Кіріспе
Чарльз Дарвиннің 1859 жылы жазған эволюция туралы кітабы биологиядағы жаңа жаңалықтарды түсіндіру үшін әртүрлі эволюциялық идеялар ұсынды. Мұндай идеяларды наразы анатомистер мен жалпы жұртшылық қолдады, бірақ 19 ғасырдың бірінші жартысында ағылшын ғылыми қауымдастығы Англия шіркеуімен тығыз байланысты болды, ал ғылым табиғи теологияның бір бөлігі саналды. Түрлердің өзгеруі (трансмутация) туралы идеялар түрлер жобаланған иерархияның өзгермейтін бөліктері және адамдар басқа жануарлармен байланыссыз, бірегей екендігі туралы сенімдермен қақтығыс тудырғандықтан, даулы болды. Саяси және теологиялық салдары қызу талқыланды, бірақ түрлердің өзгеруі ғылыми қауымдастықтың бағытында қабылданбады. Кітап мамандар емес оқырмандар үшін жазылған және жарық көргеннен кейін кең қызығушылық тудырды. Дарвин бұған дейін де белгілі ғалым болғандықтан, оның тұжырымдары қабылданып, ұсынған дәлелдері ғылыми, философиялық және діни пікірталасқа себеп болды. Кітапқа қатысты пікірталас Т. Х. Хаксли және оның X клубы мүшелерінің ғылыми натурализмді насихаттау арқылы ғылымды секулярландыру науқанына үлкен үлес қосты. Екі онжылдық ішінде жалпы атадан тараған буырқанған үлгідегі эволюция болғандығы туралы ғылыми келісімге қол жеткізілді, бірақ ғалымдар табиғи іріктеуге Дарвиннің дұрыс деп санайтын маңыздылықты беруге асықпады. 1880-1930 жылдардағы "дарвинизмнің басылуы" кезеңінде эволюцияның басқа да әртүрлі механизмдеріне көбірек сенім артылды. 1930 және 1940 жылдардағы қазіргі эволюциялық синтездің дамуымен Дарвиннің табиғи іріктеу арқылы эволюциялық бейімделу тұжырымы қазіргі эволюциялық теорияның орталық бөлігіне айналды және қазір ол өмір ғылымдарының біріктіруші түсінігіне айналды.
Various evolutionary ideas had already been proposed to explain new findings in biology. There was growing support for such ideas among dissident anatomists and the general public, but during the first half of the 19th century the English scientific establishment was closely tied to the Church of England, while science was part of natural theology. Ideas about the transmutation of species were controversial as they conflicted with the beliefs that species were unchanging parts of a designed hierarchy and that humans were unique, unrelated to other animals. The political and theological implications were intensely debated, but transmutation was not accepted by the scientific mainstream. The book was written for non specialist readers and attracted widespread interest upon its publication. Darwin was already highly regarded as a scientist, so his findings were taken seriously and the evidence he presented generated scientific, philosophical, and religious discussion. The debate over the book contributed to the campaign by T. H. Huxley and his fellow members of the X Club to secularise science by promoting scientific naturalism. Within two decades, there was widespread scientific agreement that evolution, with a branching pattern of common descent, had occurred, but scientists were slow to give natural selection the significance that Darwin thought appropriate. During "the eclipse of Darwinism" from the 1880s to the 1930s, various other mechanisms of evolution were given more credit. With the development of the modern evolutionary synthesis in the 1930s and 1940s, Darwin's concept of evolutionary adaptation through natural selection became central to modern evolutionary theory, and it has now become the unifying concept of the life sciences.
Дарвин теориясына дейінгі даму
Кітаптың кейінгі басылымдарында Дарвин эволюциялық идеяларды Аристотельге дейін іздестірді; ол келтірген мәтін – Аристотельдің ертедегі грек философы Эмпедоклдің идеяларының тұжырымы. Ертедегі христиан шіркеуінің әкелері мен ортағасырлық еуропалық ғалымдар Жаратылыс кітабындағы жаратылыс оқиғасын сөзбе-сөз тарихи оқиға ретінде емес, аллегориялық тұрғыда түсіндірді; организмдер мифологиялық және геральдикалық мәнімен, сондай-ақ олардың физикалық пішінімен сипатталды. Табиғаттың тұрақсыз және ерсілі-қарсылы екендігіне, түрлер арасындағы араласудан туған ерекше туындылар мен өмірдің өздігінен пайда болуы туралы кеңінен сенім болды. Протестанттық реформация Киелі кітапты сөзбе-сөз түсіндіруге ықпал етті, бұл Рене Декарттың механикалық философиясы мен Бэкондық әдістің эмпиризміне сәйкес келетін түсіндірмелерді іздеген жаңа ғылымның жаратылыс туралы түсініктермен қайшы келді. Англияда азамат соғысының салдарынан Корольдік қоғам ғылымның діни және саяси тұрақтылыққа қауіп төндірмейтінін көрсетуді қалады. Джон Рей рационалды тәртіптің ықпалды табиғи теологиясын жасады; оның таксономиясында түрлер статикалық және өзгермейтін болды, олардың бейімделуі мен күрделілігі Құдаймен жобаланған, ал сорттар жергілікті жағдайлардың әсерінен туған шағын айырмашылықтарды көрсетті. Құдайдың игілігімен ет жейтін жануарлар тез өлімге ұшырады, бірақ паразиттік аурудың салдарынан туындаған азаптар таңғаларлық мәселе болды. Карл Линней 1735 жылы енгізген биологиялық жіктеуде де түрлер құдайлық жоспарға сәйкес бекітілген деп есептелді, бірақ түрлі таксондардың иерархиялық құрылымын мойындады. 1766 жылы Жорж Буффон кейбір ұқсас түрлердің, мысалы, жылқы мен есек, немесе арыстан, жолбарыс және барс, ортақ атадан тараған сорттар болуы мүмкін деп болжады. 1650 жылдардағы Ушердің хронологиясы жаратылысты б.з.д. 4004 жылы деп есептеген, бірақ 1780 жылдары геологтар әлдеқайда көне әлемді қабылдады. Вернериялықтар қабаттарды қысқарған теңіздердің шөгінділері деп ойлады, бірақ Джеймс Хаттон өзін-өзі сақтайтын шексіз циклді ұсынды, біркелкілікті алдын ала күтіп. Чарльз Дарвиннің атасы Эразм Дарвин 1790 жылдары түрлердің өзгерісіне қатысты гипотезаны ұсынды, ал француз натуралисті Жан Батист Ламарк 1809 жылы одан да дамыған теорияны жариялады. Екеуі де өздігінен пайда болған қарапайым өмір формаларын жасап, оларды пайдалану немесе пайдаланбау салдарынан ересектерде пайда болған өзгерістерді мұра етіп, қоршаған ортаға бейімделіп, біртіндеп күрделілігін арттырды деп болжады. Бұл процесс кейіннен Ламаркизм деп аталды. Ламарк организмдерді үнемі күрделілікке қарай жетелейтін, жойылып кетпейтін параллель, бірақ бөлек туыстас, табиғи прогрестік үрдіс бар деп ойлады. Джеффри эмбриондық дамудың өткен дәуірлерде қоршаған орта эмбриондарға әсер еткен кезде организмдердің өзгерісін қайталап көрсеткенін және жануарлардың құрылымы гомологиялар көрсеткендей тұрақты жоспармен анықталғанын айтты. Жорж Кувье мұндай идеяларды қатты даулап, байланысты емес, өзгермейтін түрлер функционалдық қажеттіліктерге сәйкес дизайнды көрсететін ұқсастықтарды көрсетті деп есептеді. Оның 1790 жылдардағы палеонтологиялық жұмысы жойылудың шындығын анықтады, оны ол жергілікті апаттармен түсіндірді, содан кейін зардап шеккен аймақтарды басқа түрлер қайта қоныстандырды. Британияда Уильям Пейлидің "Табиғи теология" кітабында бейімделуді Жаратушының игілікті "жоспарының" дәлелі ретінде қарастырды, ол табиғи заңдар арқылы әрекет етеді. Англияның екі университетіндегі (Оксфорд пен Кембридж) табиғаттанушылардың бәрі Англия шіркеуінің дін қызметкерлері болды, ал ғылым осы заңдарды іздеуге айналды. Геологтар катастрофизмді бүкіл әлемде қайта-қайта жойылуды және өзгерген ортаға бейімделген жаңа өзгермейтін түрлерді құруды көрсетуге бейімдеді, бастапқыда ең соңғы апатты Киелі кітаптағы топан су деп атады. Роберт Грант сияқты кейбір анатомистерге Ламарк пен Джеффри әсер етті, бірақ көптеген натуралистер олардың өзгеріс туралы идеяларын құдай тағайындаған әлеуметтік тәртіпке қауіп ретінде қарастырды.
