Кіріспе

Ричард Бринсли Шериданның "Скандал мектебі" пьесасы – Ричард Бринсли Шеридан жазған әдеп-ғұрып комедиясы. Ол алғаш рет 1777 жылдың 8 мамырында Лондондағы Дрюри Лейн театрында сахнаға қойылды.

Бірінші акт

Бірінші көрініс: Бай жесір әйел Леди Снируэлл мен оның жалшысы Жылан түрлі қастандықтар мен қаңқу сөз тарату жоспарларын талқылайды. Жылан оның неге сэр Питер Теазлдің, оның қамқоршысы Марияның және сэр Питердің бейресми қамқорлығындағы екі жас жігіт Чарльз бен Джозеф Серфейстің ісіне осылайша араласып, құрметті Джозефтің ықыласына неге мойын бұрмағанын сұрайды. Леди Снируэлл Джозефтың Марияны, мұрагерді, қалағанын, ал Марияның Чарльзды қалағанын айтады. Сөйтіп, олар Джозефпен бірге Марияны Чарльздан алыстату үшін Чарльз бен сэр Питердің жас әйелі Леди Тейзлдің арасындағы қарым-қатынас туралы қаңқу таратуды жоспарлайды. Жозеф Леди Снируэллмен кеңесу үшін келеді. Содан кейін Мария өзі кіріп, сэр Бенджамин Бекбиттің және оның інісі Крэбтридің ықыласынан қашады. Кендур ханым кіріп келіп, "әңгіме таратушылар да, әңгіме ойлап табушылар да жаман" деп әзілмен айтады. Ұзақ өтпей Сэр Бенджамин мен Крэбтри де кіріп, көптеген сыбыс-сүбыс әкеледі. Бір жаңалық – ағайындылардың бай ағасы сэр Оливердің Шығыс Үндістаннан оралуы, ол он алты жылдан бері сол жақта болды; екіншісі – Чарльздің өте қиын қаржылық жағдайы. Екінші көрініс: Сэр Питер Леди Тейзлдің ысырапшылдығына шағымданады. Серфейстердің қайтыс болған әкесінің бұрынғы үй басқарушысы Роули келеді, және сэр Питер оған бұл жайлы едәуір айтады. Ол сондай-ақ Марияның "заманның жас жігіттері үшін үлгі" деп атаған Джозефтен бас тартқанына шағымданады және ол ысырапшыл деп айыптаған Чарльзға жақын екенін көреді. Роули Чарльзды қорғайды, содан кейін сэр Оливердің Шығыс Үндістаннан келгенін хабарлайды. Оливер оларға өзінің келгенін немерелеріне айтпауды бұйырды, осылайша ол олардың мінез-құлқын сынап көруге мүмкіндік алады.

ІІ акт

I сахна: Сэр Питер әйелі Леди Тейзлмен дауласып, оның "әсте-кестесімен" құрып кетуіне қарсы тұрады. Ол оған жақында ғана ауылдық қарапайым өмірінің еске түсіреді. Леди Тейзл өзін "модаға" сүйену арқылы ақтауға тырысады және Леди Снирвеллге барады. Олардың арасындағы дауға қарамастан, Сэр Питер әйелімен тінаспаса да оның сүйкімділігін сезінеді. II сахна: Леди Снирвеллдің үйінде қаңқуылдар қатыспаған достарының есебінен әжуалайды. Леди Тейзл мен Мария келеді; Леди Тейзл оларға қосылады, бірақ Мария жиренеді. Сэр Питер де келгенде, оның пікірлерімен жиынды ыдыратып жібереді. Ол кетеді, қалғандары келесі бөлмеге шегінеді, ал Джозеф Марияға қызығу мүмкіндігін пайдаланып, оның махаббатын тағы да қабылдамайды. Леди Тейзл қайта оралып, Марияны жібереді, сонда Леди Тейзлдің Джозефпен флирт жасағаны белгілі болады – ол оны қаламайды, бірақ оны ренжітуге батыл болмайды. III сахна: Сэр Оливер ескі досы Сэр Питерге келеді. Ол Сэр Питердің жас әйелге үйленгеніне таңғалады. Олардың әңгімесі "Surface" ағалар туралы болады. Сэр Питер Джозефтің жоғары моральдық қасиеттерін мақтайды, бірақ Сэр Оливер оның екіжүзді болуі мүмкін деп күдіктенеді.

