Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Вранье () – Сербияның оңтүстігіндегі қала және Пчинья ауданының әкімшілік орталығы. Вранье муниципалитетінің халқы 74 381 адамды құрайды, ал қалалық аймақта 55 214 адам тұрады. Вранье – Сербияның оңтүстігіндегі Пчинья ауданының экономикалық, саяси және мәдени орталығы. 2019 жылы Балқан аймағынан алғаш рет ЮНЕСКО-ның «Музыка қаласы» атағын алған қала осы. Ол Солтүстік Македония және Болгария шекараларына жақын орналасқан. Сербия православие шіркеуінің Вранье епархиясы осы қалада орналасқан, сондай-ақ Сербия армиясының 4-ші жер күштері бригадасы да осы қалада дислокацияланған.
Vranje (, ) is a city in Southern Serbia and the administrative center of the Pčinja District. The municipality of Vranje has a population of 74,381 and its urban area has 55,214 inhabitants. Vranje is the economical, political and cultural centre of the Pčinja District in Southern Serbia. It was the first city from the Balkans to be declared UNESCO city of Music in 2019. It is located on the Pan European Corridor X, close to the borders with North Macedonia and Bulgaria. The Serbian Orthodox Eparchy of Vranje is seated in the city, as is the 4th Land Force Brigade of the Serbian Army.
Этимология
Вранж топонимі алғаш рет 11 ғасырдағы Византия мәтінінде кездеседі. Қаланың аты славян тілінен шыққан, «қоңыр» немесе «қараңғы» деген мағына беретін «вран» сөзінен, немесе осы сөзден туындаған ежелгі славян есімі «Враннан» алынған деп саналады.
The toponym Vranje is first attested in an 11th century Byzantine text. The town's name is believed to be derived from vran, a word of Slavic origin meaning swarthy or dark, or the archaic Slavic given name Vran, which itself is derived from the same word.
Тарих
Римдіктер бұл аймақты б.з.б. II-I ғасырларда жаулап алды. Вранье Рим үкімдігі кезінде Моэзия Жоғарғысы және Дарданияның бір бөлігі болды. Вранье аймағындағы римдік бекіністер 539-544 жылдары ғұндардың шабуылы кезінде тасталып кетті; олардың қатарында Враньеска-Банядағы Кале, Корбевацтағы Градиште және Првонектегі Градиште орналасқан. Орта ғасырларда, IX-XI ғасырларда, қазіргі Вранье аумағы Болгарияның құрамына кірді. Вранье туралы алғашқы жазбаша мәлімет византиялық хроникашы Анна Комнинаның (1083-1153) «Алексиада» шығармасында келтірілген. Онда серб билеушісі Вукан 1093 жылы жаулап алуларының аясында Враньеге жетіп, оны жаулап алғаны, бірақ ол ұзаққа соқпағаны айтылады, себебі күшті византиялықтардан шегінуге мәжбүр болды. Қаланың аты ежелгі серб тіліндегі «вран» («қара») сөзінен шыққан. Екінші мәлімет 1193 жылға қатысты, осы жылы Враньеді серб ұлы князі Стефан Неманя византиялықтардан уақытша басып алды. Вранье 1207 жылы серб мемлекетінің құрамына толыққандай кірді, оны ұлы князь Стефан Неманжич жаулап алды. 1306 жылға дейін тепчия Кузьмаға Враньеге билік ету құқығы берілді (жюпа, «округ», қала мен көршілес ауылдарды қамтиды), ол король Стефан Милутинге қызмет етті. Сонымен қатар, казнак Мирослав Вранье төңірегін басқарды. Кейін, казнак Балдовин (1325-1345 жж.) король Стефан Дечанскийге қызмет ететін Вранье маңындағы провинцияны алды. Содан кейін Вранье жюпасын Балдовиннің ұлы Мальюшат басқарды. Сербия империясы жарияланған кезде, Враньеде кефалия атағын иеленгендер басқа қалалармен бірге болды. Сербия империясы құлаған кезде Вранье Углеша Влатковичтің иеліктерінің бір бөлігі болды, оған Прешево мен Куманово да кірді. Углеша Триполье шайқасынан (1403) кейін серб деспоты Стефан Лазаревичтің вассалы болды; Вранье серб деспоттығының құрамына кірді. Ортағасырлық жюпа – шағын географиялық бірлік, оның аумағы жаңа елді мекендердің құрылуымен және ауылдар мен шағын елді мекендердің жюпа ауылдарынан тәуелсіздік алуымен кеңейді. Ново-Брдо кеніштік қаласымен жақсы сауда қатынастары көптеген елді мекендердің пайда болуына ықпал етті. 1455 жылы Вранье Осман империясының басып алуына түсті, осы кезде ортағасырлық серб