Дарвин теориясының пайда болуы
1825 жылы Дарвин медицинаны оқу үшін Эдинбург университетіне түсті. Екінші курста ол медициналық зерттеулерін табиғаттанумен ауыстырып, төрт ай бойы Роберт Гранттың теңіз омыртқасыздарына жасаған зерттеулеріне көмектесті. Грант түрлердің өзгеруіне деген ынтасын білдірді, бірақ Дарвин оны қабылдамады. 1827 жылдан бастап Кембридж университетінде Дарвин ботаник Джон Стивенс Хенслоудан табиғаттануды діни тұрғыдан үйренді, сондай-ақ Пейли, Джон Гершель және Александр фон Гумбольдттың еңбектерін оқыды. Ғылымға деген құлшынысымен, ол Адам Седжвикпен катастрофизм геологиясын зерттеді. 1831 жылдың желтоқсанында ол "Бигл" экспедициясына әуесқой табиғатшы және геолог ретінде қосылды. Ол Чарльз Лайелдің "Геология принциптері" еңбегін оқыды және жағалауға алғашқы аялдаған жерінен бастап, Сент-Ягода Лайелдің біртектілік теориясы ландшафттардың геологиялық тарихының кілті екенін анықтады. Дарвин алып армадиллоларға ұқсас қазбаларды тапты және олардың "жаратылыс орталығын" табу үмітімен қазіргі түрлердің географиялық таралуын байқады. Экспедициямен Отты Жерге қайтарылған үш фуэгиялық миссионер достық және өркениетті болды, бірақ Дарвинге олардың аралдағы туыстары "қасіретті, еңбекке баулыған жабайылар" сияқты көрінді және ол адамдар мен жануарлар арасындағы айырмашылықты енді сезімді көрмеді. 1836 жылы "Бигл" кемесі Англияға жақындағанда, ол түрлердің өзгермейтін емес екенін байқады. Ричард Оуэннің айтуынша, Дарвиннің Оңтүстік Америкада тапқан жойылған түрлердің қазбалары сол континенттегі тірі түрлермен байланысты болды. 1837 жылдың наурыз айында орнитолог Джон Гулд Дарвиннің реясының бұрын сипатталған реядан бөлек түр екенін (олардың ареалдары бір-бірімен қабаттасса да) жариялады, Галапагос аралдарында жиналған мазақ құстар үш бөлек түрді білдірді, олардың әрқайсысы белгілі бір аралға тән, ал сол аралдардан алынған бірнеше ерекше құстар финчтер класына жатты. Дарвин осы жағдайларды түсіндіру үшін "бір түрдің екінші түрге айналуы" мүмкін деген болжам жасады және шілде айында жалғыз эволюциялық ағаштың генеалогиялық тармақталуын сызып, Ламарктің жоғары формаларға қарай дамыған тәуелсіз туыстарын жоққа шығарды. Әдеттен тыс тәсілмен, Дарвин көгершін және жануар өсірушілерден, сондай-ақ белгілі ғалымдардан сұрақтар қойды. Ол жануарлар бағында алғаш рет маймылдарды көрді және орангутанның адамға қаншалықты ұқсас екеніне қатты таң қалды. 1838 жылдың қыркүйек айының соңында ол Томас Мальтустың "Халық санының принципі туралы эссесін" оқыды, онда статистикалық аргументтер бойынша, егер адам саны шектелмесе, олар өздерінің қаражатынан асып, өмір сүру үшін күреседі. Дарвин мұны жануарлар мен өсімдіктер арасындағы өмірлік күреспен және ботаник де Кандолдың өсімдіктердегі "түрлер арасындағы соғысымен" байланыстырды; ол бірден "жүз мың клин сияқты күшті" жақсы бейімделген түрлерді "табиғат экономикасындағы бос орындарға" итеріп, аман қалғандар өздерінің қасиеттерін және қабілеттерін беретінін, ал жағымсыз түрлердің жойылатынын көріп тұрды. 1838 жылдың желтоқсанына қарай ол селекционерлердің қасиеттерді таңдау әрекеті мен Мальтустың табиғатының "кездейсоқ" шығарылған түрлері арасындағы ұқсастыққа назар аударды, сондықтан "жаңадан алынған құрылымның әрбір бөлігі толыққанды және жетілген". Дарвинде табиғи сұрыпталу теориясының негізгі қағидалары болды, бірақ ол геолог ретінде мансабымен толыққанды айналысты және "Коралды рифтердің құрылысы мен таралуы" кітабы аяқталғанға дейін оны жазудан тартынды. Өзінің өмірбаянында ол "соңында жұмыс істеуге болатын теорияны таптым" деп еске алды, бірақ 1842 жылдың маусым айында ғана ол өзіне "теориямның өте қысқаша мазмұнын қарындашпен жазуға қанағаттанды".