ІІІ акт

Бірінші көрініс: Роули сэр Оливерге ағайындыларының әрқайсысына жасырын түрде барып, олардың мінез-құлқын сынап көру жоспарын сипаттайды. Сэр Оливер олардың мұқтаж туысы Стэнли мырзаның кейпіне еніп, әрқайсысынан көмек сұрайды. Роули сонымен қатар Чарльздің жағдайын түсіндіру үшін Чарльзге көмектесуге тырысқан қарыз беруші, «достық еврей» Мұсаны шақырады. Мұса сол түні Чарльзды тағы бір қарызгермен («Мырза Премиум») таныстыруға тиіс екенін айтады. Сэр Оливер (сэр Питердің ұсынысымен) Мұсаның көмегімен Чарльзға Премиум болып барса, ал Джозефке Стэнли болып келуді жоспарлайды. Сэр Питер жалғыз қалады, Мария кіргенде, ол оны Джозефке үйленуге көндіруге тырысады, оны Чарльзға қарағанда лайықты күйеу деп көрсетеді. Ол көндірілмегенде, «қорғаншының билігімен» қорқытады. Ол кетеді, ал леди Тейзл кіріп, күйеуінен екі жүз фунт сұрайды. Сэр Питер мен леди Тейзл тағы дауласады және ажырасу керек екенін шешеді. Екінші көрініс: Сэр Оливер (Мырза Премиум рөлінде) Мұсамен бірге Чарльздың үйіне келеді. Олар күтіп тұрғанда, қызметші Трип Мұсадан өз есебінен қарыз алуға тырысады. Сэр Оливер: «Бұл шын мәнінде бос өмір сүрудің ғибадатханасы!» - деп қорытынды жасайды. Үшінші көрініс: Чарльз бен оның шулы қонақтары көп ішіп, көңілді әндер айтады, ал олар құмар ойындарға дайындалады. Чарльз Марияға тост айтады. Мұса мен «Премиум» кіреді, ал сэр Оливер оқиға орнына қорқынышпен қарайды. Чарльз ұзақ жылдардан жоғалған ағасын танымайды. Чарльз «Премиумнан» несие сұрағанда, сэр Оливердің (оның айтуынша, Үндістанда) оған жақын арада мұра қалдыратынын айтады. «Премиум» бұл мүмкіндікті жоққа шығарып, сэр Оливер көп жылдар өмір сүре алатынын немесе немере інісін мұрадан айыра алатынын айтады. Ол Чарльздың дереу ақшаға сату үшін қандай да бір құнды заттары бар ма деп сұрайды. Чарльз отбасының күмісін және қайтыс болған әкесінің кітапханасын сатқанын мойындайды және «Премиумға» отбасылық портреттер жинағын сатуды ұсынады. «Премиум» келіседі, бірақ сэр Оливер үнсіз ашуға булығады.

