерге қатысты проблемаларда ақ пен қара арасындағы ынтымақтастықты қамтитын басқа да міндеттемелер болуы мүмкін, әсіресе сериялық қозғалыс проблемалары, мысалы, сериялық серіктестер, сериялық көмекші серіктестер, сериялық көмекші серіктес-маттар және т.б.