Дамыту
Дарвин зерттеу жұмыстарын жалғастырып, теориясын жан-жақты қайта қарастырды, сонымен қатар Бигль сапарының ғылыми нәтижелерін жариялау жөніндегі негізгі жұмысына назар аударды. Содан кейін маусым айында 35 беттік "Қараламсақ эскиз" түрінде өз теориясын жазды. Дарвин 1844 жылдың қаңтарында ботаник Джозеф Дальтон Хукермен теориясын талқылау туралы хат алмаса бастады, ал шілде айында ол "эскизін" 230 беттік "Эссе" етіп толықтырды, егер ол мерзімінен бұрын қайтыс болса, оның зерттеу нәтижелерімен кеңейтіліп жариялануы тиіс еді. 1844 жылдың қарашасында шотланд журналисі Роберт Чемберс жазған "Жаратылыстың табиғи тарихының іздері" атты танымал ғылыми кітабы түрлердің өзгеруі туралы идеяға қоғамдық қызығушылықты арттырды. "Іздер" тірі организмдердің уақыт өте келе қарапайымнан күрделіге қарай дамығандығын растау үшін қазбалар мен эмбриологиядан алынған деректерді пайдаланды. Бірақ ол Дарвиннің жұмысындағы тармақталған ортақ тектік теорияның орнына сызықтық прогрессті ұсынды және бейімделуді ескермеді. Дарвин оны жарияланғаннан кейін көп ұзамай оқыды және оның геология мен зоологиядағы әуесқойлық деңгейіне наразы болды, бірақ Адам Седжвикті қоса алғанда, жетекші ғалымдар оның моральдық және ғылыми қателіктерін сынағаннан кейін өз аргументтерін мұқият қарап шықты. "Іздер" қоғамдық пікірге елеулі әсер етті, ал қызу пікірталас эволюциялық болжамдарды ғылыми қауымдастыққа енгізу арқылы ғылыми тұрғыдан дамыған "Тектес" кітабының қабылдануына жол ашты. Көптеген табиғаттанушылар түрлердің өзгеруі туралы ойды қарастыруға дайын болмаса да, Герберт Спенсер 1850 жылдары Ламаркизм мен прогрессивті дамудың жақтаушысы болды. Хукер 1847 жылдың қаңтарында "Эссенің" көшірмесін алып кетуге көндірілді, кейін Дарвинге қажетті кері байланыс беретін жазбалар бетін жіберді. Таксономияда тәжірибесінің жетіспеуін еске түсіріп, Дарвин сегіз жыл бойы балықшаларды зерттеуге кірісті, олардың жіктелуі бойынша сарапшы болды. Ол өз теориясын қолдана отырып, дене мүшелерінің сәл өзгергенімен жаңа жағдайларға бейімделу үшін әртүрлі функцияларды атқаратынын көрсететін гомологияларды анықтады және екі түрлі жыныстың эволюциясында аралық сатыны тапты. Дарвиннің балықшаларды зерттеуі оны түр-түрліліктің жағдайдың өзгеруіне жауап ретінде ғана емес, үнемі пайда болатынына сендірді. 1854 жылы ол Бигль сапарымен байланысты жазған еңбектерінің соңғы бөлігін аяқтап, эволюция тақырыбында толық уақыт жұмыс істей бастады. Ол эволюциялық дивергенцияның тармақтану үлгісін табиғи іріктеудің үнемі бейімделуді жақсартуға жұмыс істеуімен түсіндіретінін түсінді. Оның ойлауы түрлердің тек оқшауланған популяцияларда ғана, мысалы, аралдарда қалыптасатыны туралы көзқарастан оқшауланусыз түрленуге баса назар аударуға өтті; яғни, ол үлкен тұрақты популяциялардың ішіндегі маманданудың артуын жаңа экологиялық нишаларды үнемі пайдалану ретінде қарастырды. Ол өз теориясының қиындықтарына назар аудара отырып, эмпирикалық зерттеулер жүргізді. Ол көптеген үй жануарларының түрлі тұқымдарының дамуы мен анатомиялық айырмашылықтарын зерттеді, әдемі көгершіндерді өсіруге белсенді қатысты және (жас ұлы Францисктің көмегімен) өсімдіктер мен жануарлардың тұқымдарының мұхиттар арқылы алыс аралдарды отарлау үшін таралуының жолдарымен тәжірибе жасады. 1856 жылға қарай оның теориясы әлдеқайда күрделі болды және оны қолдайтын көптеген дәлелдер жиналды.
Жариялауға кеткен уақыт
Дарвин өзінің өмірбаянында "теория анық қалыптасқан 1839 жылдан 1859 жылға дейін жариялауды кейінге қалдыруымнан көп пайда көрдім, және одан ештеңе жоғалтпадым" деген. 1859 жылғы кітабының бірінші бетінде ол 1837 жылы осы тақырып бойынша жұмыс бастағаннан кейін бес жыл өткен соң "бірнеше қысқа жазба" дайындап, оларды 1844 жылы эскизге толықтырғанын және "сол кезден бастап бүгінгі күнге дейін мен бір мақсатты іздеп келемін" деп көрсеткен. Ғылым тарихшысы Джон ван Уайе жасаған соңғы зерттеуде Дарвиннің жариялауды кейінге қалдырғаны туралы ой 1940 жылдарға дейін тумаған, ал Дарвиннің замандастары оның жұмысына кеткен уақытын орынды деп санайтын. Дарвин әрқашан бір кітабын аяқтаған соң ғана келесісіне кіріскен. Ол зерттеу жұмыстарын жүргізе отырып, көптеген адамдарға трансмутацияға деген қызығушылығы туралы айтқан, бірақ бұл наразылық тудырмаған. Ол жариялауға бекем ниеттенген, бірақ 1854 жылдың қыркүйегіне дейін толық уақыт жұмыс істей алмады. Оның 1846 жылы жазған "үлкен кітабын" жазуға бес жыл кетеді деген есебі шындықтан алыс болды.
Басылымға әкелген оқиғалар: "үлкен кітап" қолжазбасы
Альфред Рассел Уоллес 1855 жылы түрлердің "енгізілуі" туралы мақаласында, тірі және қазба түрлердің географиялық таралу үлгілерін, әрбір жаңа түрдің әрқашан бұрыннан бар, жақын туыс түрдің жанында пайда болған жағдайда түсіндіруге болатынын айтты. Чарльз Лайел Уоллестің мақаласының маңыздылығын және оның Дарвиннің жұмысымен байланысу мүмкіндігін мойындады, бірақ Дарвин мойындамады. 1856 жылдың 1-2 мамырында жазылған хатында Лайел Дарвинді басымдық құқығын белгілеу үшін өз теориясын жариялауға шақырды. Дарвин толық және нақтылай түсіндіретін еңбек жазуға ниеттенсе де, қысқа мақала жазуға қысым көрсетілді. Ол Лайелмен кездесіп, Джозеф Далтон Хукермен хат алмасып, өз идеяларын редактордың қарауына ұсынғысы келмейтінін, себебі академиялық журналда жариялау үшін мұндай процедура қажет болатындығын растады. 1856 жылдың 14 мамырында ол "эскиз" жазуға кірісіп, шілде айында табиғи іріктеу туралы "үлкен кітабы" ретінде түрлерге арналған толық техникалық трактат жазуға шешім қабылдады. Оның теориясы, дивергенция принципін қоса алғанда, 1857 жылдың 5 қыркүйегінде Аса Грейге өз идеяларының қысқа, бірақ толық сипаттамасын жіберген кезде аяқталды.
Уоллес пен Дарвиннің бірлескен еңбектерін жариялау
Дарвин өзінің "ірі кітабының" қолжазбасында Табиғи таңдау тақырыбында қарқынды жұмыс істеп жатқанда, 1858 жылдың 18 маусымында Малуку аралдарында (Тернате және Жилоло) болған Уоллестен хабарлама алды. Онда Дарвиннің соңғы ынталандыруына жауап ретінде, егер Дарвин оны құнды деп тапса, Лайеллге жіберу туралы сұраумен бірге эволюциялық механизмді сипаттайтын жиырма беттік материал қоса берілген еді. Бұл механизм Дарвиннің өзінің теориясына ұқсас болды. Лайелл мен Хукер Уоллестің материалдарын Дарвиннің 1844 жылғы мақаласынан және 1857 жылғы Грейге жазған хатынан алынған үзінділермен біріктіріп, Линнеев қоғамында жариялауға келісті. 1858 жылдың 1 шілдесінде "Түрлердің түрленуге бейімділігі туралы; және Табиғи іріктеу арқылы түрлердің сақталуы туралы" деген тақырыптағы Уоллес пен Дарвиннің еңбектері оқылды, бірақ көп қызығушылық тудырмады. Дарвин Уоллестің идеясын өзінің табиғи іріктеу тұжырымдамасымен толық сәйкес деп есептесе де, тарихшылар арасындағы айырмашылықтарға назар аударылды. Дарвин табиғи іріктеуді жануар өсірушілердің қолдан жасаған селекциясына ұқсас деп сипаттап, жеке тұлғалар арасындағы бәсекелестікті баса көрсетті; ал Уоллес селекциялық өсірумен ешқандай салыстыру жасамады және түрлі сорттардың жергілікті жағдайларға бейімделуін қамтамасыз ететін экологиялық факторларға назар аударды. Кейбір тарихшылар Уоллес жеке түрленуге әсер ететін іріктеудің орнына топтық іріктеу туралы айтқан болуы мүмкін деген пікірді білдіреді.
