Кіріспе

Астрагон (Artemisia dracunculus), сондай-ақ эстрагон деп те аталады, астрацея тұқымдасына (Asteraceae) жататын көпжылдық шөп. Бұл түр Еуразияның және Солтүстік Американың көп бөлігінде табиғатта кеңінен тараған және тағамдық және емдік мақсаттарда өсіріледі. Артемизия дракункулус (Artemisia dracunculus) түрінің сатива (var. sativa) нұсқасы жапырақтарын хош иісті аспаздық шөп ретінде пайдалану үшін егіледі. Басқа кейбір нұсқаларында ерекше хош иіс жоқ немесе нашар байқалады. Түрлерін ажырату үшін «француз астрагоны» (тағамға қолдануға ең жақсы), «орыс астрагоны» және «жабайы астрагон» (әртүрлі түрлерін қамтиды) сияқты бейресми атаулар қолданылады. Астрагон жұқа бұтақтары бар, биіктігіне дейін өседі. Жапырақтары ланцетоидті, ұзындығы және ені , жалтыр жасыл, бүтін жиекті болады. Гүлдері диаметріне жететін кішкентай гүлшоғырларда (капитула) орналасқан, әр гүлшоғырда 40-қа дейін сары немесе сары-жасыл гүлшоғырлары болады. Бірақ француз астрагоны сирек гүлдейді (немесе тұқым береді) және гүлдері стерильді болғандықтан тұқымнан өспейді, оның орнына тамыр бөлінісі арқылы көбейтіледі. Орыс астрагоны (A. dracunculoides L.) тұқымнан өсірілуі мүмкін, бірақ француз сорттарымен салыстырғанда дәмі нашар. Дегенмен, орыс астрагоны тамырдан таралып, бір метрден аса биіктікке жететін, әлдеқайда төзімді және күшті өсімдік. Бұл өсімдік нашар топырақтарды жақсы көреді және құрғақшылыққа және күтімсіздікке төзімді. Ол француздық туысы сияқты күшті хош иісті және дәмді емес, бірақ көктемнің басында көптеген жұмсақ жапырақтар шығарады, олар салаттар мен пісірілген тағамдарға жақсы қосылады. Орыс астрагоны ескірген сайын дәмін жоғалтады және көбінесе аспаздық шөп ретінде пайдасыз деп есептеледі, бірақ кейде қолөнерде қолданылады. Жаздың басында жас сабақтарын аспаржаның орнына пісіруге болады. Бағбандар орыс астрагонын тұқымнан үй ішінде өсіріп, жазда отырғызуды ұсынады. Тараған өсімдіктерді оңай бөлуге болады. Орыс астрагонының орнына мексикалық астрагоны (Tagetes lucida) жақсырақ келеді, ол «мексикалық иісті бақа» (Mexican mint marigold), «Техас астрагоны» немесе «қысқы астрагон» деп те аталады. Ол француз астрагонының дәмін еске түсіреді, анистің иісімен. Мексикалық астрагоны басқа астрагондармен бір туыс болмаса да, орыс астрагонынан гөрі күшті дәмі бар және жасқа байланысты айтарлықтай төмендемейді. Бірақ оны суық климатта көпжылдық өсімдік ретінде өсіруге болмайды.

Денсаулық

Таррагонның дәмі мен иісі анис еске түсіреді, бұл негізінен экстраголдың болуына байланысты, ол егешқұйрықтарда белгілі бір қатерлі ісік тудыратын және ұрықтың қалыпты дамуын бұзатын зат. Жаңа таррагон жапырақтарындағы экстрагол концентрациясы шамамен 2900 мг/кг құрайды. Дегенмен, Еуропалық Одақ жүргізген зерттеулер экстраголдың қаупі минималды екенін көрсетті. Тышқан бауырларын зерттеу нәтижесінде экстраголдың BMDL10 (фондық ісік деңгейінің 10%-ға артуына себеп болатын доза) күніне 3,3–6,5 мг/кг дене салмағына тең екені анықталды. Ал 80 кг салмақтағы адам үшін бұл шамамен күніне 400 мг немесе күніне 130 г жаңа таррагон жапырағына тең келеді. Аспаздық дәмдеуіш ретінде бір тағамға әдетте 5 грамм жаңа жапырақ қолданылады. Таррагонның дәмін анықтайтын экстрагол және басқа да майлар жоғары ұшқыш, сондықтан жапырақ кепкен кезде буланып, өсімдіктің денсаулыққа қаупін және пайдалану мүмкіндігін азайтады. Базилик сияқты басқа да шөптерде де экстрагол кездеседі.