IV акт

Бірінші көрініс: Чарльз "Премиумға" барлық отбасылық портреттерді сатуға кіріседі, орамдалған туыстық ағашты соққы ретінде пайдаланады. Дегенмен, ол өзінің игілігіне деген құрметінен сэр Оливердің соңғы портретін сатудан бас тартады; тіпті "Премиум" қалғандарынан әлдеқайда көп ұсынса да, Чарльз оны сатпайды. Сэр Оливер Чарльзды іштей кешіреді. Сэр Оливер мен Мозес Роулимен бірге кетеді, ал Чарльз Роулидің қарсылығына қарамастан, "Мистер Стэнлиге" 100 фунт көмек жібереді. Екінші сахна: Сэр Оливер Мозеспен Чарльздың мінез-құлқы туралы ойланып отырғанда, Роули келіп, "Стэнлиге" жіберілген жүз фунтты әкеледі. "Мен оның қарыздарын да, қайырымдылығын да төлеймін" деп мәлімдеген Сэр Оливер Стэнли тұлғасындағы екінші немере інісімен кездесуді жоспарлайды. Үшінші сахна: Джозеф леди Тейзлдің келуін асыға күтеді, ал қызметші оның "әріптес тігіншісінің жанындағы креслодан" көшкенін хабарлайды, сондықтан қызметші терезенің алдына экран тартады (себебі: "оның қарама-қарсы көршісі өте ерекше мінезді әйел"). Оның кірген кезде Джозеф Марияға деген қызығушылығын жоққа шығарып, леди Тейзлмен шын ниетпен әңгімелеседі, тіпті оның беделі үшін "қателік жасауын" ұсынады. Қызметші сэр Питерді хабарлауға оралады, ал леди Тейзл үрейлене экранның артына жасырынады. Сэр Питер кіріп, Джозефке Чарльз бен леди Тейзлдің арасындағы қарым-қатынасқа күдікпен қарағанын айтады (себебі Джозеф пен леди Снирвелл таратып жүрген қауесеттер). Джозеф екі жүзділікпен Чарльз бен леди Тейзлдің ар-намысына сенім білдіреді. Сэр Питер өмір бойы әйеліне жеке қаражат беруге, ал қайтыс болғаннан кейін мүлкінің көп бөлігін беруге ниеттенгенін айтады. Ол сондай-ақ Джозефті Мариямен бірге ісін жалғастыруға шақырады (леди Тейзл экранның артында тыңдап отырғандықтан Джозефтің ашуы). Чарльздың келуі жарияланды. Сэр Питер жасырынуға шешім қабылдап, Джозептен Чарльзбен леди Тейзл туралы сұрауын өтінеді. Ол экранның артында бастайды, бірақ леди Тейзлдің юбкасының шетін көреді. Джозеф өзінің жақсылыққа ұмтылмағанын мойындайды: "маған зиян келтіретін француз тігіншісі" өзінің абыройын сақтау үшін сол жерде жасырынып отыр. Сэр Питер шкафқа жасырынады. Енді Чарльз кіреді, ал Джозеп одан леди Тейзл туралы сұрайды. Чарльз оған ешқандай ниеті жоқ екенін айтады, Джозеп пен әйелдің жақын екенін атап өтеді. Чарльзды тоқтату үшін Джозеп оған сэр Питер шкафта жасырынып отырғанын айтады, ал Чарльз оны сыртқа шығарады. Сэр Питер Чарльзге өзінің күдігіне өкінгенін айтады. Чарльз Джозеп пен леди Тейзл туралы айтқандарын әзіл деп есептейді. Леди Снирвеллдің келгені хабарланғанда, Джозеп оның жолына келіп, тоқтатуға асығады. Сол кезде сэр Питер Чарльзге "француз тігіншісі" туралы айтады. Чарльз оны көруге талап етеді және Джозеп оралғанда экранды түсіріп, леди Тейзлді табады. Чарльз қатты қызығып, қалған үш адамды таң қалдырады. Джозеп сэр Питерге олардың леди Тейзлмен бірге болуының себебін түсіндіруге тырысады. Бірақ ол оны қолдамайды және ол Джозеппен қарым-қатынас жасау үшін келгенін мойындайды; алайда сэр Питердің жомарттығын білгеннен кейін ол өкінеді. Ол Джозепті айыптап, шығып кетеді, ал ашуланған сэр Питер оның кінәсіздігін көрсетуді жалғастыра отырып, оның артынан жүреді.

