Кіріспе

Құстар туысы
Құстар туысы Bowerbirds (" /ˈbaʊərˌbɜːrd/") Ptilonorhynchidae құстар туысына жатады. Олар ерекше жұптасу мінез-құлқымен танымал, аталары ұя салып, оны таяқтармен және жарқын түсті заттармен безендеп, соның арқасында жұптасқысы келген аналарды қызықтыруға тырысады. Туыста сегіз туысқа жататын 27 түр бар. Бұл орташа және ірі денелі құстар, алтын бовербердтің ұзындығы -тан -ға дейін, ал үлкен бовербердтің ұзындығы -тан -ға дейін жетеді. Олардың рационы негізінен жемістерден тұрады, бірақ кейбір түрлерінің қорегіне жәндіктер (әсіресе балапандар үшін), гүлдер, нектар және жапырақтар да кіруі мүмкін. Ал дақты бовербердтер әкелінген жеміс-жидек пен көкөніс дақылдарына зиян келтіретіндіктен кейде ауыл шаруашылығы зиянкестері деп есептеледі және кейде зардап шеккен бау-бақша шаруалары оларды өлтіреді. Аталықтары мен аналықтарының реңі көзге түспейтін, бірақ қатты мявқалайтын дауысы бар топ "мысықтар" деп аталады. Назарда болыңыз, Ptilonorhynchidae туысына жататын, Америкадан келген сұр мысық (Dumetella carolinensis) және қара мысық (Melanoptila glabrirostris), сондай-ақ Африкадан келген абиссиниялық мысық (Sylvia=Parophasma galinieri) тек ортақ атауымен ғана байланысты; олар әртүрлі туыстарға жатады.

Мінез-құлық және экология

Ailuroedus құстары бір жұпқа адал, аталары серіктестерімен бірге балапандарын өсіреді, бірақ қалған боуэрқұстардың барлығы көп жұпқа тән, онда аналықтары ұя салып, жастарды өздері ғана өсіреді. Бұл соңғы түрлер көбінесе екі жыныстық диморфизмге ие, аналықтарының түсі көңілсіз болады. Аналық боуэрқұстар ұяларын таяқшалардың шала тіреуіш негізінің үстіне жапырақ, папоротник және жүзімнің сабақтары сияқты жұмсақ материалдар төсеу арқылы салады. Папуа боуэрқұстары бір жұмыртқа салады, ал Австралия түрлері бірден үшке дейін жұмыртқа салады, олардың арасында екі күндік үзіліс болады. Боуэрқұстардың жұмыртқалары ұқсас өлшемдегі көптеген торғайлардың жұмыртқаларынан шамамен екі есе ауыр. Мысалы, атласты боуэрқұстың жұмыртқасы шамамен грамм салмақта, ал соған тең салмақтағы торғайдың жұмыртқасы граммды құрайды. Мысық құстары мен тісті мүсілді боуэрқұстың жұмыртқалары қарапайым кремі түсті, бірақ басқа түрлерде Австралия-Папуа бабблерлерінің жұмыртқаларына ұқсас қоңыр, толқынды жолақтары бар. Ұзақ инкубация кезеңдеріне сәйкес, бірден көп жұмыртқа салатын боуэрқұстарда жұмыртқалар синхронды емес жарылады, бірақ бала өлтіру деректелген емес. Сонымен қатар, бір атласты боуэрқұс 26 жылға дейін өмір сүргені белгілі. Салыстыру үшін, ең ауыр торғайлардың бірі – қара қарға, белгілі бір салмақтағы құстардың бақылану деректеріне сүйенсек, 21 жылдан артық өмір сүргені тіркелмеген.

