Кіріспе
Ирвинг Питер Лейтон, ОК (12 наурыз 1912 жыл - 4 қаңтар 2006 жыл) - Румынияда туған канадалық ақын. Ол "әңгімені ашық айту" стилімен танымал болды, бұл оған көптеген жанкүйерлерді сыйлады, бірақ сонымен қатар жаулары да болды. Т. Джейкобс өзінің өмірбаянында (2001) атап өткендей, Лейтон өмір бойы пуритандыққа қарсы күресті:
Лейтонның туындылары бұрынғы ғасырдағы поэзия саласындағы консерватизм мен жайбасқандықтың жұқа қабығын жарып, қазіргі поэзияға бұрын-соңды көрінбеген байлық пен тереңдікті ашуға мүмкіндік берген, қажетті жарқын шартты ұсынды.
Layton's work had provided the bolt of lightning that was needed to split open the thin skin of conservatism and complacency in the poetry scene of the preceding century, allowing modern poetry to expose previously unseen richness and depth.
Ерте өмір
Ирвинг Лейтон 1912 жылғы 12 наурызда Румыниялық еврей ата-анасы Мұса мен Клара (Москович) Лазаровичтің отбасында Израиль Пинку Лазарович ретінде дүниеге келді. Ол отбасымен бірге 1913 жылы Монреальге көшіп келді, онда олар Мордекай Ричлердің романдарымен әйгілі болған кедей Сент-Урбен көшесінде тұрды. Сол жерде Лейтон мен оның отбасы (әкесі Ирвинг 13 жасқа келгенде қайтыс болды) Монреальдің француз канадалықтарымен күресті, олар еврей иммигранттарының санының артуына наразылық білдірді. Алайда Лейтон өзін дінге берілген еврей емес, еркін ойлаушы деп есептеді. Лейтон Александра бастауыш мектебін бітіріп, Барон Бинг орта мектебіне оқуға түсті, онда Теннисон, Уолтер Скотт, Вордсворт, Байрон және Шелли сияқты ақындармен, Джейн Остин және Джордж Элиот сияқты романда жазушылармен, Фрэнсис Бэкон, Оливер Голдсмит, Сэмюэл Джонсон және Джонатан Свифт сияқты эссешілермен, сондай-ақ Шекспир мен Дарвинмен танысып, өмірі өзгерді. Ол Дэвид Льюиспен дос болып, саясат пен әлеуметтік теорияға қызығушылық танытты. Льюис басқарған Жастар социалистік лигасына немесе YPSL (әдетте "Йипсель" деп аталады) қосылды. Льюис Лейтонды А. М. Клейнмен таныстырды. Клейн Виргилийдің гексаметрлерін керемет дауыспен оқығанда, оның үні қозғалыс шуынан жоғары естілді, мен поэзияның қандай әдемі және әсерлі болатынын сол кезде түсіндім. Вергилийдің гексаметрлерімен айтқан мәнін толық түсінуге латын тілім жеткіліксіз екенін мойындауым керек, бірақ Клейннің ынтасы, құлшынысы, күшті айтуы және тілге, поэзияға деген шынайы сүйіспеншілігі маған сол кезде жетті. Менің ойымша, бұл мен үшін өте жақсы болды. Клейн Лейтонның алғашқы өлеңін Макгиллиадта жариялады, ол Макгилл университетінде оқыған кезінде редакциялаған құпия университет журналы еді.
Klein published Layton's first poem in The McGilliad, the underground campus journal he was editing at McGill University.
Жақында ғана шыққан ақын: 1930-1940 жылдар
Лейтонның білім алу мүмкіндігі шектеулі болғанына қарамастан, жоғары мектеп дипломының болмауына және қаржылық қиындықтарына қарамастан, 1934 жылы Макдональд колледжіне (МакГилл) түсіп, ауыл шаруашылығы ғылымдарының бакалавры дәрежесін алды. Колледжде оқып жүрген кезінде ол көркемдік ортада буржуазияға қарсы көзқарастарымен және саясатты сынауымен танымал болды. Тезірек поэзияға деген қызығушылығын байқап, ақын болу жолын таңдады және сол кездегі жас ақындармен, канадалық ақындар Джон Сазерленд, Реймонд Соустер және Луис Дудекпен дос болып кетті. 1940 жылдары Лейтон және оның канадалық ақындар әріптестері ескі буын ақындарды, сондай-ақ сыншы Нортроп Фрайды қабылдамады. Олардың күш-жігері Канададағы соғыстан кейінгі ақындар буынының стилін қалыптастыруға көмектесті. Олар, ағылшын канадалық ақындар британдық стильдер мен ықпалдардан тәуелсіз өзіндік стильде жазып, сол кездегі қоғамдық шындықты бейнелеуі керек деп сақты. 1936 жылы Лейтон Фэй Линчпен танысып, 1938 жылы оған үйленді. 