Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Марокколық автор (1494 ж. шамамен – 1554 ж. шамамен)
Әмин Малуфтың романы
Moroccan author (c. 1494 c. 1554)
the novel by Amin Maalouf
Иоганн Лео Африкан (туған әл Хасан Мұхаммед әл Вазан әл Фаси, الحسن محمد الوزان الفاسي; 1494 ж. шамамен – 1554 ж. шамамен) – Андалусиялық дипломат және автор, ол 1526 жылы жарық көрген «Космография және Африка географиясы» кітабымен ең жақсы танымал. Кейін 1550 жылы Джованни Баттиста Рамузио оны «Африка сипаттамасы» деп жариялады. Бұл кітап Еуропадағы ғалым әріптестері арасында Африканы қазіргі заманғы зерттеулерге дейін осы тақырыптағы ең авторитетті трактат ретінде қарастырылды. Осы еңбегі үшін Лео еуропалық географтардың арасында кеңінен танылды. Ол исламнан христиан дініне көшті және өзінің есімін Иоганн Лео де Медичи (يوحنا الأسد) деп өзгертті. 1528 жылы Солтүстік Африкаға оралғаннан кейін Лео қайтадан ислам дініне қайтты.
Johannes Leo Africanus (born al Hasan Muhammad al Wazzan al Fasi, الحسن محمد الوزان الفاسي ; c. 1494 – c. 1554) was an Andalusi diplomat and author who is best known for his 1526 book Cosmographia et geographia de Affrica, later published by Giovanni Battista Ramusio as Descrittione dell'Africa (Description of Africa) in 1550, centered on the geography of the Maghreb and Nile Valley. The book was regarded among his scholarly peers in Europe as the most authoritative treatise on the subject until the modern exploration of Africa. For this work, Leo became a household name among European geographers. He converted from Islam to Christianity and changed his name to Johannes Leo de Medicis (يوحنا الأسد). After he returned to North Africa in 1528, Leo reverted back to Islam.
Өмірбаян
Оның өмірі туралы білетіндердің көпшілігі оның өзінің еңбектеріндегі автобиографиялық жазбалардан жиналған. Лео Африкан 1494 жылы Гранадада Мұхаммедтің ұлы әл-Хасан ретінде дүниеге келген. Туған жылы оның әртүрлі тарихи оқиғалар кезінде көрсеткен жасына сәйкес естімаланған. Оның отбасысы ол дүниеге келгеннен кейін көп ұзамай Феске көшіп келді. Фезде ол әл-Қарауин университетінде білім алды. Жастығында ол туысының бірімен бірге дипломатиялық миссияға қатысып, сол кездегі Сонгхай империясының бір бөлігі болған Тимбукту қаласына жетті (шамамен 1510 жыл). 1517 жылы Фез сұлтаны Мұхаммед II атынан Константинопольге дипломатиялық миссиядан оралғанда, ол Осман империясының Мысырды басып алу кезінде Розетта портында болды. Ол саяхатын Каир және Асван арқылы Қызыл теңізден Арабияға дейін жалғастырды, онда ол Меккеге қажылық жасады. 1518 жылы Туниске қайтып бара жатқанда, ол испандық каперлерге Джерба аралының жанында немесе, ықтимал, Крит аралының жанында түсті, содан кейін Родос аралындағы Госпитальдік орденнің штаб-пәтеріне қамауға алынды. Құлдыққа түскен мұсылман тұтқындарының әдеттегі тағдыры – христиандық галереяларда құлдыққа салу еді, бірақ оның қабілеті мен маңыздылығын байқаған оның тұтқындаушылары оны Римдегі Сант-Анджело сарайына көшіріп, Папа Лев X-ке ұсынды. Ол көп ұзамай босатылып, оны қалуға көндіру үшін жалақы берілді. 1520 жылы ол Әулие Петр базиликасында крещение алды. Ол Иоганн Лео де Медичи (итальянша Джованни Леоне) латынша есімін қабылдады. Араб тілінде ол осы есімді Юханна әл-Асад әл-Гарнати деп аударуды жөн көрді (сөзбе-сөз – Гранаданың Арыстаны Джон). Папа Лев X түрік әскерлері Сицилия мен Оңтүстік Италияға шабуыл жасауы мүмкін деп қорқып, Лео Африканды папалық сарайда құшақ жайды, ал сенімді серіктес Солтүстік Африка туралы пайдалы ақпарат бере алады. Лео Африкан Римді тастап, келесі үш-төрт жылды Италияда саяхаттап өткізді. 1521 жылы оның меценаты Лев X-тің қайтыс болуы және жаңа Папа Адриан VI-нің мұсылманға деген күдігі оның Римді тастауына себеп болды. Болоньяда тұрып, ол араб, еврей және латын тілдеріндегі медициналық сөздік жазды, оның тек араб бөлігі ғана сақталған, сондай-ақ араб тілінің грамматикасын жазды, оның тек сегіз беттік фрагменті ғана сақталған. 