Сүйісу және жұптасу

Боверқұстардың ең ерекше қасиеті – олардың өте күрделі құдалану және жұптасу мінез-құлқы, онда аталар жұптасқанда тарту үшін бовер салады. Боверлердің екі негізгі түрі бар. Прионодура, Амблиорнис, Стенопоэтес және Архибольдия боверқұстары майтабан бовер деп аталатын боверлерді жасайды, олар өскіндік ағаштың айналасына таяқтарды тіктеп салынады; алғашқы екі түрде мұндай боверлердің шатыры болады. Хламидера, Серикулус және Птилоноринх боверқұстары тік орналастырылған екі қабырғадан тұратын дәліз тәрізді бовер салады. Аилуроедтілер – бовер немесе демонстрациялық алаң жасамайтын жалғыз түр. Ата бовердің ішінде және айналасында әйелдерге ұнаған түрлі-түсті заттарды жинап қояды. Бұл заттарға әдетте әр түрде әртүрлі жүздеген қабықшалар, жапырақтар, гүлдер, қауырсындар, тастар, жидектер, тіпті тасталған пластик заттар, монеталар, шегелер, патрон гильзалары немесе шыны сынықтары кіруі мүмкін. Аталар бұл жинақты жинауға көп уақыт жұмсайды. Бір түрдегі боверлердің пішіні жалпы біркелкей болады, бірақ айқын айырмашылықтар да кездеседі, ал заттардың жинағы әр түрдің аталарының бейімділіктерін және олардың мекендеу ортасынан заттарды табу қабілетін көрсетеді, көбінесе оларды көрші боверлерден ұрлайды. Түрлі түрлерді зерттеулер аталардың боверлерінде қолданатын әшекейлердің түстері әйелдердің қалауларына сәйкес келетінін көрсетті. Бовер құрылысы мен әшекейлеуге қоса, аталар әйелдерді тарту үшін күрделі құдалану билерін орындайды. Зерттеулер атаның өзінің биін сәттілікке және әйелдің реакциясына қарай өзгертетінін көрсетеді. Жұптас іздейтін аналықтар көбінесе бірнеше боверлерді аралап, көбінесе таңдаған боверге бірнеше рет оралып, аталардың күрделі құдалану билерін көріп, бовердің сапасын тексереді. Осы процесте аналықтар мүмкін болатын жұптастар тізімін қысқартады. Көптеген аналықтар бір атаны таңдайды, ал көптеген нәтижесіз аталар жұптасудан қалады. Жоғары сапалы аталармен жұптасқан аналықтар келесі жылы сол атаға қайта оралып, аз ізденеді. Бовердің күрделілігі мен қауырсынның жарқырауы арасында кері байланыс бар деген пікір бар. Кейбір түрлерде аталардың көрінуін азайту үшін және осылайша жыртқыштарға бейімділігін төмендету үшін, олардың қауырсындарынан боверлеріне әшекейлеуді эволюциялық түрде "көшіру" болуы мүмкін. Басқалар бовердің бастапқыда әйелдерді күштеп жұптасудан қорғап, оларға аталарды таңдау мүмкіндігін арттыратын және аталарға әйелдердің боверге келуге ынтасын арттыратын құрылғы ретінде пайда болғанын болжайды. Бұл гипотезаны растайтын дәлелдер Арчболдтың боверқұстарының байқауларынан алынған, олар нақты боверге ие емес және олардың құдалануын қатты өзгерткен, сондықтан ата әйелдің келісімінсіз оған көтеріле алмайды. Тіссіз боверқұстарда аталар аналықтарды ауадан ұстап алып, күштеп жұптасады. Осы бастапқы функция белгілі болғаннан кейін, боверлер аталарды бовер құрылысының сапасына қарай бағалау үшін әйелдердің пайдалануына бейімделді. Жақында робот-аналық боверқұстармен жүргізілген зерттеулер аталардың құдалану кезінде әйелдердің дискомфорт белгілеріне жауап ретінде олардың қауіпті құдалануының қарқындылығын азайтатынын көрсетті. Дюсе мен Монтгомери еркек боверқұстың қауырсынының шағылысуы ішкі паразиттік инфекцияны көрсететінін, ал бовердің сапасы сыртқы паразиттік инфекцияның өлшемі екенін анықтады. Бұл боверқұстың жұптасу дисплейі паразиттерге байланысты жыныстық таңдаудың нәтижесінде дамығанын көрсетеді, бірақ бұл қорытындыға қатысты кейбір даулар бар. Бұл күрделі жұптасу мінез-құлқы, оның жоғары бағаланған түрлері мен әшекейлеудің түстері кейбір зерттеушілерді боверқұстарды мінез-құлық жағынан ең күрделі құс түрлерінің бірі деп қарастыруға алып келді. Сонымен қатар, бұл түрдің кеңейтілген фенотипі жыныстық таңдауда рөл атқара алатынына және оның эволюциясын қалыптастырудың қуатты механизмі ретінде әрекет ете алатынына ең сенімді дәлел болып табылады, адамдар сияқты. Олардың ерекше құдалану ритуалдарынан шабыттанған Чарльз Дарвин өз еңбектерінде боверқұстар мен жұмақ құстары туралы айтқан. Бұған қоса, көптеген боверқұстар дауысты өте жақсы еліктей алады. Мысалы, Макгрегордың боверқұсы шошқаның, шарлауықтың және адамның сөйлеуін еліктейтіні байқалған. Сатинді боверқұстар көбінесе өздерінің құдалану билерінің бөлігі ретінде басқа жергілікті түрлерді еліктейді. Боверқұстардың боверлерінде әйелдерге ұнату үшін оптикалық иллюзиялар жасағаны да байқалған. Олар бовердің алаңындағы заттарды ең кішкентайдан ең үлкенге дейін орналастырады, бұл әйелдің назарын ұзақ уақытқа дейін ұстап тұратын мәжбүрлі перспективаны құрайды. Заттарды күшті оптикалық иллюзия тудыратындай етіп орналастырған аталардың жұптасуының сәттілігі жоғары болады.