Түрлер кітабының жинағы
Кездесуден кейін Дарвин «барлық жұмысының тұжырымын» Линнеев қоғамы жариялайтын бір немесе бірнеше мақала түрінде жазуға шешім қабылдады, бірақ «фактілерді келтірмей, оны журналға қалай ғылыми етіп беруге болады» деп ойланды, бұл мүмкін емес еді. Ол Хукерден қанша бетке дейін материал қабылдай алатынын сұрады, бірақ «Егер сарапшылар оны толыққанды ғылыми емес деп тапса, мен оны памфлет ретінде жариялауым мүмкін». Ол өзінің «Түрлер кітабының тұжырымын» 1858 жылғы 20 шілдеде Сандаунда демалып жүргенде бастады және оның бір бөлігін жадынан жазып, қолжазбаларын достарына тексеруге жіберді. Қазан айының басында ол «тұжырым шағын томға айналып, жеке жариялануы мүмкін» деп күте бастады. Сол кезеңде ол ақпарат жинауды жалғастырды және «Жаратылыстық таңдау» туралы «үлкен кітабының» үлкен, егжей-тегжейлі бөлімдерін жазды. Мюррейдің жауабы жағымды болды, және өте қуанған Дарвин 30 наурызда Лайелге «жақын арада үлкен көлемдегі қолжазба жіберемін, бірақ өкінішке орай бір аптаға дейін күте алмаймын, себебі алғашқы үш тарау үш көшірушінің қолында» деді. Ол Мюррейдің атаудағы «тұжырым» сөзіне қарсылығына келісіп, ол сілтемелердің жоқтығын ақтаса, «жаратылыстық таңдауды» сақтап қаламын деді, ол «көбейту жөніндегі барлық еңбектерде үнемі қолданылады» және «шамалы түсіндірумен сақтауға үміттенеді, мысалы, былайша» – Табиғи таңдау арқылы немесе ең жақсы нәсілдерді сақтау арқылы. 31 наурызда Дарвин Мюррейге растау хат жазып, 12 тараудың тақырыптарын тізімдеді: ол «XII. Қайталау және қорытынды» тарауын қоспағанда, барлығын дайындаған еді. Мюррей дереу жауап берді және кітапты Лиеллді баспаға шығарғандай, дәл сол шарттармен баспаға шығаруға келісті, тіпті қолжазбаны көрмей-ақ: ол Дарвинге табыстың 2/3-ін ұсынды. Дарвин қуанышпен бірден келісті, егер Мюррей тараулардың қолжазбаларын оқығаннан кейін кітап жақсы сатылмаса, ұсыныстан бас тартуға құқылы екенін айтты (әуелде Мюррей Дарвинге бірінші басылым үшін 180 фунт төледі, ал Дарвиннің 1882 жылы қайтыс болуына дейін кітап алтыншы басылымға жетіп, Дарвинге 3000 фунт стерлингке жуық табыс әкелді). 5 сәуірде Дарвин Мюррейге алғашқы үш тарауды және кітаптың атауын ұсынды. Бастапқы нұсқаның тақырып парағында «Түрлердің өзгергіштігі» деп жазылған. Мюррей Уитвелл Элвинге тарауларды қарап шығуды сұрады. Лайелдің ұсынысы бойынша Элвин кітапта «дәлелсіз теорияны жариялаудың» орнына, көгершіндерге қатысты байқауларға назар аударуды, олардың Дарвиннің жалпы қағидаларын қалай көрсететінін қысқаша баяндап, жақын арада күтілетін үлкен жұмыстың жолын дайындауды ұсынды: «Барлығы көгершіндерге қызығушылық танытады». Дарвин бұл мүмкін емес деп жауап берді: оның жазуға тек соңғы тарауы ғана қалды. Қыркүйекте басты тақырыпта әлі де «Түрлер мен түрлердің пайда болуы туралы эссе» деп жазылған, бірақ Дарвин енді «түрлерді» алып тастауды ұсынды. Мюррейдің ықпалымен атау ақырында «Түрлердің шығу тегі» деп келісілді, ал титул бетіне «Табиғи таңдау арқылы немесе өмір үшін күрестегі ең жақсы нәсілдерді сақтау» деп қосылды. Ол бұл терминді кеңінен қолданды, сондай-ақ «мысалы, капустаның бірнеше расалары» және «үй жануарлары мен өсімдіктерінің мұрагерлік түрлері немесе расалары» туралы талқылаудан басқа, кітапта «адам расалары» деген сөз тіркесі қолданылған үш жағдай бар, ол адам расаларына сілтеме жасайды.
Жарияланым және кейінгі басылымдар
"Түрлердің шығу тегі" кітабы алғаш рет 1859 жылғы 24 қарашада жарық көрді, бағасы он бес шиллинг, алғашқы басылымы 1250 дана. Кітап 22 қарашада Мюррейдің күзгі сатуында сатуға ұсынылып, барлық қолжетімді даналары бірден сатып алынды. Барлығы 1250 дана басылды, бірақ сыйлық және рецензиялық даналарды, сондай-ақ Stationers' Hall авторлық құқығы үшін берілген бес дананы есепке алғанда, сатуға 1170 дана қол жетімді болды. Кітапхана абоненттерінің көп санына тез таралуына осы себеп болды. 3000 данадан тұратын екінші басылым 1860 жылғы 7 қаңтарда жарық көрді, онда көптеген түзетулер енгізілді, сондай-ақ діни қарсылықтарға жауап ретінде екінші бетке Чарльз Кингслиден үзінді және соңғы сөйлемге "Жаратушыдан" деген сөз тіркесі қосылды. Өмірдің пайда болуын түсіндіруге болмайтыны туралы айтылған қарсылықтарға жауап ретінде Дарвин Ньютон заңын қабылдауға нұсқады, тіпті гравитацияның себебі белгісіз болса да, ал Лейбниц Ньютонды "жасырын қасиеттер мен кереметтерді" енгізгені үшін айыптады. 1866 жылғы төртінші басылымда тағы да түзетулер енгізілді. 1869 жылғы 10 ақпанда жарық көрген бесінші басылымда көптеген өзгерістер енгізілді және алғаш рет философ Герберт Спенсердің "Биология принциптері" (1864) еңбегінде қолданылған "тіршілігі ең мықтысы" деген сөз тіркесі пайда болды. 1871 жылғы қаңтарда Джордж Джексон Миварттың "Түрлердің пайда болуы туралы" еңбегінде табиғи іріктеуге қарсы егжей-тегжейлі аргументтер келтіріліп, оның ішінде жалған метафизика бар екені айтылды. Дарвин "Түпнұсқаның" алтыншы басылымына (бұл "эволюция" сөзін, ол әдеттегідей эмбриологиялық дамумен байланысты болса да, алғаш рет қолданған басылым еді, бірақ барлық басылымдар "эволюцияланған" сөзімен аяқталды) үлкен өзгерістер енгізді және Миварттың аргументтерін жою үшін жаңа VII тарау, "Әртүрлі қарсылықтарды" қосты. Алтыншы басылым Мюррей баспасынан 1872 жылғы 19 ақпанда "Түрлердің шығу тегі" деген атпен жарық көрді, атаудан "On" сөзі алынып тасталды. Дарвин Мюррейге Ланкаширдегі жұмысшылардың бесінші басылымды 15 шиллингке сатып алу үшін бірігіп ақша жинағанын және оны кеңінен қолжетімді етуді қалағанын айтты; кіші шрифт қолданылып, баға 7с 6d-ге дейін төмендетілді. Кітапта В. С. Даллас құрастырған сөздік те бар. Кітап сату айына 60-тан 250 данаға дейін өсті. Дарвин кітаптың танымалдығына қуанды және Грейден пайдасын өзіне қалдыруын сұрады. Грей Нью-Йорктегі Апплтонмен 5% роялти туралы келісім жасасты, олар 1860 жылғы қаңтардың ортасында басылымын шығарды, ал қалған екеуі бас тартты. Мамыр айындағы хатында Дарвин 2500 дана басылып шыққанын айтты, бірақ бұл тек бірінші басылымға қатысты ма, әлде сол жылы басылған төрт басылымның барлығына қатысты ма, белгісіз. Дарвиннің өмірінде кітап кеңінен аударылды, бірақ түсініктер мен метафораларды аударуда қиындықтар туындады, ал кейбір аудармалар аудармашының жеке көзқарасымен бұрмаланған. 1862 жылы Бронн үшінші ағылшын басылымы мен Дарвиннің ұсынған толықтыруларына негізделген екінші басылымды шығарды, бірақ содан кейін жүрек талмасынан қайтыс болды. Дарвиннің Францияда аудармашы табуға тырысуы сәтсіз аяқталды, ал 1862 жылы жарық көрген Клеменс Ройердің аудармасы Дарвиннің идеяларын діни аянға балама ретінде мақтап, әлеуметтік дарвинизм мен евгениканы күтіп тұрған идеяларды насихаттаған кіріспе қосты, сондай-ақ Дарвин білдірген күмәндануларға өзінің жеке жауаптарын беретін көптеген түсіндірмелерді қамтыды. Дарвин Ройерге 1866 және 1870 жылдары жарық көрген екінші басылымдар туралы хат жазды, бірақ оның жазбаларын алып тастауға көндіруде қиындыққа тап болды және бұл басылымдар оны мазалады. Ол 1876 жылы Эдмонд Барбьердің аудармасы жарық көргенге дейін қанағаттанбады. 1864 жылға қарай итальян және орыс тілдерінде қосымша аудармалар пайда болды. Дарвиннің өмірінде "Түпнұсқа" 1871 жылы швед тілінде, 1872 жылы дания тілінде, 1873 жылы поляк тілінде, 1873-1874 жылдары мажар тілінде, 1877 жылы испан тілінде және 1878 жылы серб тілінде жарық көрді. 1977 жылға қарай "Түпнұсқа" тағы 18 тілде жарық көрді, соның ішінде Ма Чүн Ву аударған қытай тілінде, ол Дарвинге жат идеяларды қосты; ол 1902-1904 жылдары алғы сөз бен 1-5 тарауларды, ал 1920 жылы толық аудармасын жариялады.