1939 жылы Макдональд колледжін бітірген соң, Лейтон Фэймен бірге Галифаксқа көшіп, түрлі жұмыстар істеді, тіпті Fuller Brush сатушысы болып та жұмыс істеді. Өміріне көңілі толмаған Лейтон Монреальға қайтуға шешім қабылдады. Ол жаңадан келген иммигранттарға ағылшын тілін оқытып, көп жыл бойы осы жұмысты атқарды. Болашағына қатысты шешім қабылдау қиынға соғып, Гитлердің еврейлерге жасаған зорлық-зомбылығы мен еуропалық мәдениеттің жойылғанына ашуланған Лейтон 1942 жылы Канада армиясына қосылды. Петававадағы оқу кезінде ол талантты суретші (кейін ақын болған) және актер Дональд Сазерлендтің жарты қарындасы Бетти Сазерлендпен танысты. Ұзақтан соң Лейтон Фэйден ажырасып, Беттиге үйленді. Олардың екі баласы болды: Макс Рубен (1946) және Наоми Паркер (1950). 1943 жылы Лейтон армиядан құрметпен босатылып, Монреальға оралды. Ол бірнеше әдеби журналдармен байланыс жасады, соның ішінде Джон Сазерлендпен бірлесіп редакциялаған «Солтүстік шолу» журналында қатысты. Лейтонның Дэвид Льюис және Жастар социалистік лигасымен байланысы Кооперативтік достастық федерациясындағы (Льюис сол кезде Ұлттық хатшы болып жұмыс істеген) белсенділікке ұласты. YPSL-дегі қызметі салдарынан Лейтон 1930 жылдары қара тізімге енгізіліп, келесі екі онжылдыққа АҚШ-қа кіруіне тыйым салынды. Бір кезде өзін марксист санайтын ол, Льюис берген дәрістерден кейін коммунизмге қарсы болды және Вьетнам соғысын қолдауымен солшылдардың көптеген өкілдерімен арасы ажырады. (Источник: Toronto Star, 5 қаңтар, 2006 жыл)
1950 жылдар: Халықаралық "жұлдыздық"
Монреальде осы кезеңде, 1950 жылдардың басында, шыққан ақындардың ішінде Лейтон ең ашық және жарқын болды. Оның сатирасы көбінесе буржуазиялық бос сөзділікке қарсы бағытталды, ал оның әйгілі махаббат өлеңдері эротикалық тұрғыдан айқын болды. 1950 жылдардың ортасына қарай Лейтонның белсенділігі мен поэзиясы оны CBC телеарнасындағы "Қырғи қабақ соғу" (Fighting Words) пікірсайыс бағдарламасында танымал тұлғаға айналдырды, онда ол өте күшті дебатшы ретінде беделге ие болды. 1959 жылы "Күнге қызыл кілем" (A Red Carpet for the Sun) атты еңбегі жарық көргеннен кейін Лейтонның ұлттық даңқы артты, ал одан кейін жарық көрген көптеген өлеңдер жинақтары оған халықаралық атақ әкелді, бірақ АҚШ және Ұлыбританиядағыдай емес, Лейтонның туындылары аудармада оқылған кейбір елдерде оның беделі жоғарырақ болды. 1946 жылы Лейтон Макгилл университетінде экономика және саясаттану мамандығы бойынша магистр дәрежесін алды, дипломдық жұмысының тақырыбы Гарольд Ласки болды. Үш жылдан кейін ол ағылшын тілі, тарих және саясаттану пәндерін оқытуды бастады. Ол ықпалды ұстаз болды, оның кейбір шәкірттері жазушылар мен суретшілерге айналды. Оның шәкірттерінің арасында теледидар магнаты Мозес Знаймер де болды. Лейтон өмірінің көп бөлігін оқытумен өткізді: Сэр Джордж Уильямс университетінде (қазір Конкордия университеті) қазіргі заманғы ағылшын және американ поэзиясының мұғалімі ретінде, ал 1969 жылдан 1978 жылға дейін Торонтоның Йорк университетінде штаттан тыс профессор болып жұмыс істеді. Йорк университетінде оның алғашқы студенттерінің бірі Джозеф Пивато болды, ол жазушы, сыншы және ғалым атанды. Лейтон Канада бойынша көптеген лекциялар мен поэзия оқу кештерін өткізді. Лейтон 1948 жылы докторлық диссертациясын жазуға кірісті, бірақ өзінің тым қарбалас кәсіби өміріне байланысты оны аяқтамады. 1976 жылы Конкордия университетінен құрметті докторлық дәрежесін алды. 1950 жылдардың соңында Лейтонды Авива Кантормен таныстырды, ол 1955 жылы туған жері Австралиядан Монреальге көшіп келген. Бірнеше жылғы ойланбас шешімдерден кейін Лейтон мен Бетти ажырасып, Лейтон Авивамен бірге тұруға көшті. 1964 жылы олар Дэвид есімді ұлдары дүниеге келді. Лейтон Беттиге заңды түрде үйленгенімен, оның Авивамен қарым-қатынасы жиырма жылдан астам уақытқа созылды, ол 1970 жылдардың соңында ғана Авива кеткен кезде аяқталды. Лейтон сонымен қатар Леонард Коэнмен танысты, олар өмір бойы дос болып қалды және Коэн 2007 жылы шығарған "The Book of Longing" кітабын Лейтонға арнады. Лейтонға Ален Гинзберг, Боб Дилан және тағы басқа ақындармен қатар көптеген суретшілер мен жазушылар да құрмет көрсетті.