V акт

Бірінші көрініс: Сэр Оливер (Стенли мырза ретінде) Жүсіпке келеді. Жүсіп, Чарльз сияқты, ұзақ жылдардан бері жоғалған туысын тани алмайды. Ол «Стенлиді» ықыласпен қарсы алады, бірақ «Стенлиге» қаржылық көмек беруден бас тартады, барлық ақшасын Чарльзді қолдауға жұмсағанын айтады. «Стенли» Сэр Оливер осында болса, оған көмектесетінін және Жүсіп Сэр Оливер бергендердің бір бөлігін беруі мүмкін екенін ұсынады. Бірақ Жүсіп «Стенлиге» Сэр Оливердің өте ашкөз екенін, шай, шаль, құстар және «үнділік печеньелер» сияқты мардымсыз заттардан басқа ештеңе бермегенін айтады. Сонымен қатар, Жүсіп ағасына көп қарыз бергендіктен, «Стенлиге» ештеңе қалмаған. Сэр Оливер ашуға буырады, себебі екі мәлімдеме де жалған екенін біледі. Ол Үндістаннан Жүсіпке 12 000 фунт жіберген. Ашуын жасырады және ашулы күйде кетеді. Роули Сэр Оливердің қалаға келгенін хабарлайтын хат әкеледі. Екінші көрініс: Сэр Питердің үйінде Леди Снируэлл, миссис Кандур, Сэр Бенджамин және Крэбтри Теизл ісі туралы шатасқан әңгімелер таратады. Сэр Бенджамин Сэр Питердің Жүсіп Сурфейспен қылышпен айқасқанда жараланғанын айтады, ал Крэбтри Чарльзбен пистолетпен дуэль өткізгенін шағады. Сэр Оливер кіргенде, оны дәрігер деп қате түсініп, жараланған адам туралы жаңалық сұрайды. Сол сәтте Сэр Питер бұл хабардың жалған екенін дәлелдеу үшін келеді және қаңқуылдарды үйінен қуады, Роули Сэр Питердің дауысы көтерілгенін естіп, іле-шала кіреді. Сэр Оливер екі жүрегін де кездестіргенін және Сэр Питердің (бұрынғы) Жүсіптің жоғары мінез-құлқы туралы бағалауымен келісетінін айтады, бірақ содан кейін Жүсіптің шкаф пен экранмен болған оқиғаны білетінін күлімсіреп мойындайды. Ол кетіп бара жатқанда, Роули Сэр Питерге Леди Тейзлдің келесі бөлмеде жылап отырғанын айтады, ал Сэр Питер онымен татуласуға барады. Үшінші көрініс: Леди Снируэлл Жүсіпке Сэр Питердің шындықты білгеннен кейін Чарльзға Мариямен үйленуге рұқсат беретініне шағымданады. Олар Жыланды Чарльз бен Леди Снируэллдің арасындағы қарым-қатынастың куәгері ретінде пайдалануға тырысады, бірақ ол бас тартады. Сэр Оливер келіп жетеді. Жүсіп оны «Стенли» деп ойлап, үйден қуады. Чарльз келіп, «Премиумды» таниды. Адамдардың шатасуына қарамастан, екеуі де Сэр Оливер келгенше оны шығарып жібергісі келеді. Чарльз бен Жүсіп жасырын ағасын қууға тырысқанда, Сэр Питер мен Леди Тейзл Мария мен Роулимен бірге келіп, Сэр Оливердің әрекетін тоқтатады. Сэр Оливер, Сэр Питер және Леди Тейзл Жүсіпті айыптайды, бірақ Сэр Оливер Чарльзды кешіреді, өйткені ол Сэр Оливердің суретін сатудан бас тарды және ағасы «Стенлиге» жомарт көмек көрсетті. Алайда Мария Чарльзға қолын беруден бас тартады, себебі оның Леди Снируэллмен байланысы бар екенін айтады. Жүсіп енді Леди Снируэллдің атын ашады. Чарльз таңғалады, содан кейін Роули Жыланды шақырады. Бірақ Жыланға Снируэллге қарсы куәлік беру үшін пара берілген, сондықтан оның жалғаны әшкереленеді. Леди Тейзл оған (Леди Тейзл) Скандал мектебінен бас тартатынын айтқаннан кейін, Леди Снируэлл ашуланып кетеді, ал Жүсіп оны одан әрі зұлымдыққа барудан тоқтату үшін соңынан еріп кетеді. Чарльз бен Мария татуласады. Чарльз өзін түзетуге уәде бермейді, бірақ Марияның ықпалы оны «әдепті жолмен» ұстайтынын көрсетеді. Соңғы сөз тыңдаушыларға «егер сіз мақұлдасаңыз, тіпті Скандал да өледі» деген сенімділік береді.

