Кіріспе
Cornaceae тұқымдасына жататын гүлді өсімдіктер туысы, солтүстік тау күлдері деп аталатын Dogberry.
the northern mountain ash known as Dogberry
Cornus is a genus of about 30–60 species of woody plants in the family Cornaceae, commonly known as dogwoods, which can generally be distinguished by their blossoms, berries, and distinctive bark. Most are deciduous trees or shrubs, but a few species are nearly herbaceous perennial subshrubs, and some species are evergreen. Several species have small heads of inconspicuous flowers surrounded by an involucre of large, typically white petal like bracts, while others have more open clusters of petal bearing flowers. The various species of dogwood are native throughout much of temperate and boreal Eurasia and North America, with China, Japan, and the southeastern United States being particularly rich in native species. Species include the common dogwood Cornus sanguinea of Eurasia, the widely cultivated flowering dogwood (Cornus florida) of eastern North America, the Pacific dogwood Cornus nuttallii of western North America, the Kousa dogwood Cornus kousa of eastern Asia, and two low growing boreal species, the Canadian and Eurasian dwarf cornels (or bunchberries), Cornus canadensis and Cornus suecica respectively. Depending on botanical interpretation, the dogwoods are variously divided into one to nine genera or subgenera; a broadly inclusive genus Cornus is accepted here.
Cornus – Cornaceae тұқымдасына жататын, әдетте dogwoods деп аталатын, 30-60-қа жуық ағаш тәрізді өсімдіктер туысы. Оларды гүлдері, жидектері және ерекше қабығымен тануға болады. Көпшілігі жапырақты ағаштар немесе бұталар, бірақ бірнеше түрі – шөптесін көп жылдық жартылай бұталар, ал кейбір түрлері мәңгі жасыл. Көптеген түрлерінде шағын гүлшоғырлары көзге түспейтін гүлдермен қоршалған, олардың айналасында үлкен, көбінесе ақ түсті жапырақша тәрізді қоршау жапырақшалары болады, ал кейбіреулерінде жапырақшалары бар гүлдері ашық топтасқан. Dogwoods түрлерінің көптеген түрлері Еуразияның және Солтүстік Американың көп бөлігінде өседі, Қытай, Жапония және АҚШ-тың оңтүстік-шығысы жергілікті түрлерге ерекше бай. Түрлеріне Еуразияның жалпы күл ағашы Cornus sanguinea, Шығыс Солтүстік Америкада кеңінен өсірілетін гүлді күл ағашы (Cornus florida), Батыс Солтүстік Американың Тынық мұхиты күл ағашы Cornus nuttallii, Шығыс Азияның Коуса күл ағашы Cornus kousa және төмен өсетін екі боралдық түр – канадалық және еуразиялық карлик күлдері (немесе букберри) Cornus canadensis және Cornus suecica жатады. Ботаникалық тұрғыдан қарағанда, күл ағаштары бірден тоғызға дейін туыстарға немесе кіші туыстарға бөлінеді; кең ауқымды Cornus туысы осы жерде қабылданды.
the northern mountain ash known as Dogberry
Cornus is a genus of about 30–60 species of woody plants in the family Cornaceae, commonly known as dogwoods, which can generally be distinguished by their blossoms, berries, and distinctive bark. Most are deciduous trees or shrubs, but a few species are nearly herbaceous perennial subshrubs, and some species are evergreen. Several species have small heads of inconspicuous flowers surrounded by an involucre of large, typically white petal like bracts, while others have more open clusters of petal bearing flowers. The various species of dogwood are native throughout much of temperate and boreal Eurasia and North America, with China, Japan, and the southeastern United States being particularly rich in native species. Species include the common dogwood Cornus sanguinea of Eurasia, the widely cultivated flowering dogwood (Cornus florida) of eastern North America, the Pacific dogwood Cornus nuttallii of western North America, the Kousa dogwood Cornus kousa of eastern Asia, and two low growing boreal species, the Canadian and Eurasian dwarf cornels (or bunchberries), Cornus canadensis and Cornus suecica respectively. Depending on botanical interpretation, the dogwoods are variously divided into one to nine genera or subgenera; a broadly inclusive genus Cornus is accepted here.