Ас дайындауда

Сирияда сириялықтар жаңа таррагонды ақ сириялық ірімшікпен жейді. Сириялықтар оны шиш-барак және киббе лабания сияқты сириялық тағамдармен де қолданады. Иранда таррагонды сабзи хордан (жаңа шөптер) ретінде немесе қайнатылған тағамдар мен парсы стиліндегі тұршыларға, әсіресе хиар шорға (тұздалған қияр) қосады. Таррагон француз тағамдарының төрт ең жақсы шөптерінің бірі болып табылады және тауық, балық және жұмыртқа тағамдарына ерекше қолайлы. Таррагон – Беарназ соусының негізгі хош иіс беретін компоненті. Жаңа, жеңіл сығылған таррагон бұтақтарын сірке суына салып, таррагон сірке суын дайындайды. Маймен ұнтақталғаннан кейін, ол грильденген лосось немесе сиыр етінің үстіне керемет қосымша болады. Таррагон Арменияда, Әзірбайжанда, Грузияда (оны алғаш рет осы жерден табады), сондай-ақ Ресей, Украина және Қазақстанда танымал газдалған сусынға хош иіс береді. Тархун деп аталатын бұл сусын қант, газдалған су және ең бастысы, оған жасыл түс беретін таррагон жапырақтарынан жасалады. Таррагон – грузин ұлттық тағамы шакапулидің негізгі ингредиенттерінің бірі. Словенияда таррагон потика деп аталатын дәстүрлі жаңғақты рулетке қосылады. Венгрияда тауық сорпасына таррагон қосылады.

Химия

Газдық хроматографиялық/массалық спектрометриялық талдау A. dracunculus майының құрамында эстрагол (16,2%), метил-эвгенол (35,8%) және транс-анетол (21,1%) сияқты фенилпропаноидтар басым екендігін көрсетті. Басқа маңызды құрамдастар – терпендер мен терпеноидтар, оның ішінде α-транс оцимен (20,6%), лимонен (12,4%), α-пинен (5,1%), алло оцимен (4,8%), метил-эвгенол (2,2%), β-пинен (0,8%), α-терпинолен (0,5%), борнил ацетаты (0,5%) және бициклогермакрен (0,5%). Органикалық қосылыс капилин алғаш рет 1956 жылы Artemisia capillaris-тен бөліп алынған. Таррагон өсімдігінен өткір дәмді тудыратын изобутирамид – цис пеллиторини бөліп алынды.

Дәйексөздер

Джеймс Эндрю Бирд, американдық ас кітаптарының авторы, оқытушы, синдикаттандырылған бағанашы және телеарнаның танымал тұлғасы, "Егер маған адам жеуге тура келсе, айналасында жеткілікті тархун болса, мен оны көтере аламын деп ойлаймын" деген сөздерді айтқан. Француздық шеф-аспаз және ресторан иесі Фернан Пуант: "Бернез соусы - бұл жұмыртқа сарысы, шалот пиязы, аздап тархун сірке суы және май ғана, бірақ нәтижесінің мінсіз болуы үшін жылдар бойы тәжірибе керек" деген пікір білдірген.

Атауы

Өсімдік швед және голланд тілдерінде "дракон" деп белгілі. Неміс тілінде шөп немесе өсімдік үшін "Дракон" аталымының қолданылуы көнеріп қалған. Түрдің латынша атауы dracunculus "кішкентай дракон" деген мағынаны білдіреді, және өсімдік орамды тамырларына байланысты осылай аталған болуы мүмкін. Туыстың атауын қараңыз – Artemisia.