Вршац: Тарихы мен мәдениетінің қаласы

Кіріспе

Сербияның Воеводина провинциясындағы қала. Болгария қаласы.

Вршац (, ; Versec; Vârșeț) – Сербияның Воеводина автономды провинциясындағы қала. 2022 жылғы мәліметтер бойынша, қалалық ауданда 31 946 адам, ал әкімшілік ауданда 45 462 адам тұрады. Ол Банат географиялық аймағында орналасқан.

Атауы

Вршац атауы серб тілінен шыққан, түпкілікті славян тілінен *vьrxъ сөзінен туындайды, ол "жота" немесе "шың" дегенді білдіреді. Серб тілінде қала Вршац немесе Vršac, румын тілінде Vârșeț, венгр тілінде Versec немесе Versecz, неміс тілінде Werschetz, ал түрік тілінде Virşac немесе Verşe деп аталады.

Тарих

Вршацтың ерекшелігі оның алғашқы мәдениеттер пайда болғаннан бері үнемі мекенделгендігінде. Осылайша, Банаттағы адамның ең ерте іздері осы Вршацтан табылды, себебі Вршац тауларының етегінде орта және жас палеолит, мустье және ауриньяк мәдениеттеріне тән палеолиттік кремний құралдары анықталды. Осы кезеңге қатысты 5000-нан астам табылған заттар Балқандағы палеолиттік материалдардың ең ірі жиынтығын құрайды. Палеолит және неолит дәуірлеріне жататын адам қоныстарының іздері бар. Аймақта неолиттік мәдениеттің екі түрі табылды: көне – Старчево мәдениеті және жаңа – Винча мәдениеті. Вршацқа жақын жерде Винча мәдениетіне жататын Ватин шеңберлері орналасқан. Қола дәуірінен бастап Ватин және Вршац мәдениеттері, ал темір дәуірінен бастап Халльштатт және Латен мәдениеттері (көбінесе кельттермен байланысты) кездеседі. Агатюрсилер (аралас скиф-тракиялық текті халық) – бұл аймақта тұрған ең ерте халық. Кейін аймақты геттер мен дактар мекендеді. Ол Буребиста мен Децебалдың Дакия патшалықтарының құрамына кірді, содан кейін 102 жылдан 271 жылға дейін Рим империясына қарады. Археологтар қала аумағында ежелгі дак және римдік қоныстардың іздерін тапты. Кейін аймақ Гунн империясы, гепидтер мен аварлардың қанағаттарына, сондай-ақ Болгар империясына қарады. VI ғасырда славяндар бұл аймаққа қоныс аударды, ал осы жерде Абодриттер (Бодричи) тайпасының өмір сүргені жазылған. Аймақтағы славяндар XI ғасырда герцог Ахтум билігінде христиан дінін қабылдады. Герцог Ахтум Венгрия Корольдігіне жеңілгеннен кейін, аймақ соңғы мемлекет құрамына енді. Қаланың ерте тарихы туралы мәліметтер аз. Сербия тарихшыларының мәліметінше, ортағасырлық Вршац 1425 жылы сербтермен құрылып, мекенделген, бірақ ол Венгрия Корольдігінің басқаруында болған. Қаланың бастапқы аты белгісіз. Оның алғашқы аты Верс, Вербеч, Вершет немесе Вегене болған деген бірнеше теория бар, бірақ бұл теориялар расталмаған. Қаланың аты алғаш рет 1427 жылы Подвршан түрінде кездеседі. 12 ғасырлық венгрлік жылнамасы Gesta Hungarorum 9 ғасырда румындық герцог Гладқа тиесілі болған Банаттағы Врша қамалы туралы айтады. Кейбір түсіндірулер бойынша, Врша қазіргі Вршацпен, ал басқа пікірлер бойынша – Оршовамен сәйкес келеді. Кейбір мәліметтерге сәйкес, қала бастапқыда венгр патшаларының меншігінде болған, ал кейіннен Северин баны Миклош Перейиге тиесілі болған. 15 ғасырда қала Сербияның деспоты Джурадж Бранковичтің иелігінде болды. Кейбір мәліметтерге сәйкес, оны 1411 жылы венгр патшасы Зигизмунд деспотқа сыйға тартқан. Басқа деректерге сәйкес, Вршац бекінісін Джурадж Бранкович Смедерево құлағаннан кейін салған. 