Эпилог

Джордж Колман аға жазған күлкілі эпилог "Леди Тейзл айтады" деп белгіленген. Ол оны елдегі үй шаруашылығынан Лондон қоғамына кеткеніне қандай да дәрежеде өкініш білдіріп, Шекспирдің "Отелло" пьесасындағы белгілі бір сөйлеудің әлдеқандай пародиясын қамтиды.

Кино және теледидар бейімделулері

Пьеса көп рет фильмге бейімделді. 1923 жылы британдық үнсіз фильм "Скандал мектебі" Бертрам Филлипс режиссерлігінде түсірілді. Басты рөлдерде Базил Ратбоун, Фрэнк Стэнмор және Квинни Томас ойнады. 1930 жылғы "Скандал мектебі" пьесаның алғашқы дыбыстық бейімделуі болды. Фильмнің жоғалғаны болжануда. Алғашқы теледидарлық бейімделуі 1937 жылдың 19 мамырында BBC арнасында көрсетілді. Грийр Гарсон түсті. BBC телеарнасы осы пьесаны 1959 жылы қайтадан қойды. 1975 жылы WNET/13 Нью-Йорк, KTCA Сент-Пол Миннеаполиспен бірлесіп, Майкл Баутри бейімдеген Гатри Театр Компаниясының қойылымын көрсетті.

Кейінгі танымал актерлер

Жақсы актер екені айтылған Джейн Остин 1812 жылы жеке қойылымда миссис Кандур рөлін үлкен шеберлікпен ойнаған. 1975 жылы Майкл Лэнгем мен Нич Хавинга режиссерлік еткен PBS Great Performances видеосында (алдыңғы жылы Тайрон Гатри театрында қойылған нұсқасынан жасалған) Ларри Гейтс сэр Оливер Сурфейс, Кеннет Уэлш Чарльз Сурфейс, Бернард Беренс сэр Питер Тейзл, Патриция Конолли леди Снирвелл, Ивар Броггер Жылан, Барбара Брайн миссис Кандур, Марк Ламос сэр Бенджамин Бекбит және Блэр Браун леди Тейзл рөлінде ойнады. Джон Джилгуд 1937 жылы Куинс театрында Чарльз Сурфейс рөлін ойнады және 1963 жылы Бродвейдегі қойылымда өз режиссерлігімен рөлді қайталады. Шын өмірдегі жұбайлар Лоренс Оливье мен Вивьен Ли Олд Вик труппасының құрамында Жаңа театрда осы пьесаны қойып, сэр Питер мен леди Тейзл рөлін сомдады. Бұл қойылымда Питер Кушинг пен Теренс Морган да қатысты. Дональд Синден сэр Питер Тейзл, Марк Синден Чарльз Сурфейс, Гуги Уизерс леди Снирвелл рөлінде ойнады, режиссері Джон Бартон, 1983 жылы Хеймаркет театрында (кейін Дюк-оф-Йорк театрына көшірілді) қойылды, ал 1984 жылы Британдық Кеңестің Еуропа бойынша 50 жылдық мерекелік гастрольдік сапары ретінде таңдалды.