Таксономия және жүйелеу

Бұрын бовербирдтердің жұмақ құстарымен тығыз байланысты екендігі қабылданған, бірақ соңғы молекулалық зерттеулер олардың екеуі де Сахульде (Австралия, Жаңа Гвинея) немесе оның маңында болған үлкен корвид сәулеленуінің бір бөлігі болғанымен, бовербирдтер бұрын ойланғаннан әлдеқайда алыс екенін көрсетеді. ДНҚ-ДНҚ гибридизациялық зерттеулер оларды лира құстарына жақын орналастырды, алайда анатомиялық деректер бұл орналасуға қайшы келеді және нақты қарым-қатынас ұзақ уақыт бойы анықталмай келді. 2010 жылдардың ортасындағы кладистік талдаулар бовербирдтерді Австралиялық ағашқа шапшаң құстармен (Climacteridae) байланыстырды – бұл Сахульге ендемик отбасы және жыртқыш құсқа ұқсас өмір салтына бейімделген (Сахульде жыртқыш құстар жоқ). Бұл болжамды суперотбасы көне әнші құстардың кең таралған базальдық сәулеленуінің бір бөлігін құрайды, лира құстары бовербирдтерге қарағанда көнерек тармаққа жатады, ал ДНҚ-ДНҚ гибридизациясының ұқсастығы фенетикалық әдістемеге байланысты (кладистік талдаудан өзгеше), ол конвергентті эволюцияны ескермей, жалпы ұқсастықты ғана бағалайды. Көптеген бовербирдтер (әсіресе Жаңа Гвинея түрлері) жақсы зерттелмеген және олар туралы білім аз. Бірақ, 3 шамамен бірдей ерекше топтың және бір ерекше түрдің қарым-қатынасы, олардың көбейісу мінез-құлқы мен сыртқы түрі молекулалық филогенетикамен расталды. Соған қарамастан, соңғы зерттеулердің кейбір нәтижелері күтпеген болды: "Сәхнәшіл" көбейісуімен белгілі тіс тұмсықты мысық құсының (Ailuroedus туысы) нағыз мысық құсы емес екені бұрыннан күдік тудырған. Көрсетілгендей, бұл тек дұрыс қана емес, тіс тұмсықты мысық құсының мтДНҚ деректері бойынша "майшам" типті бовер құрылысшыларына Ailuroedus-ке қарағанда жақын екендігі анықталды және Scenopoeetes туысына бөлінуді қажет етеді. Сонымен қатар, "майшам салушы" Archboldia туысы тропикалық жаңбырлы ормандардағы құстарда жиі кездесетіндей, әдеттегідей ауыр меланин пигментациясына ие Amblyornis болып көрінеді. Ал "авеню салушылар" да гипермеланикалық тұқымға ие, оның ішінде атласты бовербирд, бірақ бұл монотиптік Ptilonorhynchus туысы ретінде жақсы ажыратылатын сияқты, сондай-ақ "майшам салушы" алтын бовербирд (Prionodura ретінде). Қызығы, кеңінен әртүрлі "авеню салушылар" ең көне тірі ұрпақты білдіруі мүмкін, ал моногамды нағыз мысық құстары, олар бовер салмайды және дәстүрлі түрде "примитивті" саналды, тірі бовербирдтер арасындағы ең жаңа топ – тірі бовербирдтердің соңғы ортақ ата-бабасы көп әйелді, жыныстық диморфизммен ерекшеленген, әйелдерде жасыл түсті, ал еркектерде сары құрсақты қараңғы реңі болған. Бірақ нағыз мысық құстары, "майшам салушылар" және "авеню салушылар" арасындағы жалпы қарым-қатынас нақты анықталған жоқ, өйткені тек шағын сыртқы топтар қолданылды және отбасылық қарым-қатынастарға сыртқы топтардың әсері тексерілмеді. Дегенмен, топтар арасындағы қарым-қатынас туралы осы белгісіздік "майшам"/"авеню" боверлерінің біреуі ата-бабалық, екіншісі туынды емес, бірақ бір-бірінен тәуелсіз дамығандығын көрсетеді, мүмкін барлық бовер құрылысшылары бовер құрылысын бастағанда құратын "таза сахна" типіндегі көбейіс аренасынан, және Scenopoeetes-те сол күйінде сақталған (тек әдемі жапырақтармен безендірілген), ол "майшам салушылардың" ең көне тірі ұрпағы болуы мүмкін. Мысық құстарының арасында ақ жаңқалы топ (A. buccoides/geislerorum/stonii) ең көнесі болуы мүмкін, бұл бовербирдтер эволюция барысында көңілдірек және көрінбейтін болып келген деген гипотезаға сәйкес келеді.