1594 жылы Банаттағы сербтер Осман билігіне қарсы ірі көтеріліс бастады, ал Вршац аймағы осы көтерілістің орталығы болды. Көтерілістің жетекшісі Вршац епископы Теодор Несторович болды. Көтерілістің ауқымын серб халық әнінің бір шумағы көрсетеді: "Sva se butum zemlja pobunila, Šest stotina podiglo se sela, Svak na cara pušku podigao!" ("Бүкіл жер көтерілді, алты жүз ауыл көтерілді, әркім императорға қарсы мылтығын көтерді"). Серб көтерілісшілері Киелі Сава бейнесі салынған туларды көтеріп жүрді, сондықтан көтеріліс қасиетті соғыс сипатына ие болды. Осман әскерін басқарған Синан паша Дамаскіден Мұхаммедтің жасыл туын әкеліп, оны Киелі Сава бейнесі бар тумен салыстыруға бұйырды. Сонымен қатар, Синан паша сербтерге кек қайтару үшін Белградта Киелі Саваның дене қалдықтарын өртеп жіберді. Ақырында көтеріліс басылды және аймақтағы сербтердің көпшілігі Осман жазалауынан қорқып Трансильванияға қашып кетті. Алайда, Банат аймағы осыдан кейін шөлге айналды, бұл осы құнарлы жерге адамдарды қажет ететін Осман билігін алаңдатты, билік қайтып келгендердің барлығын кешіруге уәде берді. Серб халқы қайта оралды, бірақ кешірім көтерілістің жетекшісі епископ Теодор Несторовичке қолданылмады, ол жаза ретінде терісінен айырылды. Банат көтерілісі Сербия тарихындағы ең ірі үш көтерілістің бірі және алғашқы Сербия көтерілісіне дейін ең ірісі болды. 1716 жылы Вршац Осман билігінен Габсбургтердің бақылауына өтті, мұсылман халқы қаладан қашып кетті. Осы кезде Вршацта көбінесе сербтер тұрды, ал Габсбургтер билігінің басында оның халқы 75 үйді құрады. Көп ұзамай бұл жерге неміс отарлаушылары қоныстанды. Олар ескі (серб) Вршацқа жақын орналасқан жаңа қоныс – Вершецті (Werschetz) құрды. Серб Вршацын князь басқарды, ал неміс Вершецын – шөлтай (мэр) басқарды. 1717 жылы Вршацтағы алғашқы серб князі – Йован Черни болды. 1795 жылы екі қала – серб Вршацы мен неміс Вершецы ресми түрде біріктіріліп, билік сербтер мен немістер арасында бөлісті. 1787-1788 жылдары Ресей-Түрік соғысы (1787-1792) кезінде қала Осман империясымен басылып алынды. 1848/1849 жылғы революция сербтер мен немістер арасындағы жақсы қарым-қатынасты бұзды, себебі сербтер Австрия билігінің жағында, ал немістер венгр революционерлерінің жағында күресті. 1848-1849 жылдары қала автономиялы Серб Воеводинаның құрамына кірді, ал 1849 жылдан 1860 жылға дейін Сербия және Темеш Банатының воеводствосының құрамына кірді, ол Австрияның жеке провинциясы болды. Воеводство таратылғаннан кейін Вршац Венгрия Корольдігінің Темеш округіне қосылды, ол 1867 жылы Австрия-Венгрияның екі автономиялық бөлігінің біріне айналды. Қала сонымен қатар округ орталығы болды. 1910 жылы қала халқы 27 370 адамды құрады, оның ішінде 13 556 адам неміс тілінде, 8 602 адам серб тілінде, 3 890 адам венгр тілінде және 879 адам румын тілінде сөйледі. Ал Вршац діни округінде 1847 жылы 260 000 румын болды. 1918 жылдан бастап қала жаңа құрылған Сербтер, хорваттар және словендер Корольдігінің (кейін Югославия деп аталды) құрамына кірді. 1921 жылғы халық санауы бойынша, қалада неміс тілінде сөйлейтін адамдар басым болды, ал 1931 жылғы халық санауы 13 425 югослав тілінде сөйлейтін және 11 926 неміс тілінде сөйлейтін адамды тіркеді. Оккупация кезінде (1941-1944) Вршац Сербиядағы әскери әкімшілік билігіндегі автономиялы Банат аймағының құрамына кірді. Көптеген дунайлық швабтар нацилік билікпен ынтымақтастық жасады және көптеген ер адамдар Ваффен СС қатарына шақырылды. Неміс ер адамдарына "ерікті қызмет" көрсетуді сұрап хаттар жіберілді, әйтпесе олар әскери сотқа берілетін еді. 1944 жылы Вршац азаматтарының бір бөлігі неміс ұлтынан қаладан жеңілген неміс әскерімен бірге кетіп қалды. Қаладан қалғандары жергілікті коммунистік түрме лагерьлеріне жіберілді, онда олардың кейбіреуі ауру мен азық-түлік жетіспеуден қайтыс болды. Кейбір мәліметтерге сәйкес, олар партизандармен азапталған немесе өлтірілген. 1944 жылы Қызыл Армияның 46-армиясы қаланы азат еткеннен бастап, қала жаңа социалистік Югославияның құрамына кірді. Түрме лагерьлері таратылғаннан (1948) және немістерге югослав азаматтығы қайтарылғаннан кейін, қалған неміс халқы Югославиядан кетіп қалды. Олардың отбасыларында ондаған жылдар бойы болған үйлер сербтерге берілді. Вршацқа 2016 жылдың ақпанында қала мәртебесі берілді.