мемлекеті құлады. Ол Vranje деп аталатын қазаның (округтың) орталығы ретінде ұйымдастырылды. XIX ғасырдың ортасында австриялық дипломат Иоганн Георг фон Хан Вранье қазасының халқының алты жетісі болгар, ал бір жетісі албан екенін, ал қала халқы 1000 христиан болгар отбасынан, 600 албан түркісінен және 50 ромадан тұратынын мәлімдеді. Вранье қаласының мұсылман халқы албандар мен түріктерден құралды, олардың бір бөлігі албандықтар еді. Қала Сербия княздығының құрамына кірді, сол кезде оннан астам 8000 тұрғыны болды. Соғыстан кейін қалада қалуға рұқсат етілген жалғыз мұсылман халқы – серб тілінде сөйлейтін мұсылман ромалары болды, олардың саны 1910 жылы Враньеде 6089 адамды құрады. Балқан соғыстарының соңына дейін Вранье Македонияға серб мемлекетінің саяси және мәдени ықпалын тарату ортасы ретінде ерекше орынға ие болды. ХХ ғасырдың басында Враньеде шамамен 12000 тұрғын болды. Сербия Корольдігінің шекаралық қаласы ретінде ол серб партизандарының (четниктердің) Осман империясының аумағына өту үшін бастапқы нүктесі ретінде пайдаланылды, олар Косово мен Македонияда шайқасты. Бірінші дүниежүзілік соғыста Сербия армиясының бас штабы қалада орналасқан. Король Петр I Караджорджевич, премьер-министр Никола Пашич және штаб бастығы генерал Радомир Путник Враньеде болды. Вранье 1915 жылдың 16-17 қазанында Болгария Корольдігінің әскері басып алды, содан кейін қала мен аймақта соғыс қылмыстары мен болгарландыру шаралары жасалды. Соғыстан кейін Вранье 33 облыстың бірінде Сербтер, хорваттар және словендер Корольдігінің құрамына кірді; 1929 жылы ол Вардар Бановинасының құрамына енді. Екінші дүниежүзілік соғыста нацистік неміс әскерлері 9 сәуірде қалаға кірді және 22 сәуірде оны болгар әкімшілігіне тапсырды. Вранье 1944 жылдың 7 қыркүйегінде Югославия партизандары тарапынан азат етілді. Социалистік Югославия кезінде Вранье Пчинья округіне біріктірілді. 1960-1970 жылдары қала индустрияланды. 1990 жылдары Вранье экономикасына Югославияға қарсы санкциялар мен 1999 жылы Югославияға НАТОның бомбалауы ауыр соққы берді.
The Romans conquered the region in the 2nd or 1st centuries BC. Vranje was part of Moesia Superior and Dardania during Roman rule. The Roman fortresses in the Vranje region were abandoned during the Hun attacks in 539–544 AD; these include the localities of Kale at Vranjska Banja, Gradište in Korbevac and Gradište in Prvonek. During the Middle Ages, in the 9th 11th centuries, the territory of modern day Vranje was a part of Bulgaria. The first written mention of Vranje comes from Byzantine chronicle Alexiad by Anna Comnena (1083–1153), in which it is mentioned how Serbian ruler Vukan in 1093, as part of his conquests, reached Vranje and conquered it, however only shortly, as he was forced to retreat from the powerful Byzantines. The city name stems from the Old Serbian word vran ("black"). The second mention is from 1193, when Vranje was temporarily taken by Serbian Grand Prince Stefan Nemanja from the Byzantines. Vranje definitely entered the Serbian state in 1207 when it was conquered by Grand Prince Stefan Nemanjić. Some time before 1306, tepčija Kuzma was given the governorship of Vranje (a župa, "county", including the town and neighbouring villages), serving King Stefan Milutin. At the same time, kaznac Miroslav held the surroundings of Vranje. Next, kaznac Baldovin (fl. 1325–45) received the province around Vranje, serving King Stefan Dečanski. Next, župan Maljušat, Baldovin's son, held the župa of Vranje. By the time of the proclamation of the Serbian Empire, holders with the title kefalija are present in Vranje, among other cities. During the fall of the Serbian Empire, Vranje was part of Uglješa Vlatković's possessions, which also included Preševo and Kumanovo. Uglješa became a vassal of Serbian Despot Stefan Lazarević after the Battle of Tripolje (1403); Vranje became part of Serbian Despotate. The medieval župa was a small landscape