Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Грамматикалық жағдай
Grammatical case
Грамматикада, құралдық жағдай (қысқартылған түрі немесе) – зат есімнің қандай құралмен немесе амалмен субъект әрекетті іске асыратынын немесе орындайтынын білдіретін грамматикалық жағдай. Бұл зат есім нақты зат немесе абстрактілі ұғым болуы мүмкін.
In grammar, the instrumental case (abbreviated or ) is a grammatical case used to indicate that a noun is the instrument or means by or with which the subject achieves or accomplishes an action. The noun may be either a physical object or an abstract concept.
Үнді-еуропа тілдері
Прото-индоевропа тілі сегіз жағдайға ие болған деп қайта құрастырылды, олардың бірі – құралдық жағдай.
Proto Indo European has been reconstructed as having eight cases, one of which was the instrumental.
Ассам
Стандартты ассам тілінде (এ)ৰে (e)re құралдық жақты білдіреді. (এ)দি (e)di кейбір диалектілерде осы қызметті атқарады.
In Standard Assamese (এ)ৰে (e)re indicates the instrumental case. (এ)দি (e)di does the job in some dialects.
Ежелгі грек тілі
Индоевропа тілінің аспаптық жағының функцияларын датив қабылдады, сондықтан грек тіліндегі датив Индоевропа тілінің датив, аспаптық және орналас жақтарына тән функцияларды атқарады. Бұл жалаңаш дативке де, "with" сөзімен – σύν sýn препозициясымен қолданылған дативке де қатысты. Дегенмен, микендік грек тілінде аспаптық жақ болған болуы мүмкін, ол кейіннен барлық грек диалектілерінде дативпен алмастырылды.
The functions of the Proto Indo European instrumental case were taken over by the dative, so that the Greek dative has functions belonging to the Proto Indo European dative, instrumental, and locative. This is the case with the bare dative, and the dative with the preposition σύν sýn "with". It is possible, however, that Mycenean Greek had the instrumental case, which was later replaced by dative in all the Greek dialects.
Серб-хорват тілі
Серб-хорват тілдерінде аспаптық сөз әдетте іс-әрекет жасалатын есімді білдіреді, мысалы: "Idem autom" – "Мен көлікпен барамын", "Jedem vilicom/viljuškom" – "Мен шанышқымен/құбыршықпен жеймін", "Prenosi se zrakom/vazduhom" – "Бұл ауа арқылы беріледі", "Prožeta je bijesom" – "Оны ашу кернеді". "С" деген мағынаны білдіретін "s(a)" аспаптық сөз тіркесін осы қолданыста тастау керек, бірақ ол көбінесе қолданыста болған заттар туралы сөйлескенде, мысалы, қалам, балға сияқты жағдайларда сақталады. Аспаптық сөз сонымен қатар серікті білдіре алады, бұл жағдайда "s(a)" міндетті, мысалы: "Pričali smo sa svima" – "Біз бәрімен сөйлестік", "Došao je s roditeljima" – "Ол ата-анасымен келді", "Šetala se sa psom" – "Ол итімен серуендеді". Бұл жағдайда "s(a)" дегенді тастау сөйлемдерді дұрыс емес етеді немесе олардың мағынасын толығымен өзгертеді, өйткені көпше түріндегі dative, locative және instrumental бірдей форманы бөліседі, сондықтан "Pričali smo svima" және "Došao je roditeljima" мысалдары "Біз бәріне айттық" және "Ол ата-анасына келді" дегенді білдіреді. Аспаптық сөз сондай-ақ "među" (арасында), "nad" (үстінде), "pod" (астында), "pred" (алдында) және "za" (кейін) сияқты белгілі бір кеңістіктік препозициялармен қолданылады. Бұл препозициялар мен i жұрнағы бар жақсылыққа қатысты қолданылатын ұқсас препозициялардың айырмашылығына назар аударыңыз: "između", "iznad", "ispod", "ispred" және "iza". Аспаптық сөз ұсыныссыз аймақ арқылы саяхаттауды білдіру үшін қолданылады: "Putujem zemljom" – "Мен елді аралап саяхаттаймын", "Hodam plažom" – "Мен жағажайда серуендеймін" және т.б. Сондай-ақ, оны қанша уақытқа дейін немесе үлкен уақыт аралығында бірдеңе болғанын көрсету үшін қолдануға болады: "Nema ih godinama" – "Олар жылдар бойы келген жоқ", "S vremenom će proći" – "Уақыт өте келе бұл өтеді", "Jednom tjednom" – "Аптасына бір рет" және т.б.