Атау беттері мен кіріспе
II бетке Уильям Уивелл мен Фрэнсис Бэконның табиғат заңдарының теологиясы туралы цитаталары жазылған, олар ғылым мен дінді Исаак Ньютонның заңға бағынған ғаламды құрған рационалды Құдайға сенімімен үйлестіреді. Екінші басылымда Дарвин Джозеф Батлердің Құдай ғалымдық заңдар арқылы да, кереметтер арқылы да жұмыс істей алатынын, осы арқылы ең жақын достарының діни алаңдаушылықтарына жауап беретінін білдіретін эпиграфын қосты. Кіріспе Дарвиннің табиғатты зерттеуші және автор ретіндегі беделін орнатады, содан кейін Джон Гершельдің түрлердің пайда болуы "табиғи, керемет процеске қарама-қарсы процесс" болатынын ұсынған хатына сілтеме жасайды: "БЕГІЗГЕ" «Бигль» кемесінде табиғатты зерттеуші ретінде Оңтүстік Америка тұрғындарының таралуы және осы континенттің қазіргі және бұрынғы тұрғындарының геологиялық байланыстары туралы нақты фактілерге қатты әсер еттім. Осы фактілер маған түрлердің пайда болуына жарық түсіргендей болды – біздің ең ұлы философтарымыздың бірі бұл құпияның құпиясы деп атаған нәрсе. Дарвин реас түрлерінің таралуына, Галапагос аралдарындағы тасбақалар мен сұңқарлардың таралуына нақты сілтеме жасайды. Ол өз теориясы бойынша жылдар бойы жұмыс істегенін, ал Уоллес сондай-ақ осы қорытындыға келгенін, бұл оны аяқталмаған жұмысының «осы тұжырымдамасын» жариялауға итермелегенін айтады. Ол өз идеяларын баяндайды және теориясының мәнін көрсетеді: Әр түрдің өмір сүруге қабілеттісінен гөрі көбірек ұрпақ дүниеге келеді; демек, тіршілік үшін үнемі қайталанатын күрес болады, сондықтан кез келген жаратылыс, егер ол өзіне пайдалы болса, тіршілік жағдайларының күрделі және кейде өзгеретін жағдайында ең болмағанда сәл өзгеше болса, тіршілік етуге жақсы мүмкіндікке ие болады және осылай табиғи түрде іріктеледі. Мұрагерлік принципінің күшті күшімен, кез келген іріктелген түр өздерінің жаңа және өзгертілген формасын көбейтуге бейім болады. Үшінші басылымнан бастап Дарвин эволюциялық идеялардың тарихи дамуының сызбасын қосты. Осы сызбада ол Патрик Мэтьюдің, Уоллеске де, өзіне де белгісіз, 1831 жылы жарық көрген кітаптың қосымшасында табиғи іріктеу тұжырымын болжағандығын мойындады; төртінші басылымда ол Уильям Чарльз Уэллс 1813 жылы осыған ұқсас пікір білдіргенін атап өтті.
WHEN on board HMS Beagle, as naturalist, I was much struck with certain facts in the distribution of the inhabitants of South America, and in the geological relations of the present to the past inhabitants of that continent. These facts seemed to me to throw some light on the origin of species—that mystery of mysteries, as it has been called by one of our greatest philosophers. Darwin refers specifically to the distribution of the species rheas, and to that of the Galápagos tortoises and mockingbirds. He mentions his years of work on his theory, and the arrival of Wallace at the same conclusion, which led him to "publish this Abstract" of his incomplete work. He outlines his ideas, and sets out the essence of his theory:
As many more individuals of each species are born than can possibly survive; and as, consequently, there is a frequently recurring struggle for existence, it follows that any being, if it vary however slightly in any manner profitable to itself, under the complex and sometimes varying conditions of life, will have a better chance of surviving, and thus be naturally selected. From the strong principle of inheritance, any selected variety will tend to propagate its new and modified form. Starting with the third edition, Darwin prefaced the introduction with a sketch of the historical development of evolutionary ideas. In that sketch he acknowledged that Patrick Matthew had, unknown to Wallace or himself, anticipated the concept of natural selection in an appendix to a book published in 1831; in the fourth edition he mentioned that William Charles Wells had done so as early as 1813.