unit, whose territory expanded with creation of new settlements and independence of hamlets and neighbourhoods from župa villages and shepherd cottages. Good mercantile relations with developing mine city Novo Brdo led to creation of numerous settlements. In 1455, Vranje was conquered by the Ottoman Empire, amid the fall of the medieval Serbian state. It was organized as the seat of a kaza (county), named Vranje, after the city and the medieval župa. In the mid 19th century, Austrian diplomat Johann Georg von Hahn stated that the population of Vranje kaza was six sevenths Bulgarian and one seventh Albanian, while the city population consisted of 1,000 Christian Bulgarian families, 600 Albanian Turkish and 50 Romani. The urban Muslim population of Vranje consisted of Albanians and Turks, of which a part were themselves of Albanian origin. The city entered the Principality of Serbia, with little more than 8,000 inhabitants at that time. The only Muslim population permitted to remain after the war in the town were Serbian speaking Muslim Romani of whom in 1910 numbered 6,089 in Vranje. Up until the end of the Balkan Wars Vranje had a special position and role, as the transmissive station of Serbian state political and cultural influence on Macedonia. In the early 20th century, Vranje had around 12,000 inhabitants. As a border town of the Kingdom of Serbia, it was used as the starting point for Serbian guerrilla (Chetniks) who crossed into Ottoman territory and fought in Kosovo and Macedonia. In World War I, the main headquarters of the Serbian army was in the town. King Peter I Karađorđević, Prime Minister Nikola Pašić and the chief of staff General Radomir Putnik stayed in Vranje. Vranje was occupied by the Kingdom of Bulgaria on 16–17 October 1915, after which war crimes and Bulgarisation was committed on the city and wider region. After the war, Vranje was part of the Kingdom of Serbs, Croats and Slovenes in one of the 33 oblasts; in 1929, it became part of the Vardar Banovina. During World War II, Nazi German troops entered the town on 9 April 1941 and transferred it to Bulgarian administration on 22 April 1941. Vranje was liberated by the Yugoslav Partisans on 7 September 1944. During Socialist Yugoslavia, Vranje was organized into the Pčinja District. In the 1960s and 1970s it was industrialized. During the 1990s, the economy of Vranje was heavily affected by the sanctions against Yugoslavia and the 1999 NATO bombing of Yugoslavia.
География
Вранье қаласы Вранье алқабының солтүстік-батыс бөлігінде, Оңтүстік Мораваның сол жағасында орналасқан. Вранье Плячковица, Крстиловице және Пржар тауларының етегінде жатыр. Вранье өзені мен қаланы солтүстікке Лесковацқа (70 км), Ниш және Белградқа, ал оңтүстікке Кумановоға, Скопье және Салоникаға қарай бағытталған басты жол мен теміржол желісі бөліп тұрады. Болгариямен шекараға дейін, Солтүстік Македониямен шекараға дейін арақашықтық бар. Вранье – Сербияның оңтүстігіндегі Пчинья ауданының экономикалық, саяси және мәдени орталығы. Пчинья ауданына Босилеград, Буяновац, Владичин Хан, Прешево, Сурдулица және Трговиште муниципалитеттері кіреді. Ол X Пан-Еуропалық дәлізінде орналасқан.
Vranje is situated in the northwestern part of the Vranje basin, on the left waterside of the South Morava. Vranje is at base of the mountains Pljačkovica , Krstilovice and Pržar The Vranje river and the city are divided by the main road and railway line, which leads to the north Leskovac (70 km), Niš and Belgrade , and, to the south Kumanovo , Skopje and Thessalonica It is from the border with Bulgaria, from the border with North Macedonia. Vranje is the economical, political, and cultural centre of the Pčinja District in South Serbia. The Pčinja District also includes the municipalities of Bosilegrad, Bujanovac, Vladičin Han, Preševo, Surdulica, and Trgovište. It is located on the Pan European Corridor X.
