Кіріспе

Крушевац () – Сербияның орталық бөлігіндегі Расина ауданының әкімшілік орталығы. Ол Батыс Морава аңғарында, Расина өзенінің жағасында орналасқан. 2022 жылғы халық санауы бойынша, қалалық әкімшілік ауданында 113 582 адам, ал қаланың ішінде 68 119 адам тұрады. Қала 1371 жылы Сербия князі Лазар (1371–1389) тарапынан негізделді, ол оны өз резиденциясы ретінде пайдаланды.

Этимология

Этимологиясы серб тіліндегі "өзен тасы" деген мағына беретін "krušac" сөзінен туындайды, ол кезде құрылысқа кеңінен қолданылған.

Тарих

Крушевац 1371 жылы Лазар Хребельяновичтің иелігіндегі бекіністі қала ретінде құрылды. Лазарь шіркеуі (немесе Әулие Стефан шіркеуі) 1375-78 жылдары Лазардың тапсырысымен Морава сәулет стилінде салынды. 1387 жылы Лазардың бір жарлығында, ол Сербия аумағындағы венециялық саудагерлердің құқықтарын бекіткен кезде, оның резиденциясы ретінде еске алынады. Осман империясына қарсы Косово шайқасына (1389) дайындалу үшін серб әскері қалада жиналды. Лазардың сарайының орны оның жұбайы, принцесса Милицаның мұнарасының фрагменті бар қираған қоршаумен белгіленген, ал аңыз бойынша, жеңіліс туралы хабарды оған шайқас даласынан қарғалар жеткізген. Шайқастан кейін қала принцесса Милицаның резиденциясы болды. Лазардың қаласынан қалған аз нәрсе – Крушевац бекінісі. Ол 1979 жылы ерекше маңызды мәдени ескерткіш деп жарияланды. ХХ ғасырдың басында бірнеше ескі Осман үйлері сақталған, сондай-ақ 1427-1833 жылдар аралығында (номиналды түрде 1867 жылға дейін) Осман билігі кезінде Алахисар (Аладжа Хисар) деп аталған ескі түрік су көзі мен моншасы болды. Осман билігі 1688-1690 және 1717-1739 жылдар аралығында австриялық оккупациялар кезінде тоқтатылды. Косово шайқасында қаза тапқан сербтерге арналған үлкен ескерткішті Джордже Йованович жасап, 1904 жылы Сербия королі Петр I Караджорджевич ашты. Ескерткіштегі басқа да элементтердің ішінде танымал соқыр серб ақыны Филип Вишничтің мүсіні бар. Югославияны неміс әскерлері басып алған кезде, 1941 жылдың қыркүйегінде Драгутин Кесерович басқаратын Югославия армиясының бөлімдері және коммунистердің бір отряды неміс гарнизонына шабуыл жасады, бірақ төрт күндік шайқастан кейін қаланы азат ете алмады. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Багдала төбесінде патриоттар мен антифашистердің жаппай атылуы болды. Ең көп атылу 1943 жылдың жазында болды. Атылу орнында қазір "Слободиште" (серб тіліндегі "слобода" сөзі "бостандық" дегенді білдіреді) ескерткіші тұр. Крушевац 14 қазанда четниктер мен немістер бірге қаладан шығып кеткен кезде азат етілді. Сербияда коммунистер режимі аяқталғаннан кейін Сербия үкіметі мен Әділет министрлігі 1944 жылдың күзінде Сербияны бақылауға алғаннан кейін Югослав партизандық қозғалысының мүшелері жасаған қылмыстарды зерттеу үшін комиссия құрды. Комиссияның есебіне сәйкес, Сербиядағы коммунистік тазартулардың 55 554 тіркелген құрбанының 493-і Крушевацтағы жаңа коммунистік режимнің құрбаны болды, ал 11 адам жоғалып кетті. Крушевац СФРЮ кезеңінде қарқынды дамыды. Осы кезеңде көптеген зауыттар салынды, ал Крушевац Сербия мен Югославияның ең ірі өнеркәсіптік орталықтарының біріне айналды. 14 қазандағы ИМК машина жасау зауытында 7000-ге жуық жұмысшы жұмыс істеді. Алайда, Крушевацтың ірі өнеркәсібі Милошевичтен кейінгі кезеңде аман қалған жоқ. 2002 жылы ғана 5 зауыт банкротқа ұшырады. 2002-2014 жылдар аралығында 27 зауыт жабылып, 11 мыңға жуық жұмысшы жұмысынан айырылды. 2015 жылы Крушевацтағы жұмыссыздық деңгейі шамамен 39% құрады. Сенімсіз дереккөз: күні=2023 жылдың маусым айы.

Демография

2022 жылғы халық санауының нәтижелері бойынша Крушевац қаласының тұрғындарының саны 113 582 адамды құрайды.

Спорт

Қаланың басты футбол клубы – Сербия Суперлигасында тұрақты түрде ойнайтын FK Napredak Kruševac.