Кіріспе

Вранье () – Сербияның оңтүстігіндегі қала және Пчинья ауданының әкімшілік орталығы. Вранье муниципалитетінің халқы 74 381 адамды құрайды, ал қалалық аймақта 55 214 адам тұрады. Вранье – Сербияның оңтүстігіндегі Пчинья ауданының экономикалық, саяси және мәдени орталығы. 2019 жылы Балқан аймағынан алғаш рет ЮНЕСКО-ның «Музыка қаласы» атағын алған қала осы. Ол Солтүстік Македония және Болгария шекараларына жақын орналасқан. Сербия православие шіркеуінің Вранье епархиясы осы қалада орналасқан, сондай-ақ Сербия армиясының 4-ші жер күштері бригадасы да осы қалада дислокацияланған.

Этимология

Вранж топонимі алғаш рет 11 ғасырдағы Византия мәтінінде кездеседі. Қаланың аты славян тілінен шыққан, «қоңыр» немесе «қараңғы» деген мағына беретін «вран» сөзінен, немесе осы сөзден туындаған ежелгі славян есімі «Враннан» алынған деп саналады.

Тарих

Римдіктер бұл аймақты б.з.б. II-I ғасырларда жаулап алды. Вранье Рим үкімдігі кезінде Моэзия Жоғарғысы және Дарданияның бір бөлігі болды. Вранье аймағындағы римдік бекіністер 539-544 жылдары ғұндардың шабуылы кезінде тасталып кетті; олардың қатарында Враньеска-Банядағы Кале, Корбевацтағы Градиште және Првонектегі Градиште орналасқан. Орта ғасырларда, IX-XI ғасырларда, қазіргі Вранье аумағы Болгарияның құрамына кірді. Вранье туралы алғашқы жазбаша мәлімет византиялық хроникашы Анна Комнинаның (1083-1153) «Алексиада» шығармасында келтірілген. Онда серб билеушісі Вукан 1093 жылы жаулап алуларының аясында Враньеге жетіп, оны жаулап алғаны, бірақ ол ұзаққа соқпағаны айтылады, себебі күшті византиялықтардан шегінуге мәжбүр болды. Қаланың аты ежелгі серб тіліндегі «вран» («қара») сөзінен шыққан. Екінші мәлімет 1193 жылға қатысты, осы жылы Враньеді серб ұлы князі Стефан Неманя византиялықтардан уақытша басып алды. Вранье 1207 жылы серб мемлекетінің құрамына толыққандай кірді, оны ұлы князь Стефан Неманжич жаулап алды. 1306 жылға дейін тепчия Кузьмаға Враньеге билік ету құқығы берілді (жюпа, «округ», қала мен көршілес ауылдарды қамтиды), ол король Стефан Милутинге қызмет етті. Сонымен қатар, казнак Мирослав Вранье төңірегін басқарды. Кейін, казнак Балдовин (1325-1345 жж.) король Стефан Дечанскийге қызмет ететін Вранье маңындағы провинцияны алды. Содан кейін Вранье жюпасын Балдовиннің ұлы Мальюшат басқарды. Сербия империясы жарияланған кезде, Враньеде кефалия атағын иеленгендер басқа қалалармен бірге болды. Сербия империясы құлаған кезде Вранье Углеша Влатковичтің иеліктерінің бір бөлігі болды, оған Прешево мен Куманово да кірді. Углеша Триполье шайқасынан (1403) кейін серб деспоты Стефан Лазаревичтің вассалы болды; Вранье серб деспоттығының құрамына кірді. Ортағасырлық жюпа – шағын географиялық бірлік, оның аумағы жаңа елді мекендердің құрылуымен және ауылдар мен шағын елді мекендердің жюпа ауылдарынан тәуелсіздік алуымен кеңейді. Ново-Брдо кеніштік қаласымен жақсы сауда қатынастары көптеген елді мекендердің пайда болуына ықпал етті. 1455 жылы Вранье Осман империясының басып алуына түсті, осы кезде ортағасырлық серб мемлекеті құлады. Ол Vranje деп аталатын қазаның (округтың) орталығы ретінде ұйымдастырылды. XIX ғасырдың ортасында австриялық дипломат Иоганн Георг фон Хан Вранье қазасының халқының алты жетісі болгар, ал бір жетісі албан екенін, ал қала халқы 1000 христиан болгар отбасынан, 600 албан түркісінен және 50 ромадан тұратынын мәлімдеді. Вранье қаласының мұсылман халқы албандар мен түріктерден құралды, олардың бір бөлігі албандықтар еді. Қала Сербия княздығының құрамына кірді, сол кезде оннан астам 8000 тұрғыны болды. Соғыстан кейін қалада қалуға рұқсат етілген жалғыз мұсылман халқы – серб тілінде сөйлейтін мұсылман ромалары болды, олардың саны 1910 жылы Враньеде 6089 адамды құрады. Балқан соғыстарының соңына дейін Вранье Македонияға серб мемлекетінің саяси және мәдени ықпалын тарату ортасы ретінде ерекше орынға ие болды. ХХ ғасырдың басында Враньеде шамамен 12000 тұрғын болды. Сербия Корольдігінің шекаралық қаласы ретінде ол серб партизандарының (четниктердің) Осман империясының аумағына өту үшін бастапқы нүктесі ретінде пайдаланылды, олар Косово мен Македонияда шайқасты. Бірінші дүниежүзілік соғыста Сербия армиясының бас штабы қалада орналасқан. Король Петр I Караджорджевич, премьер-министр Никола Пашич және штаб бастығы генерал Радомир Путник Враньеде болды. Вранье 1915 жылдың 16-17 қазанында Болгария Корольдігінің әскері басып алды, содан кейін қала мен аймақта соғыс қылмыстары мен болгарландыру шаралары жасалды. Соғыстан кейін Вранье 33 облыстың бірінде Сербтер, хорваттар және словендер Корольдігінің құрамына кірді; 1929 жылы ол Вардар Бановинасының құрамына енді. Екінші дүниежүзілік соғыста нацистік неміс әскерлері 9 сәуірде қалаға кірді және 22 сәуірде оны болгар әкімшілігіне тапсырды. Вранье 1944 жылдың 7 қыркүйегінде Югославия партизандары тарапынан азат етілді. Социалистік Югославия кезінде Вранье Пчинья округіне біріктірілді. 1960-1970 жылдары қала индустрияланды. 1990 жылдары Вранье экономикасына Югославияға қарсы санкциялар мен 1999 жылы Югославияға НАТОның бомбалауы ауыр соққы берді.