1526 жылы ол Адрианның орнын басып алған Климент VII-нің, Лев X-тің туысының қорғауымен Римге оралды. Леоның айтуынша, ол сол жылы Африка географиясы туралы қолжазбасын аяқтады. Бұл еңбек 1550 жылы Венециялық баспагер Джованни Баттиста Рамузио арқылы «Della descrittione dell'Africa et delle cose notabili che ivi sono, per Giovan Lioni Africano» деген атпен итальян тілінде жарық көрді. Кітап өте танымал болды және бес рет қайта басылды. Ол басқа тілдерге де аударылды. Француз және латын тілдеріндегі басылымдар 1556 жылы, ал ағылшын тіліндегі нұсқасы 1600 жылы «Африканың географиялық тарихы» деген атпен жарық көрді. Латын тіліндегі басылымда көптеген қателер мен қате аудармалар болды, осы басылым ағылшын тіліне аударма жасау үшін қолданылды. Оның кейінгі өміріне қатысты бірнеше теория бар, бірақ олардың ешқайсысы нақты емес. Бір теорияға сәйкес, ол 1550 жылы, «Африка сипаттамасы» жарық көргенге дейін Римде өмір сүрді. Бұл теория осы кітаптың кейінгі алғы сөзіндегі тікелей емес сілтемеге негізделген. Басқа теорияға сәйкес, ол 1527 жылы Карл V әскерлері Римді тонағанға дейін көп ұзамай кетіп қалған. Содан кейін ол Солтүстік Африкаға оралды және 1550 жылдан кейін қайтыс болғанға дейін Тунисте өмір сүрді. Бұл неміс шығыстанушысы Иоганн Альбрехт Видманстеттердің Италияға келгенін және Туниске барып Леомен кездесуді жоспарлаған (бірақ сәтті болмаған) жазбаларына негізделген. Тағы бір теория бойынша, ол 1535 жылы Карл V Тунисті басып алғаннан кейін, Гранададан кейін туыстары әлі де тұратын Мароккоға, екінші отанына кетті. Бұл Лео Гранададан кеткеннен кейін христиандық испандық билік астында өмір сүргісі келмейтін еді деген болжамға негізделген, сондай-ақ оның «Африка сипаттамасында» жазылған, туған еліне қайтып оралуды қалайтыны туралы тілегіне байланысты («Құдайдың көмегімен»).
Most of what is known about his life is gathered from autobiographical notes in his own work. Leo Africanus was born as al Hasan, son of Muhammad in Granada around the year 1494. The year of birth can be estimated from his self reported age at the time of various historical events. His family moved to Fez soon after his birth. In Fez he studied at the University of al Qarawiyyin (also spelled al Karaouine). As a young man he accompanied an uncle on a diplomatic mission, reaching as far as the city of Timbuktu (c. 1510), then part of the Songhai Empire. In 1517 when returning from a diplomatic mission to Constantinople on behalf of the Sultan of Fez Muhammad II he found himself in the port of Rosetta during the Ottoman conquest of Egypt. He continued with his journey through Cairo and Aswan and across the Red Sea to Arabia, where he probably performed a pilgrimage to Mecca. On his way back to Tunis in 1518 he was captured by Spanish corsairs either near the island of Djerba or more probably near Crete, and imprisoned on the island of Rhodes, the headquarters of the Knights Hospitaller. The usual fate of unransomed Muslim captives was slavery in Christian galleys, but when his captors realized his intelligence and importance, he was moved to the Castel Sant'Angelo in Rome and presented to Pope Leo X. He was soon freed and given a pension to persuade him to stay. He was baptized in the Basilica of Saint Peter's in 1520. He took the Latin name Johannes Leo de Medicis (Giovanni Leone in Italian). In Arabic, he preferred to translate this name as Yuhanna al Asad al Gharnati (literally means John the Lion of Granada). It is likely that Leo Africanus was welcomed to the papal court as the Pope feared that Turkish forces might invade Sicily and southern Italy, and a willing collaborator could provide useful information on North Africa. Leo Africanus left Rome and spent the next three or four years traveling in Italy. The death of his patron Leo X in 1521, and suspicions from the new Pope Adrian VI against a Muslim in court, was likely the reason for his leaving Rome. While staying in Bologna he wrote an Arabic Hebrew Latin medical vocabulary, of which only the Arabic part has survived, and a grammar of Arabic of which only an eight page fragment has survived. He returned to Rome in 1526 under the protection of the new Pope Clement VII, a cousin of Leo X who replaced Adrian. According to Leo, he completed his manuscript on African geography in the same year. The work was published in Italian with the title Della descrittione dell'Africa et delle cose notabili che ivi sono, per Giovan Lioni Africano