Instrumental in the Serbo Croatian language group is usually used to denote a noun with which the action is done, e. g. "Idem autom" "I'm going by means of a car", "Jedem vilicom/viljuškom" "I eat with a fork", "Prenosi se zrakom/vazduhom" "It's transferred through air", "Prožeta je bijesom" "She's consumed by anger". The instrumental preposition "s(a)", meaning "with", is supposed to be dropped in this usage, but it is often kept in casual speech when talking about objects in use, such as a pen, a hammer, etc. Instrumental can also denote company, in which case "s(a)" is mandatory, e. g. "Pričali smo sa svima" "We talked with everyone", "Došao je s roditeljima" "He came with his parents", "Šetala se sa psom" "She was taking a walk with her dog". Dropping "s(a)" in this case would either make the sentences incorrect, or change their meaning entirely because dative, locative and instrumental share the same form in the plural, so the examples "Pričali smo svima" i "Došao je roditeljima" would come to mean "We told everyone" and "He came to his parents". Instrumental is also used with certain spatial prepositions like "među" (between), "nad" (above), "pod" (underneath), "pred" (in front of) and "za" (after). Note the difference between these prepositions and similar ones used for genitive with an i suffix: "između", "iznad", "ispod", "ispred" and "iza". Instrumental is used without proposition to denote travelling through an area: "Putujem zemljom" "I'm travelling the country", "Hodam plažom" "I'm walking along a beach", etc. It can also be used to show how long or when in a larger scope of time something happened: "Nema ih godinama" "They haven't come in years", "S vremenom će proći" "It will pass in time", "Jednom tjednom" "Once a week", etc.
Венгрия тілі
Инструменталды жағдай венгр тілінде кездеседі, онда ол бірнеше мақсатқа қызмет етеді. Басты мақсаты жоғарыда айтылғандай, яғни бір әрекеттің құралы. Ол етістіктердің себептік (t) түрінде де маңызды рөл атқарады, яғни субъектінің басқа біреуге әрекет жасауын қамтамасыз ететін етістік түрі. Осы ретте, инструменталды жағдай етістікпен білдірілген әрекетті орындауға итермелеген адамды белгілеу үшін қолданылады. Сондай-ақ, "жақсырақ" немесе "бұрынғы" сияқты сөздерді мөлшерлеп немесе сипаттап беру үшін де қолданылады, мысалы, *sokkal jobban* – "әлдеқайда жақсырақ" (сөзбе-сөз "жақсырақпен көп"); *hét évvel ezelőtt* – "жеті жыл бұрын" (сөзбе-сөз "жеті жылмен бұрын"). Венгр тілінде инструменталды және коативті жағдайлар бірдей болып көрінеді, қараңыз Инструменталды-коативті жағдай. Толығырақ мақала үшін төмендегі сілтемелер бөлімін қараңыз.
The instrumental case is present in the Hungarian language, where it serves several purposes. The main purpose is the same as the above, i. e. the means with which an action occurs. It has a role in the (t)at causative form of verbs, that is, the form of a verb that shows the subject caused someone else to action the verb. In this sense, the instrumental case is used to mark the person that was caused to execute the action expressed by the verb. It is also used to quantify or qualify words such as 'better' or 'ago', such as sokkal jobban 'much better' (literally 'with much better'); hét évvel ezelőtt 'seven years ago' (literally 'seven with years before this'). In Hungarian the instrumental and comitative case look the same, see Instrumental comitative case. See the links section below for a more detailed article.