Үйсіндіру мен табиғаттағы өзгерістер
Бірінші тарауда ежелгі Мысырға дейінгі мал шаруашылығы және өсімдік шаруашылығы талқыланады. Дарвин қазіргі кездегі әртүрлі тұқымдардың тегіне қатысты пікірлерді қарастырып, олардың көпшілігі таңдау арқылы ортақ ата-тектен шыққан деп тұжырымдайды. Ол жасанды таңдауды мысал ретінде келтіріп, әсем көгершіндерді өсіруді сипаттайды. Дарвин екі түрлі өзгеріс байқайды: 1) сирек кездесетін, күрт өзгерістер, оларды "өзгешеліктер" немесе "қателіктер" деп атады (мысалы, қысқа аяқты Анкон қойы), және 2) кең таралған ұсақ айырмашылықтар (мысалы, көгершіндердің сәл қысқа немесе ұзын мүсігі). Екі түрлі мұралық өзгерісті де селекционерлер пайдалана алады. Алайда, Дарвин үшін эволюциядағы ұсақ өзгерістер маңыздырақ болды. Бұл тарауда Дарвин ортаның өзгеруі өзгерістерді тудыру үшін қажет деген қате пікірін білдіреді. "Тектес түрлер" кітабының алғашқы екі сөйлемі осыны көрсетеді және Дарвиннің табиғи іріктеудің тұрақтандырушы іріктеудегі рөлін түсінбегенін аңғартады: Ежелгі өсірілген өсімдіктер мен жануарлардың бір сортының немесе түршесінің жекелеген өкілдеріне қарағанда, бірінші кездесетін нәрсе – олардың көбінесе бір түрдің немесе түршесінің өкілдерінен гөрі көп ерекшеленеді. Өсімдіктер мен жануарлардың қаншалықты әртүрлі екенін ойлағанда, олардың барлық дәуірлерде әртүрлі климаттық жағдайларда және күтімде өзгеретінін ескерсек, менің ойымша, осы үлкен әртүрліліктің себебі – біздің үй шаруашылығымыздың өсімдіктер табиғаттағы ата-ана түрлеріне қарағанда біркелкі емес және сәл өзгеше жағдайларда өскендігіне байланысты деп қорытындылаймыз. Мұнда Дарвин отандық сорттардың жекелеген өкілдері арасындағы үлкен әртүрлілікті олардың ата-ана түрлерімен салыстырғанда табиғаттағы популяциялардың "өмір сүру жағдайларының" ("ортаның") "сол сияқты біркелкі емес" және "сәл өзгеше" болуына байланысты деп санайды. Кейін ол ұрпақтағы өзгергіштікті арттыру үшін өсіп-өну мүшелеріне әсер ететін "өмір жағдайларының" өзгеруін дұрыс емес түсіндіреді. Тіпті 1860 жылдан кейін Дарвин Патрик Мэтьюдің 1831 жылы жарық көрген "Теңіз ағаштары және ағаш өсіру туралы" кітабында отандық сорттардың үлкен өзгергіштігінің дұрыс себебін оқығаннан кейін, "Тектес түрлер" кітабының келесі басылымдарында бұл алғашқы екі сөйлем өзгеріссіз қалды және тұрақтандырудың дұрыс түсіндірмесі алынып тасталды. II тарауда Дарвин түрлер мен сорттар арасындағы шекараның шартты екенін, сарапшылардың келіспейтінін және жаңа формалар табылганда шешімдерін өзгертетінін нақтылайды. Ол "жақсы белгіленген сортты бастапқы түр деп атауға болады" және "түрлер – күшті белгіленген және тұрақты сорттар ғана" деген қорытындыға келеді. Ол табиғаттағы өзгергіштіктің кең таралғанын айтады. Тарихшылар естелік зерттеушілердің бір түрдің жекелеген өкілдерінің бір-бірінен ерекшеленетінін білгенін, бірақ мұндай өзгерістерді әр түрдің архетипінен шектеулі және маңызсыз ауытқулар деп қарастырғанын, ал архетип – Құдайдың санасындағы тұрақты идеал екенін атап өтті. Дарвин мен Уоллес бір түрдің өкілдері арасындағы өзгергіштікті табиғат әлемін түсінудің орталық мәселесіне айналдырды.
When we look to the individuals of the same variety or sub variety of our older cultivated plants and animals, one of the first points which strikes us, is, that they generally differ much more from each other, than do the individuals of any one species or variety in a state of nature. When we reflect on the vast diversity of the plants and animals which have been cultivated, and which have varied during all ages under the most different climates and treatment, I think we are driven to conclude that this greater variability is simply due to our domestic productions having been raised under conditions of life not so uniform as, and somewhat different from, those to which the parent species have been exposed under nature. It can be seen here that Darwin attributes the greater variation amongst individuals of domestic varieties compared to their progenitor populations in nature as being due to their "conditions of life" (environment) being "not so uniform as", and "somewhat different from" those of the parent species". He later erroneously elaborates that changed "conditions of life" act on the reproductive organs to generate greater variability in the progeny. Even after 1860 when Darwin read the correct reason for greater variation in domestic varieties in Patrick Matthew's book, On Naval Timber and Arboriculture published in 1831, future editions of On the Origin of Species contained these first two sentences unchanged and continued to omit the correct explanation of stabilizing selection. In Chapter II, Darwin specifies that the distinction between species and varieties is arbitrary, with experts disagreeing and changing their decisions when new forms were found. He concludes that "a well marked variety may be justly called an incipient species" and that "species are only strongly marked and permanent varieties". He argues for the ubiquity of variation in nature. Historians have noted that naturalists had long been aware that the individuals of a species differed from one another, but had generally considered such variations to be limited and unimportant deviations from the archetype of each species, that archetype being a fixed ideal in the mind of God. Darwin and Wallace made variation among individuals of the same species central to understanding the natural world.
Қабылдау
Бұл кітап халықаралық қызығушылықты оятты және ғылыми мәселелер мен идеологиялық, әлеуметтік және діни салдарлары арасында айқын шекара жоқ кең ауқымды пікірталас тудырды. Бастапқы реакциялардың көп бөлігі жаулық болды, себебі оның теориясын өте аз сыншы түсінді, бірақ Дарвин ғылымдағы белгілі және құрметті тұлға ретінде қабылдануға тиіс еді. Епископ Сэмюэл Уилберфорс 1860 жылы «Квартальный ревью» журналында Дарвиннің «аргументімен» келіспейтінін жазды. Бұл, 1844 жылы ғалымдар тарапынан қабылданылмаған «Жаратылыстың іздері» басылымынан туған дау-дамайлардан кем болған жоқ. «Түрлердің шығу тегі» жалпы қызығушылық тудыратын кітап ретінде әлеуметтік реформа идеяларымен байланысты болды. Оның қолдаушылары сын-пікірлерді жариялаудың артуын толық пайдаланды, соның нәтижесінде бұл кітап басқа ғылыми еңбектерге қарағанда көпшілік назарына іліккенімен, «Жаратылыстың іздерінің» үздіксіз сатылымын жете алмады. Дарвиннің кітабы эволюциялық механизмдерді ғылыми тұрғыдан талқылауға заңдылық берді, ал жаңадан пайда болған «дарвинизм» термині оның жеке идеяларын ғана емес, эволюционизмнің барлық саласын қамтыды. 1870-ші жылдардың ортасына қарай эволюционизм жеңіске жетті. Адам эволюциясы талқылаудың орталық тақырыбына айналды және Хаксли оны өзінің танымал «жұмысшы жастарға арналған лекцияларында» қызу пікірмен қорғады. Дарвин бұл мәселедегі өз көзқарасын 1871 жылға дейін жариялаған жоқ. Табиғи іріктеудің табиғаттануы табиғаттағы мақсаттың болжамдарымен қақтығысты, бірақ бұл мәселе теориялық эволюция арқылы шешілгенімен, көбірек прогресс немесе мақсатты білдіретін басқа да механизмдер қабылданды. Герберт Спенсер Ламаркизмді өзінің прогрессивті еркін нарықтық қоғам туралы танымал философиясына енгізген еді. Ол «эволюция» және «тіршілікке ең лайықтылар» терминдерін танымал етті, және көптеген адамдар Спенсерді эволюциялық ойлаудың кілті деп есептеді.