The uniqueness of Vršac is reflected in the fact that it has been inhabited since the dawn of the first cultures. Thus, the oldest traces of human presence in Banat originate precisely from Vršac, since individual finds of Paleolithic flint tools from the middle and younger Paleolithic, Mousterian and Aurignacian cultures were found on the slopes of the Vršac Mountains. The collection of over 5,000 finds from this period constitutes the largest collection of Paleolithic material in the Balkans. There are traces of human settlement from the Palaeolithic and Neolithic periods. Remains from two types of Neolithic cultures have been discovered in the area: an older one, known as the Starčevo culture, and a more recent one, known as the Vinča culture. Near Vršac there are Vatin circles that were estimated to belong to the Vinča culture. From the Bronze Age, there are traces of the Vatin culture and Vršac culture, while from the Iron Age, there are traces of the Hallstatt culture and La Tène culture (which is largely associated with the Celts). The Agathyrsi (people of mixed Scythian Thracian origin) are the first people known to have lived in this region. Later, the region was inhabited by Getae and Dacians. It belonged to the Dacian kingdoms of Burebista and Decebalus, and then to the Roman Empire from 102 to 271 AD. Archaeologists have found traces of ancient Dacian and Roman settlements in the city. Later, the region belonged to the Empire of the Huns, the Gepid and Avar kingdoms, and the Bulgarian Empire. The Slavs settled in this region in the 6th century, and the Slavic tribe known as the Abodrites (Bodriči) was recorded as living in the area. The Slavs from the region were Christianized during the rule of the duke Ahtum in the 11th century. When duke Ahtum was defeated by the Kingdom of Hungary, the region was included in the latter state. Information about the early history of the town is scant. According to Serbian historians, medieval Vršac was founded and inhabited by Serbs in 1425, although it was under administration of the Kingdom of Hungary. The original name of the town is unknown. There are several theories that its first name was Vers, Verbeč, Veršet or Vegenje, but these theories are not confirmed. The name of the town appears for the first time in 1427 in the form Podvršan. The Hungarian 12th century chronicle known as Gesta Hungarorum mention the castle of Vrscia in Banat, which belonged to Romanian duke Glad in the 9th century. According to some interpretations, Vrscia is identified with modern Vršac, while according to other opinions, it is identified with Orşova. According to some claims, the town was at first in the possession of the Hungarian kings, and later became property of a Hungarian aristocrat, Miklós Peréyi, ban of Severin. In the 15th century, the town was in the possession of the Serbian despot Đurađ Branković. According to some claims, it was donated to the despot by Hungarian king Sigismund in 1411. According to other sources, Vršac fortress was built by Đurađ Branković after the fall of Smederevo. In 1594, the Serbs in the Banat started large uprising against Ottoman rule, and Vršac region was centre of this uprising. The leader of the uprising was Teodor Nestorović, the bishop of Vršac. The size of this uprising is illustrated by the verse from one Serbian national song: "Sva se butum zemlja pobunila, Šest stotina podiglo se sela, Svak na cara pušku podigao!" ("The whole land has rebelled, a six hundred villages arose, everybody pointed his gun against the emperor"). The Serb rebels bore flags with the image of Saint Sava, thus the rebellion had a character of a holy war. The Sinan paša that lead the Ottoman army ordered that green flag of Muhammad should be brought from Damascus to confront this flag with image of Saint Sava. Furthermore, the Sinan paša also burned the mortal remains of Saint Sava in Belgrade, as a revenge to the Serbs. Eventually, the uprising was crushed and most of the Serbs from the region escaped to Transylvania fearing the Ottoman retaliation. However, since the Banat region became deserted after this, which alarmed the Ottoman authorities who needed people in this fertile land, the authorities promised to spare everyone who came back. The Serb population came back, but the amnesty did not apply to the leader of the rebellion, Bishop Teodor Nestorović, who was flayed as a punishment. The Banat uprising was one of the three largest uprisings in Serbian history and the largest before the First Serbian Uprising led by Karađorđe. In 1716, Vršac passed from Ottoman to Habsburg control, and the Muslim population fled the town. In this time, Vršac was mostly populated by Serbs, and in the beginning of the Habsburg rule, its population numbered 75 houses. Soon, German colonists started to settle here. They founded a new settlement known as Werschetz, which was located near the old (Serbian) Vršac. Serbian Vršac was governed by a [[Knyaz, and German Werschetz was governed by a Schultheiß (mayor). The name of the first Serbian knez in Vršac in 1717 was Jovan Crni. In 1795, the two towns, Serbian Vršac and German Werschetz, were officially joined into one single settlement, in which the authority was shared between Serbs and Germans. It was occupied by Ottomans between 1787 and 1788 during Russo Turkish War (1787–1792). The 1848/1849 revolution disrupted the good relations between Serbs and Germans, since Serbs fought on the side of the Austrian authorities and Germans fought on the side of the Hungarian revolutionaries. In 1848–1849, the town was part of autonomous Serbian Vojvodina, and from 1849 to 1860, it was part of the Voivodeship of Serbia and Temes Banat, a separate Austrian province. After the abolition of the voivodship, Vršac was included in Temes County of the Kingdom of Hungary, which became one of two autonomous parts of Austria Hungary in 1867. The town was also a district seat. In 1910, the population of the town numbered 27,370 inhabitants, of whom 13,556 spoke German language, 8,602 spoke Serbian, 3,890 spoke Hungarian and 879 spoke Romanian. On the other side, the Diocese of Vršac numbered 260.000 Romanians in 1847. From 1918, the town was part of the newly formed Kingdom of Serbs, Croats and Slovenes (later renamed Yugoslavia). According to the 1921 census, speakers of German language were most numerous in the town, while the 1931 census recorded 13,425 speakers of Yugoslav languages and 11,926 speakers of German language. During the Axis occupation (1941–1944), Vršac was part of autonomous Banat region within the area governed by the Military Administration in Serbia. Many Danube Swabians collaborated with the Nazi authorities and many men were conscripted into the Waffen SS. Letters were sent to German men requesting their "voluntary service" or they would face court martial. In 1944, one part of Vršac citizens of German ethnicity left from the city, together with defeated German army. Those who remained in Vršac were sent to local communist prison camps, where some of them died from disease and malnutrition. According to some claims, some were tortured or killed by the partisans. Since 1944 when it was liberated by the Red Army's 46th Army, the town was part of the new Socialist Yugoslavia. After prison camps were dissolved (in 1948) and Yugoslav citizenship was returned to the Germans, the remaining German population left Yugoslavia. Homes that had been in their families for decades were simply taken over by the Serbs. Vršac was granted city status in February 2016.