География

Вранье қаласы Вранье алқабының солтүстік-батыс бөлігінде, Оңтүстік Мораваның сол жағасында орналасқан. Вранье Плячковица, Крстиловице және Пржар тауларының етегінде жатыр. Вранье өзені мен қаланы солтүстікке Лесковацқа (70 км), Ниш және Белградқа, ал оңтүстікке Кумановоға, Скопье және Салоникаға қарай бағытталған басты жол мен теміржол желісі бөліп тұрады. Болгариямен шекараға дейін, Солтүстік Македониямен шекараға дейін арақашықтық бар. Вранье – Сербияның оңтүстігіндегі Пчинья ауданының экономикалық, саяси және мәдени орталығы. Пчинья ауданына Босилеград, Буяновац, Владичин Хан, Прешево, Сурдулица және Трговиште муниципалитеттері кіреді. Ол X Пан-Еуропалық дәлізінде орналасқан.

Демография

Қала халқы Югославия дәуіріндегі қоныс аударушылар мен айналасындағы қалалану есебінен өсті. Югославия соғыстарының (1991–95) және Косово соғысының (1998–99) серб босқындары, әсіресе 1999 жылғы Югославияға қарсы НАТО бомбалауы кезінде және одан кейін, сондай-ақ осы соңғы қақтығыстан кейін Косоводан эмиграциялағандар халық санын одан да арттырды. 2011 жылғы халық санауы бойынша Вранье қаласында 83 524 тұрғын тіркелді.

Мәдениет

Вранье Осман империясының маңызды сауда орталығы болды. Ақ көпір қаланың символы болып табылады және мұсылман қызы Айша мен христиан Стоян арасындағы тыйым салынған махаббат туралы әңгімеден кейін "сүйіктілер көпірі" (мост ljubavi) деп аталады. Ол кейін оларды өлтірген жеріне көпір салып, Осман араб тілінде оқиғаны жаздырған. 11 ғасырдағы Марково Кале бекінісі қаланың солтүстігінде орналасқан. Қаланың дәстүрлі Балқан және Осман сәулет өнері бар. Бора Станковичтің "Коштана" атты танымал театрлық пьесасы Враньеде өрбиді. Вранье өзінің ескі музыкасымен танымал. Ең танымал музыка Бора Станковичтің "Коштана" музыкалық театрлық туындысынан шыққан. Бұл түпнұсқа музыкалық стиль жақында жаңарып, ерекше, әрі шығысқа ұқсас формаға енді, бай мыс аспаптардың үлесімен. Оны әсіресе Вранье рома халқы орындайды. Вранье – Пчинья ауданының орталығы және осылайша ауданның мәдени шараларының маңызды орталығы болып табылады. Ең танымал жылдық шаралар – Борина неделя, Стари дани, Дани каранфила (Вранска Баняда) және т.б. Вранье Бесна Кобила тауы мен Вранска Баняға жақын орналасқан, бұл жоғары әлеуеті бар, бірақ дамымаған аймақтар. Враньедегі және оның маңындағы туристік әлеуеті бар басқа да орындарға Прохор Пчиньский монастыры, Кале Кршевица, Марково кале, Пржар және Бора Станковичтің туған үйі-мұражайы кіреді. Ең ірі қонақүйлер – орталыққа жақын орналасқан "Vranje" қонақүйі және қала мен аңғарға көрініс ашатын "Pržar" қонақүйі. Қалада дәстүрлі серб асханаларымен қатар халықаралық асханалар, көптеген кафелер мен барлар бар.

Спорт

Қаланың бір бірінші лигадағы футбол клубы бар, ол – "Динамо Вранье".