Ғылыми қауымдастыққа әсері
Ғылыми оқырмандар түрлердің табиғат заңдарына бағынған процестер арқылы өзгергендігі туралы аргументтермен әлде-қашан таныс болған, бірақ Ламарктің трансмутациялық идеялары мен "Жаңа туындылар" еңбегіндегі шамалы "даму заңы" ғылыми қолдау таппады. Дарвин табиғи іріктеуді ғылыми тұрғыдан тексеруге болатын механизм ретінде ұсынды, сонымен бірге басқа механизмдердің, мысалы, тұқым қуалайтын қасиеттердің болу мүмкіндігін де қабылдады. Оның стратегиясы эволюцияның табиғи заңдар арқылы жүретінін ғылыми зерттеуге лайық екенін көрсетті, ал 1875 жылға қарай көптеген ғалымдар эволюцияның болғанын қабылдады, бірақ табиғи іріктеудің маңыздылығына көбісі күмәнданды. Дарвиннің ғылыми әдісі де дау тудырды, оның жақтастары Джон Стюарт Миллдің "Логика жүйесіндегі" эмпиризмді жақтады, ал қарсыластары Уильям Уивеллдің "Индуктивті ғылымдар философиясының" идеалистік мектебін ұстады, онда зерттеулер түрлердің жоспарлы түрде жасалған тұрақты нысандар деген интуитивті түсінікпен басталуы мүмкін. Дарвиннің идеяларына алғашқы қолдау биогеография мен экологияны зерттеген далалық натуралистерден келді, соның ішінде 1860 жылы Джозеф Дальтон Хукер, ал 1862 жылы Аса Грей. Генри Уолтер Бейтс 1861 жылы табиғи іріктеу арқылы жәндіктердің мимикриясын түсіндіретін зерттеу ұсынды. Альфред Рассел Уоллес өзінің Малай архипелагы зерттеулерінен алынған дәлелдерді талқылады, соның ішінде 1864 жылғы Уоллес сызығының эволюциялық түсіндірмесі бар мақаласын. Эволюция анатомия мен морфологияға тікелей қатысы аз болды және бастапқыда анатомист Томас Генри Хакслидің зерттеулеріне көп әсер етпеді. Дегенмен, Хаксли Дарвиннің эволюциясын қатты қолдады, бірақ табиғи іріктеу жаңа түрлерді қалыптастыра алатынын көрсету үшін тәжірибелер жүргізуді талап етті және Дарвиннің біртіндеп дамуы түрленуге себеп болатын кенеттен секірулерсіз жеткілікті ме деп күмәнданды. Хаксли ғылымның дінге араласпай, зайырлы болуын қалады, ал оның 1860 жылғы сәуірдегі "Вестминстер шолуындағы" мақаласы табиғи теологияға қарағанда ғылыми натурализмді насихаттап, Дарвинге "ғылымның ойлау аймақтарына үстемдігін кеңейткені үшін" мақтады, ол әлі де енбеген еді, және ғылымды зайырлы және кәсібилендіруге күш салғанда "Дарвинизм" термині пайда болды. Хаксли ықпалға ие болды және Х клубын құрды, ол эволюция мен натурализмді насихаттау үшін "Nature" журналын пайдаланып, Виктория дәуірінің соңғы кезеңіндегі ғылымның көп бөлігін қалыптастырды. Кейін неміс морфологы Эрнст Геккель Хакслиді салыстырмалы анатомия мен палеонтологияның эволюциялық генеалогияны қайта құруға пайдаланылатынына көндірді. Ұлыбританиядағы ең танымал натуралист - анатомист Ричард Оуэн, 1850 жылдары өмір тарихының тәңірлік жоспардың біртіндеп ашылуы деген көзқарасқа ауысқан идеалист. Оуэннің 1860 жылғы сәуірдегі "Эдинбург шолуындағы" "Түп-басқару" журналына жасаған шолуы Хакслиге, Хукерге және Дарвинге қатты шабуыл жасады, бірақ сонымен қатар эволюцияның бір түрін телеологиялық жоспар ретінде қабылдауға белгі берді, бұл үздіксіз "қалыпталған болу", жаңа түрлер табиғи түрде пайда болады. Табиғи іріктеуді қабылдамаған, бірақ "туылғаннан жаратылысты" қолдаған басқалар арасында Аргилль герцогы бар, ол қауырсынның сұлулығын жоспарлы түрде жасау арқылы түсіндірді. 1858 жылдан бастап Хаксли маймылдар мен адамдар арасындағы анатомиялық ұқсастықтарға баса назар аударды, Оуэннің адамдар бөлек топшаға жатады деген пікірін күмәнге түсірді. Олардың адам тегі туралы келіспеушілігі 1860 жылы Оксфордта өткен эволюция жөніндегі талқылау кезінде ғылымды дамыту жөніндегі Британдық қауымдастықтың кездесуінде айқын болды. Чарльз Кингсли "Ұлы гиппокамп мәселесі" деп сатиралық түрде атаған және "Су нәрестелерінде" "Ұлы гиппопотам сынағы" деп пародиялық түрде атаған екі жылдық жағымсыз қоғамдық дау кезінде Хаксли Оуэннің маймыл миында адам миында бар құрылым жоқ деп мәлімдегенінде қателік болғанын көрсетті. Чарльз Лайелл мен Альфред Рассел Уоллес сияқты басқалар адамдар маймылдармен ортақ ата-бабадан тараған деп ойлады, бірақ жоғары ақыл-ой қабілеттері таза материалдық процесс арқылы дамыған жоқ. Дарвин өзінің түсіндірмесін "Адамның шығу тегі" (1871) еңбегінде жариялады.
Ұлыбританиядан тыс әсері
[[Файл:Адамның тегі (Хейкель 1874). jpg|thumb|right|Хейкель адамзатқа басты сабақ арқылы, ал түрлі жануарларға – шағын тармақтар арқылы жетелетінін көрсетті, бұл Дарвиннің тармақталған эволюциялық ағашынан өзгеше. Эволюциялық идеялар, табиғи іріктеуден басқа, Гётенің «Өсімдіктер метаморфозы» еңбегінен және салыстырмалы анатомияның ұзақ дәстүрінен таныс гомология идеяларына бойын берген басқа неміс биологтары тарапынан қабылданып, қолдау тапты. Броннның неміс тіліне жасаған аудармасына енгізген өзгерістер консерваторлардың күмәнін арттырды, бірақ саяси радикалдарды ынталандырды. Эрнст Геккель Дарвиннің идеяларын Ламарк пен Гёте идеяларымен біріктіруге тырысты, сонымен қатар табиғат философиясының рухын сақтады. Аса Грей «Тектес пайда болу» еңбегін қорғап, американдық натуралистердің идеалистік көзқарасына қарсы тұрды, әсіресе Луи Агассиз, ол әрбір түрді Жаратушының санасындағы ерекше бірлік ретінде қарастырып, басқалар түр деп санаған нәрсені әдетте сорттарға жатқызатын. Эдвард Дринкер Коуп және Альфеус Хайат бұл көзқарасты эволюционизммен үйлестіріп, қайта капитуляция теориясын қамтитын нео-ламаркизмнің бір түрін жасады. Көптеген елдердегі француз тілді натуралистер Клеменс Ройердің француз тіліне жасаған өңделген аудармасын жоғары бағалады, бірақ Дарвиннің идеялары Францияда көп әсер етпеді, себебі эволюциялық идеяларды қолдаған ғалымдар Ламаркизмнің бір түрін таңдады. Дарвин араласып тұқым қуалауды қабылдады, бірақ Флеминг Дженкин қасиеттер араласқандықтан табиғи іріктеудің пайдалы қасиеттерді жинақтай алмайтынын есептеді. Дарвин осы қарсылықтарға жауап беруге бесінші басылымда тырысты. Миварт бағытталған эволюцияны қолдады және табиғи іріктеуге ғылыми және діни қарсылықтарды жинақтады. Осыған жауап ретінде Дарвин алтыншы басылымға маңызды өзгерістер енгізді. Жердің жасы және тұқым қуалау мәселелері тек 20 ғасырда шешілді. 1870 жылдардың ортасына қарай көптеген ғалымдар эволюцияны қабылдады, бірақ табиғи іріктеуді екінші орынға қойып, эволюцияның мақсатты және прогрессивті екеніне сенеді. «Дарвинизмнің қараңғы кезеңі» кезіндегі эволюциялық теориялардың қатарында жаңа түрлердің біртіндеп бейімделудің орнына «секірулер» арқылы пайда болады деп есептелген «сальтация» түрлері, түрлердің белгілі бір бағытта өзгеруге табиғи бейімділігі бар екенін алға тартатын ортогенез түрлері және қасиеттердің мұрагерлік арқылы берілуіне байланысты прогреске әкелетін нео-ламаркизм түрлері болды. Август Вейсманның табиғи іріктеу – жалғыз механизм деген азшылық көзқарасы неодарвинизм деп аталды. Мендельдік тұқым қуалаудың қайта ашылуы Дарвиннің көзқарасын жоққа шығарады деп ойланды.