Фин тілі
Фин тілінде тарихи, маргиналды нұсқаулық жайы бар (n), бірақ іс жүзінде лексикалық тұрақты тіркестерден басқа жағдайда жабысқыш жай (lla/llä) қолданылады, тіпті жабысқыш сөзбе-сөз "үстінде" деген мағына береді, мысалы, vasaralla "шакушпен" (құралдық мағына) немесе "шакуштың үстінде" (орналасу мағынасы). (Vasaroin "шакуштармен" дегені түсінікті, бірақ кеңінен қолданылмайды.)
Finnish has a historic, marginal instructive case ( n), but in practice the adessive case ( lla/ llä) is used instead outside lexicalised fixed expressions, even though the adessive literally means 'on top', e. g. vasaralla 'using a hammer' (instrumental meaning) or 'on a hammer' (locative meaning). (Vasaroin 'using hammers' is plausible and understandable, but not common in use.)
Науаль тілі
Науатль тілінде құралды білдіру үшін "-тика" жұрнағы қолданылады. Мысалы, "олар суға қайықпен келді" деген мағына беретін huāllahqueh сөйлеміндегі ātlān ācaltica мысалында, ācalli "қайық" дегенді, ал ācaltica "қайық арқылы" немесе "қайықпен" дегенді білдіреді.
Nahuatl uses the suffix tica to indicate the instrumental case. For example, in the sentence ātlān ācaltica in huāllahqueh 'they came on the water by boat', ācalli means 'boat' and ācaltica means 'by (use of a) boat'.
Түрікше
Түрік тілінде аспаптық жайды білдіру үшін "іле" ("пен") жалғасы және оның (y)lA түріндегі (ыла немесе (y)ле түрінде, есімнің үнсіздік қағидасына сәйкес) жұрнағы қолданылады. Мысалы, "Arabayla geldi" сөйлемінде "ол көлікпен келді" делінеді. "Araba" – "көлік" дегенді білдіреді, ал "arabayla" – "көлікпен, көлік арқылы" дегенді білдіреді. Алғашқы прототүркілік аспаптық жай жұрнағы – "n" болған, ол қазір аз қолданылады, бірақ "yazın" ("жазда"), "kışın" ("қыста"), "öğlen" ("түстен кейін") және "yayan" ("жаяу", "аяқпен") сияқты жиі қолданылатын сөздерде сақталған. Көптеген оғыз тілдерінде бұл жұрнақтың қолданылуы азайды. Түрік тіліндегі "ile" ("пен") жалғасы мағыналық жағынан кеңейіп, олқылықты толтырады (мысалы, "kürek ile" немесе "kürekle" – "белмен" > "белді пайдалану"), аспаптық маркер ретінде қолданылады, ал (y)lA (le, la, yle, yla) жұрнағы – жылдам сөйлеудің нәтижесінде агглютинативтік жұрнаққа айналған "іле" жалғасының бір түрі, ол еншікке айналды.
Turkish uses the conjunction ile ("with"), and its suffixed form (y)lA (realised as (y)la or (y)le, depending on the dominant vowel of the noun—see vowel harmony) to indicate the instrumental case. For example, in the sentence Arabayla geldi 'he came by (the use of a) car', araba means 'car' and arabayla means 'by (the use of a) car, with a car'. The original Proto Turkic instrumental case suffix was n, which is less productive today but is preserved in common words like yazın ("during the summer"), kışın ("during the winter"), öğlen ("at noon"), and yayan ("by foot", "on foot"). It became less productive in most Oghuz Turkic languages. The conjunction ile ("with") in Turkish has semantically expanded to fill the gap (kürek ile or kürekle, meaning "with the shovel" > "using the shovel"), being used as an instrumental marker, and the suffix (y)lA ( le, la, yle, yla) is a form of ile which has been grammaticalized into an agglutinative suffix as a result of quick speech, becoming an enclitic.
Жапон тілі
Жапон тілінде, де көрсеткіші аспаптық жағдайды білдіреді.
In Japanese, the post positional particle で de indicates the instrumental case.