Демография

2011 жылғы халық санауы мәліметтері бойынша Вршац қаласының жалпы халқы 52 026 адамды құрады.

Көлік

10-шы мемлекеттік жол (Еуропалық E70 бағытының бір бөлігі) Вршацты Белградқа және жақын орналасқан Румыния шекарасына қосады. Вршац Белградқа сондай-ақ 44 нөміріндегі «Сербия возы» темір жолы арқылы байланысқан. Тимишоараға Моравицадан пойыз қатынасы бар.

Туристік бағыттар

2001 жылдың сәуір айының басында ашылған «Миллениум» спорт орталығы Вршац қаласында орналасқан. Вршац өңірі жүзім бақтарымен әйгілі.

Вряцк қамалы

Қаланың символы – 15 ғасырдың ортасына дейін сақталған Вршац қамалы (Вршачка кула). Ол Вршац қаласын көріп тұрған төбенің үстінде (399 м биіктікте) орналасқан. Осы қамалдың пайда болуы туралы екі теория бар. Түрік саяхатшысы Евлия Челебидің сөзіне сенсек, қамалды серб деспоты Джурадж Бранкович салған. Тарихшылар Бранковичтің 1439 жылы Смедерево түскеннен кейін осы бекіністі салғанын айтады. Қамалдың құрылысында Смедерево қамалындағы немесе Манасия монастыры төңірегіндегі қамалдарға ұқсас сәулеттік элементтер кездеседі. Басқа бір теория бойынша, Вршац қамалы – орта ғасырлық Ердесумулу қамалының қалдығы (венгрше: Érdsomlyó немесе Érsomlyó, сербше: Erd Šomljo / Ерд Шомљо немесе Šomljo / Шомљо). Алайда, басқа дереккөздер Ердесумулу мен Вршацты бірдей санамайды, олар екі бөлек елді мекен болған және Ердесумулу қаласы мен қамалының орны шығысқа қарай, Қараш өзені бойында, қазіргі Румыния Банатында болған деп санайды.

Монастырлар

Қалада екі серб православ монастыры бар: XIII ғасырда салынған Месич монастыры және қазір құрылысы жүріп жатқан Средиште монастыры.

Шіркеулер

Серб православие соборы, 1728 жылы салынған. Румын православие соборы, 1912 жылы салынған. Рим-католик шіркеуі, 1863 жылы салынған. Назарет апостолдық христиан шіркеуі, 1900 жылдардың басында салынған.

Шарап өндіру зауыты

Вршацтағы танымал орындардың бірі – Виник деген отбасылық шарап зауыты, ол Вржоле қызыл, Вржоле ақ және Берметто шараптарын шығарады.