Экономикалық және саяси пікірталастарға әсері
Кейбіреулер, Спенсер сияқты, табиғи іріктеуден аналогияны кедейлерге көмектесу үшін экономикаға үкіметтің араласуына қарсы аргумент ретінде пайдаланды. Ал басқалары, соның ішінде Альфред Рассел Уоллес, табиғи іріктеу адамзатты одан әрі жетілдіре алмас бұрын, тең мүмкіндіктерді қамтамасыз ету үшін әлеуметтік және экономикалық теңсіздіктерді түзету қажет деп сақты. Кейбір саяси талдамдар, оның ішінде Уолтер Бегехоттың "Физика және саясат" (1872) еңбегі, табиғи іріктеу идеясын елдер арасындағы және адам расалары арасындағы бәсекеге қатысты қолдануға тырысты. Мұндай идеялар антропология саласындағы кейбір ғалымдардың ақ нәсілдің басқа нәсілдерден жоғары екенін ғылыми тұрғыдан дәлелдеу және еуропалық империализмді ақтауға жасаған тыраныстарына енгізілді. Тарихшылардың жазуынша, мұндай саяси және экономикалық комментаторлардың көпшілігі Дарвиннің ғылыми теориясын ү беткі түсінген, және оларға Дарвиннің еңбегінен гөрі, Спенсер мен Геккельдің Ламарк идеялары сияқты әлеуметтік прогресс және эволюция туралы басқа концепциялар күшті әсер еткен. Дарвин өз идеяларының әскери агрессияны және адал емес бизнес-практиканы ақтау үшін қолданылуына қарсы болды, өйткені ол адамгершіліктің адамның тіршілікке бейімділігінің бір бөлігі деп есептеді және полигенізмге, яғни адам расаларының түбегейлі түрде ерекше және ортақ тектік атасы болмауы туралы идеяға қарсы шықты.
Діни көзқарастар
Бұл кітап идеялар өзгеріп, секуляризация күшейген кезде түрлі діни реакцияларды тудырды. Көтерілген мәселелер күрделі болды және орташа позиция да болды. Геология ғылымының жетістіктері Жаратылыс кітабын әдеби мағынада түсінуге қарсылықтың азайғанын көрсетті, бірақ дизайн және табиғи теология аргументін қорғау ағылшын тілінде сөйлейтін елдерде кітапқа қатысты пікірталас мәселесінің негізгі бөлігі болды. Либералды теолог Баден Пауэлл эволюциялық идеяларды қолдап, жаңа түрлердің пайда болуын табиғи процесс ретінде қарастыру керек деді, керемет емес. Табиғи теология біртұтас доктрина емес еді, Луи Агассиз сияқтылар кітаптағы идеяларға қатысты күшті қарсылық білдірсе, басқалары эволюцияны мақсатты деп қарастыратын келісімге келуге тырысты. Дарвин 1860 жылғы қаңтардағы екінші басылымында Кингслиді "танымал дін қызметкері" деп атап, соңғы сөйлемге "Жаратушы арқылы" деген сөз тіркесін қосты, ол осыдан кейін "Тіршілік, оның барлық күштерімен, бастапқыда Жаратушы тарапынан бірнеше түрге немесе бір түрге сыйырған" деп жазылды. Кейбір зерттеушілер мұны Дарвин кейін өкінген дінге жасалған ұступ деп қарастырды, тіпті бірінші басылымда да "жаратылысқа" қатысты бірнеше сілтемелер бар. Баден Пауэлл "Дарвин мырзаның табиғаттың өзінен дамып келе жатқан күштерінің ұлы қағидасын қолдайтын шеберлік еңбегін" жоғары бағалады. Америкада Аса Грей эволюцияның бірінші себептің екінші нәтижесі немесе жұмыс істеу тәсілі екенін дәлелдеді және теистік эволюция тұрғысынан кітапты қорғап, "Табиғи іріктеу Табиғи теологиямен қарама-қайшы емес" деген памфлет жариялады. Теистік эволюция кең таралған келісімге айналды, ал Сент-Джордж Джексон Миварт эволюцияны қабылдап, бірақ Дарвиннің натуралистік механизміне қарсы шыққандардың бірі болды. Соңында, табиғаттан тыс араласу ғылыми түсіндірме бола алмайтыны анық болды, және нео-ламаркизм сияқты натуралистік механизмдер мақсатқа сәйкес келетіндіктен табиғи іріктеуден артық деп есептелді. Бұл мәселе тез арада пікірталас ортасына енді, өйткені ақыл-ой және моральдық қасиеттер материалдық емес жанның рухани аспектілері ретінде қарастырылды және жануарлардың рухани қасиеттері жоқ деп саналды. Бұл қайшылықты адамзатқа апаратын жолда қандай да бір табиғаттан тыс араласу болды деп есептеу арқылы немесе эволюцияны адамның табиғаттағы жоғары орнына мақсатты және прогрестік өрлеу ретінде қарастыру арқылы шешуге болады. Аса Грей бұл айыптама Дарвиннің мәтінін бұрмалап көрсеткенін мәлімдеді. 20 ғасырдың басында "Негізгі қағидалар" кітабының төрт белгілі авторы Құдайдың эволюция арқылы жаратқандығы мүмкіндігіне ашық болды, бірақ фундаментализм 1920 жылдары басталған американдық жаратылыс-эволюция дау-дамайларын тудырды. Кейбір консервативті Рим-католик жазушылары мен ықпалды иезуиттер 19 ғасырдың соңы мен 20 ғасырдың басында эволюцияға қарсы болды, бірақ басқа католик жазушылары, Миварттан бастап, ертедегі шіркеу әкелері Жаратылыс кітабын осы мәселеде сөзбе-сөз түсіндірмегенін көрсетті. Ватикан 1950 жылғы папалық энцикликадағы ресми позициясын жариялады, онда эволюция католик ілімімен қарама-қайшы емес екені айтылды.
Қазіргі заманның ықпалы
thumb|300px|Геномдық талдауға негіделген заманауи филогенетикалық ағаш үш домен жүйесін көрсетеді. "Дарвинизмнің тұтылуы" кезінде басымдыққа ие болған эволюциялық механизмдердің әртүрлі нұсқалары, тұқым қуалаушылық және мутация туралы білім арта түскен сайын негізсіз болып саналды. Табиғи іріктеудің толық маңызы, ақыры, 1930-1940 жылдары қазіргі эволюциялық синтездің бір бөлігі ретінде қабылданды. Осы синтез кезінде биологтар мен статистиктер, соның ішінде Р.А. Фишер, Сеуолл Райт және Дж.Б.С. Холдейн, дарвиндік іріктеуді мендельдік генетиканың статистикалық түсінігімен біріктірді. Ғылыми консенсусқа қарамастан, әсіресе АҚШ-та мектептерде эволюция қалай оқытылатындығы туралы діни негіздегі саяси дау туды. Дарвиннің еңбектеріне деген қызығушылық жалғасуда, ал ғалымдар оның өмірі мен шығармашылығы туралы "Дарвин индустриясы" деп аталатын кең ауқымды әдебиеттер жинағын жасады. "Origin" кітабының мәтіні де көптеген талдауларға түсті, соның ішінде әртүрлі басылымдарда жасалған өзгерістерді егжей-тегжейлі көрсететін вариорам (1959 жылы алғаш жарық көрген) және толық сыртқы индекс – конкорданс (1981 жылы жарық көрген) кірді. 2009 жылы "Түрлердің пайда болуы туралы" кітабының жарық көргеніне 150 жыл толуы және Дарвиннің туғанына 200 жыл толуына арналған дүниежүзілік мерекелік шаралар жоспарланған еді. Олар "соңғы 150 жыл ішінде табиғат туралы түсінігімізді және оның ішіндегі орнымызды революциялаған" идеяларды атап өтті. Ұлыбританиядағы Академиялық кітап апталығы алдында академиялық кітап сатушылар, баспагерлер және кітапханашылар тобы жүргізген сауалнамада "Түрлердің пайда болуы туралы" ең ықпалды академиялық кітап деп танылды. Ол "академиялық кітаптардың маңыздылығын көрсететін ең жоғары дәлел" және "барлық нәрсе туралы ойлау тәсілімізді өзгерткен кітап" деп мақталып айтылды.