Демография
Қала халқы Югославия дәуіріндегі қоныс аударушылар мен айналасындағы қалалану есебінен өсті. Югославия соғыстарының (1991–95) және Косово соғысының (1998–99) серб босқындары, әсіресе 1999 жылғы Югославияға қарсы НАТО бомбалауы кезінде және одан кейін, сондай-ақ осы соңғы қақтығыстан кейін Косоводан эмиграциялағандар халық санын одан да арттырды. 2011 жылғы халық санауы бойынша Вранье қаласында 83 524 тұрғын тіркелді.
The city population has been expanded by Yugoslav era settlers and urbanization from its surroundings. Serb refugees of the Yugoslav Wars (1991–95) and the Kosovo War (1998–99), especially during and following the 1999 NATO bombing of Yugoslavia, as well as emigrants from Kosovo in the aftermath of the latter conflict have further increased the population. According to the 2011 census results, there are 83,524 inhabitants in the city of Vranje.
Мәдениет
Вранье Осман империясының маңызды сауда орталығы болды. Ақ көпір қаланың символы болып табылады және мұсылман қызы Айша мен христиан Стоян арасындағы тыйым салынған махаббат туралы әңгімеден кейін "сүйіктілер көпірі" (мост ljubavi) деп аталады. Ол кейін оларды өлтірген жеріне көпір салып, Осман араб тілінде оқиғаны жаздырған. 11 ғасырдағы Марково Кале бекінісі қаланың солтүстігінде орналасқан. Қаланың дәстүрлі Балқан және Осман сәулет өнері бар. Бора Станковичтің "Коштана" атты танымал театрлық пьесасы Враньеде өрбиді. Вранье өзінің ескі музыкасымен танымал. Ең танымал музыка Бора Станковичтің "Коштана" музыкалық театрлық туындысынан шыққан. Бұл түпнұсқа музыкалық стиль жақында жаңарып, ерекше, әрі шығысқа ұқсас формаға енді, бай мыс аспаптардың үлесімен. Оны әсіресе Вранье рома халқы орындайды. Вранье – Пчинья ауданының орталығы және осылайша ауданның мәдени шараларының маңызды орталығы болып табылады. Ең танымал жылдық шаралар – Борина неделя, Стари дани, Дани каранфила (Вранска Баняда) және т.б. Вранье Бесна Кобила тауы мен Вранска Баняға жақын орналасқан, бұл жоғары әлеуеті бар, бірақ дамымаған аймақтар. Враньедегі және оның маңындағы туристік әлеуеті бар басқа да орындарға Прохор Пчиньский монастыры, Кале Кршевица, Марково кале, Пржар және Бора Станковичтің туған үйі-мұражайы кіреді. Ең ірі қонақүйлер – орталыққа жақын орналасқан "Vranje" қонақүйі және қала мен аңғарға көрініс ашатын "Pržar" қонақүйі. Қалада дәстүрлі серб асханаларымен қатар халықаралық асханалар, көптеген кафелер мен барлар бар.
Vranje was an important Ottoman trading site. The White Bridge is a symbol of the city and is called "most ljubavi" (lovers' bridge) after the tale of the forbidden love between the Muslim girl Ajša and Christian Stojan that resulted in the father killing the couple. After that, he built the bridge where he had killed her and had the story inscribed in Ottoman Arabic. The 11th century Markovo Kale fortress is in the north of the city. The city has traditional Balkan and Ottoman architecture. The well known theater play Koštana by Bora Stanković is set in Vranje. Vranje is famous for its popular old music. The best known music is from the theater piece with music, Koštana, by Bora Stanković. This original music style has been renewed recently by taking different, specific, and more oriental form, with the contribution of rich brass instruments. It is played particularly by the Vranje Romani people. Vranje is the seat of Pčinja District and, as such, is a major center for cultural events in the district. Most notable annual events are Borina nedelja, Stari dani, Dani karanfila (in Vranjska Banja), etc. Vranje lies close to Besna Kobila mountain and Vranjska Banja, locations with high potential that are underdeveloped. Other locations in and around Vranje with some tourist potential include Prohor Pčinjski monastery, Kale Krševica, Markovo kale, Pržar, birth house museum of Bora Stankovic. Largest hotels are Hotel Vranje, near the center and Hotel Pržar overlooking the city and the valley. The city has traditional Serbian cuisine as well as international cuisine restaurants and many cafes and bars.
Спорт
Қаланың бір бірінші лигадағы футбол клубы бар, ол – "Динамо Вранье".
The city has one top flight association football team, Dinamo Vranje.