in 1550 by the Venetian publisher Giovanni Battista Ramusio. The book proved to be extremely popular and was reprinted five times. It was also translated into other languages. French and Latin editions were published in 1556 while an English version was published in 1600 with the title A Geographical Historie of Africa. The Latin edition, which contained many errors and mistranslations, was used as the source for the English translation. There are several theories of his later life, but none of them are certain. According to one theory, he spent it in Rome until he died around 1550, the year Description of Africa was published. This theory was based on indirect allusion in a later preface to this book. According to another theory, he left shortly before the Sack of Rome by Charles V's troops in 1527. He then returned to North Africa and lived in Tunis until his death, some time after 1550. This was based on records by German orientalist Johann Albrecht Widmannstetter, who arrived in Italy and planned (but ultimately failed) to travel to Tunis to meet Leo who had since reconverted to Islam. Yet another theory said that he left Tunis after it was captured by Charles V in 1535 for Morocco, his second home country after Granada where his relatives were still living. This was based on the assumption that Leo, having left Granada, would not have wanted to live under Christian Spanish rule again, and his wish (recorded in Description of Africa) that he wanted to ultimately return to his home country "by God's assistance".
Африка сапарының шынайылығы
Лео Африкан өзі сипаттаған барлық жерлерге сапар шекпеген болуы мүмкін, сондықтан ол басқа саяхатшылардан алған ақпаратқа сүйенген болуы керек. Оның Хаусаланд пен Борнуға барғаны да күмәнді, тіпті ол Сахарадан өте де алмаған, бірақ Мароккода кездескен басқа саяхатшылардың мәліметтерін пайдаланған болуы мүмкін. Тарихшы Пекка Мазонен оның одан әрі саяхаттағаны туралы сенімнің, оның кітабын саяхат жоспары ретінде қате түсінген қазіргі ғалымдардың қате оқылымдарына негізделгенін айтты. Лео Тимбукту қаласына келген кезде, ол білімімен әйгілі, гүлденген ислам қаласы болды. Көптеген ғалымдар мен білімді адамдарға мекен болған Тимбуктуда, кең кітапханасымен танымал Ұлы мешіт те болды. Бұл қала Еуропада ең қиын қолжетімді қала ретінде белгілі болды. Лео сапар шеккен кезде, ол Африка өнімдері, алтын, басылған мақта, құлдар және ислам кітаптарымен сауда жасаған белсенді сауда орталығы болды.
It is unlikely that Leo Africanus visited all the places that he describes and he must therefore have relied on information obtained from other travellers. It is doubtful whether he visited Hausaland and Bornu and it is even possible that he never crossed the Sahara but relied on information from other travellers that he met in Morocco. The historian Pekka Masonen has argued that the belief of his further travels was based on misreadings by modern scholars who interpreted his book as an itinerary. At the time Leo visited the city of Timbuktu, it was a thriving Islamic city famous for its learning. Home to many scholars and learned men, Timbuktu also possessed a Great Mosque, renowned for its expansive library. The town was to become a byword in Europe as the most inaccessible of cities. At the time of Leo's journey there, it was the centre of a busy trade carried on by traders in African products, gold, printed cottons, slaves and in Islamic books.
Атауы
Оның сақталған қолжазбаларының бірінде, яғни еврей және латын тілдеріндегі араб медициналық терминдер жинағының бір бөлігінде, ол еврей дәрігері Якоб Мантиноға арнап жазған. Ол араб тілінде өзінің атын Йуханна әл Асад әл Ғарнати (шамамен "Гранадалық Жолбарыс Жоан") деп қол қойған, бұл оның христиандық аты Жоан Леоның, немесе Иоанн Леоның (латынша), немесе Джованни Леоненің (итальянша) аудармасы. Оған сондай-ақ, оның қамқоршысы, Рим папасы Лео X-тің отбасының құрметіне Медичи деген тегі берілді. Сол қолжазбада оның түпнұсқа аты әл Хасан ибн Мұхаммед әл Ваззан әл Фаси деп те жазылған. әл Хасан ибн Мұхаммед – "әл Хасан, Мұхаммедтің ұлы" деген мағына беретін ата-тегі, ал әл Фаси – Марокконың Фез қаласынан шыққан адамды білдіретін арабша атау.