Кейінгі жылдар
1974 жылы Ирвинг Йорк университетіндегі поэзия шеберханасына қатысқан Харриет Бернштейнмен танысты. Ол әлі де Авивамен бірге тұрса да, Ирвинг пен Харриет төрт жылға созылған махаббат оятып, 1978 жылдың қараша айында заңды түрде үйленді. Харриетке үйлену үшін Ирвинг, осы уақытқа дейін кешіктіріп келген Беттиден ажырасу үшін қажетті заңдық шараларды қабылдады. 1981 жылы Харриет пен Ирвингтің Саманта Клара есімді қызы дүниеге келді. Олардың некесі қызу дау-жанжалмен аяқталды. Содан кейін Лейтон Анна (Аннетт) Поттьемен танысып, оны үй шаруасына шақырды, бірақ оның өмірінде одан да маңызды рөл атқаратыны тез білінді. Ол Лейтоннан 48 жас кіші болғанымен, оның бесінші және соңғы әйелі болды. Олар 1982 жылдың күзінде Ниагара-о-Лейк қаласында қысқа ғана уақыт тұрды, содан кейін 1983 жылдың соңында Монреальдің Нотр-Дам-де-Граси ауданына көшкенге дейін Онтарионың Оквилл қаласында шамамен бір жыл өмір сүрді. Осы жерде Лейтон «Мәсіхті күту» атты естеліктерін жазды және Поттьедің көмегімен соңғы кітаптары мен аудармаларын жариялады. Ақырында, Поттиенің өз өмірін бастауы керек екеніне келісіп, ол 1995 жылдың 1 наурызында көшіп кетті. Лейтонға Альцгеймер ауруының диагнозы қойылғаннан кейін достары күтім жасады. Ол 2006 жылдың 4 қаңтарында 93 жасында Монреальдегі Маймонид гериатриялық орталығында қайтыс болды. 2015 жылы Поттиер «Жақсы кеткендей: Ирвинг Лейтонмен өмірім» атты естелік кітабын жариялады (Dundurn Press, 14 наурыз, 2015).
Тану
1950 жылдары және 1990 жылдардың басына дейін Лейтон шетелде кеңінен саяхаттап, әсіресе Оңтүстік Корея мен Италияда үлкен танымаллыққа ие болды. 1981 жылы осы екі ел оны әдебиет бойынша Нобель сыйлығына ұсынды. (Алайда, сол жылы сыйлық колумбиялық жазушы Габриэль Гарсия Маркеске берілді.) Оның мансабындағы көптеген наградаларының ішінде 1959 жылы «Күнге қызыл кілем» шығармасы үшін генерал-губернатордың сыйлығы да болды. 1976 жылы ол Канада орденінің офицері атанды. Лейтон итальяндық емес адамдардың арасында алғаш рет «Петрарх» сыйлығымен марапатталды. «The Bull Calf» онлайн ғылыми журналы (Қайт Пиндер мен Дж. А. Weingarten құрған) оның сол аттас танымал өлеңінің құрметіне аталған. Ол Леонард Коэннің әдеби тәлімгері деп есептеледі. Леонард Коэн Лейтон туралы: «Мен оған киінуді үйреттім, ал ол маған мәңгілікке өмір сүруді үйретті» деген еді. Ол жақын арада шығатын «So Long, Marianne» драмалық телесериалында бейнеленеді, онда оның рөлін Питер Стормар сомдайды.
Поэзия
Қазір және осы сәт. Монреаль: Бірінші мәлімдеме баспасы, 1945. «Осы орында: әңгімелер мен өлеңдер». Монреаль: Бірінші мәлімдеме баспасы, 1948. «Қара аңшылар: Өлеңдер». Монреаль: 1951. Луис Дудек және Реймонд Состермен бірге. «Кербер». Торонто: Contact Press, 1952. «Сүйкімді жеңімпаз құрт». Торонто: Contact Press, 1953. «Менің қызуым ортасында». Пальма-де-Майорка, Испания: Divers Press, 1954. «Ұзын бұршақ ату құралы». Монреаль: Laocoon Press, 1954. «Көк спираль». Торонто: Contact Press, 1955. «Суық жасыл элемент». Торонто: Contact Press, 1955. «Бұқаша және басқа өлеңдер». Торонто: Contact Press, 1956. «Жақсартылған бинокльдер: Таңдалған өлеңдер». Уильям Карлос Уильямстың кіріспесі. Хайлендс, Солтүстік Каролина: Джонатан Уильямс, 1956. 1957 жылғы 2-ші басылым. Торонто: Porcupine’s Quill, 1991. Ирвинг Лейтон және Роберт Крили: Толық хат алмасу, 1953–1978. Торонто: МакГилл Квинс университетінің баспасы, 1990. Ескерілмеген жағдайларды қоспағанда, библиографиялық мәліметтер Торонто университетінің арқасы.