In an autograph in one of his surviving manuscripts, a fragment of an Arabic Hebrew Latin medical vocabulary he wrote for the Jewish physician Jacob Mantino, he signed his name in Arabic as Yuhanna al Asad al Gharnati (literally means John the Lion of Granada), a translation of his Christian name, John Leo, or Johannes Leo (Latin), or Giovanni Leone (Italian). He was also given the family name Medici after his patron, Pope Leo X's family. The same manuscript also contained his original name al Hasan ibn Muhammad al Wazzan al Fasi. al Hasan ibn Muhammad was a patronymic name meaning "al Hasan, son of Muhammad", and al Fasi is the Arabic demonym for someone from Fez, Morocco.
Шығармалары
Космография және Африка географиясы, кейіннен Джованни Баттиста Рамузио 1550 жылы «Африка сипаттамасы» деп жариялаған, Леоның ең танымал еңбегі. Ол еврей дәрігері Якоб Мантино үшін араб, еврей және латын тілдеріндегі медициналық сөздік жазды. Сондай-ақ, ол 1521 жылдың қаңтарында аяқталған Пауылдың хаттарының арабша аудармасын жасады; қолжазба Моденадағы Эстенсе кітапханасына (Biblioteca Estense) тиесілі. Сақталған тағы бір еңбек – 25 көрнекті ислам ғалымы мен 5 көрнекті еврей ғалымының өмірбаяндық энциклопедиясы. Бұл энциклопедия 1527 жылы Римді тастап кеткенге дейін аяқталды және 1664 жылы Иоганн Генрих Хоттингер алғаш рет латын тілінде жариялады. «Африка сипаттамасынан» өзгеше, бұл өмірбаяндық еңбек Еуропада көп назар алмады; кітапта түрлі қате ақпараттар бар, бұл Италияда болған кездегі дереккөздердің жетіспеуінен туындады, оны есте сақтауға мәжбүр етті. «Африка сипаттамасында» ол басқа кітаптар жазу жоспарларынан хабарлады. Ол Таяу Шығыс және Еуропаға арналған екі аймақтың сипаттамасын жазуды жоспарлады. Сонымен қатар, ислам діні және Солтүстік Африка тарихы туралы еңбек жазуды көздеді. Бұл кітаптардың ешқайсысы сақталған жоқ және оларды аяқтағанына ешқандай дәлел табылмады, бұл оның Солтүстік Африкаға қайта оралуымен байланысты болуы мүмкін.
Cosmographia et geographia de Affrica, later published by Giovanni Battista Ramusio as Description of Africa in 1550, is Leo's most famous work. He wrote an Arabic Hebrew Latin medical vocabulary for the Jewish physician Jacob Mantino. He also wrote an Arabic translation of the Epistles of St. Paul, which is dated in January 1521; the manuscript belongs to the Biblioteca Estense in Modena. Another surviving work is a biographical encyclopedia of 25 major Islamic scholars and 5 major Jewish scholars which was completed in Rome before he left the city in 1527 and published for the first time in Latin by Johann Heinrich Hottinger in 1664. Unlike Description of Africa, this biographical work was hardly noticed in Europe; the book contains various erroneous information, likely due to his lack of sources when he was in Italy, forcing him to rely on memory. In Description of Africa, he referred to plans to write other books. He planned two descriptions of places, one for the Middle East and another for Europe. He also planned to write an exposition of the Islamic faith and a history of North Africa. None of these books survived nor has there been any proof that he completed them, which might have been due to his possible return to North Africa.
БАҚ-тағы сілтемелер
Лео Африканның өмірі туралы ливандық француз жазушысы Амин Маалуф жазған көркем әңгіме, оқиғадағы маңызды жетіспейтін тұстарды толықтырып, Лео Африканды оның заманының елеулі оқиғаларына қосады. 2011 жылы BBC "Лео Африкан: Әлемдер арасындағы адам" деген деректі фильмді жасады. Оны Бадардин әс-Саиғ ұсынды, ал режиссерлік жұмысын Джереми Джеффс атқарды. Фильм Леоның іздерімен Гранададан Фез және Тимбукту арқылы Римге дейін саяхаттады. Уильям Шекспирдің "Отелло" пьесасын жазуға дайындалғанда Лео Африканның кітабынан шабыданған болуы мүмкін деген пікір бар.
A fictionalized account of his life, Leo Africanus, by the Lebanese French author Amin Maalouf, fills in key gaps in the story and places Leo Africanus in prominent events of his time. The BBC produced a documentary about his life called "Leo Africanus: A Man Between Worlds" in 2011. It was presented by بدر الدين الصائغ and directed by Jeremy Jeffs. The film followed in Leo's footsteps from Granada, through Fez and Timbuktu, all the way to Rome. It has been suggested that William Shakespeare may have drawn on Leo Africanus' book when preparing to write Othello.