Терминология
Cornus – латын тіліндегі Cornus mas ағашын білдіретін сөз. Корнелл атауы 1550 жылдарға дейін қалыптасқан, орта латын тілінен – cornolium, ал түпкілікті себебі – cornuculum, cornum, яғни cornel вишенкасы үшін латынша қолданылған сөз. Cornus сөзі «мүйіз» деген мағынаны білдіреді, бұл атау, грек тіліндегі «вишня» деген мағынаны білдіретін κερασός сөзінің әсерінен вишняға қатысты қолданылған болуы мүмкін. Керасос сөзі грек тіліне дейінгі кезеңде пайда болған, бірақ «мүйіз» деген мағынаны білдіретін κέρας сөзімен ұқсастығы бар. «Ит ағашы» деген атау 1548 жылға дейін ағылшын тіліне енген, ал 1614 жылға қарай «dogwood» деп өзгерген. Осы ағаш түріне «ит ағашы» деген ат берілгеннен кейін, ол «hound's tree» деген екінші атауға ие болды, ал жемістері «dogberries» немесе «houndberries» деп аталды (соңғысы қара түсті түйме жемісіне де қолданылды, бұл Геккатаның итттеріне сілтеме жасайды). Атаудың шығу тегі 16 ғасырдың өзінде «dag» – «шаңғы» сөзінен туындаған деп түсіндірілді, себебі ағаштан еткесушілерге қажетті шаңғылар жасалған. Бұл мәлімет нақты емес, өйткені *dagwood түріндегі сөз тіркесі кездеспеген. Сонымен қатар, ағаш 1550 жылдардан бастап «dogberry» деп аталған жемісінің құрметіне аталған болуы мүмкін, бұл жемістің сапасы төмен, «итке лайық» екенін білдіреді. Dogwood ағашының ағылшын тіліндегі ескі атауы – whipple tree, ол Джеффри Чосердің «Кентербери ертегілерінде» (wipultre түрінде) ағаштар тізімінде кездеседі. Бұл атау орта төменгі неміс тіліндегі wipel bom «cornel», голланд тіліндегі wepe, weype «cornel» сөздерімен туыс (Чосердегі «wh» әрпі этимологиялық емес, сөз орта ағылшын тілінде wipel болар еді). Ағаш бұтақтарын желбірету қабілеті үшін осылай аталған, мысалы, орта голланд тіліндегі wepelen «қозғалдыру, қалпырау», фриз тіліндегі wepeln, неміс тіліндегі wippen сөздері. Whippletree, сондай-ақ whiffle tree атауы қазір атпен жүретін арбаның сүйрегішін жылқының жеке-жеке белдеулеріне жалғастыратын элементті білдіреді. Бұл мағынада ол алғаш рет 1733 жылы жазылған. Бұл механизм әдетте еменнен немесе күлден (бірақ емес, шыршадан) жасалған, сондықтан Cornus үшін қолданылатын «whippletree» атауымен байланыс болуы екіталай.
presumably applied to the cherry after the example of κερασός, the Greek word for "cherry", which itself is of pre Greek origin but reminiscent of κέρας, the Greek word for "horn". The name "dog tree" entered the English vocabulary before 1548, becoming "dogwood" by 1614. Once the name dogwood was affixed to this kind of tree, it soon acquired a secondary name as the hound's tree, while the fruits came to be known as "dogberries" or "houndberries" (the latter a name also for the berries of black nightshade, alluding to Hecate's hounds). The name was explained, from as early as the 16th century itself, as derived from dag "skewer", as the wood of the tree was said to have been used to make butcher's skewers. This is uncertain, as the form *dagwood was never attested. It is also possible that the tree was named for its berry, called dogberry from at least the 1550s, where the implication could be that the quality of the berry is inferior, as it were "fit for a dog". An older name of the dogwood in English is whipple tree, occurring in a list of trees (as whipultre) in Geoffrey Chaucer Canterbury Tales. This name is cognate with the Middle Low German wipel bom "cornel", Dutch wepe, weype "cornel" (the wh in Chaucer is unetymological, the word would have been Middle English wipel). The tree was so named for waving its branches, c. f. Middle Dutch wepelen "totter, waver", Frisian wepeln, German wippen. The name whippletree, also whiffle tree, now refers to an element of the traction of a horse drawn cart linking the draw pole of the cart to the harnesses of the horses in file. In this sense it is first recorded in 1733. This mechanism was usually made from oak or ash (and not from dogwood), and it is unlikely that there is a connection to the name for whipple tree for Cornus.
Сипаттама
Сағақ ағашының жапырақтары қарапайым, тісті емес, тамырлары жапырақ шеттеріне жақындаған сайын ерекше иіліп тұрады. Көптеген сағақ ағаш түрлерінде қарама-қарсы жапырақтары болады, ал Cornus alternifolia және C. controversa сияқты бірнешеуінде жапырақтары кезектеседі. Сағақ ағашының гүлдері төрт бөліктен тұрады. Көптеген түрлерде гүлдер ашық (бірақ көбінесе тығыз) топтамаларда бөлек гүлдейді, ал басқа түрлерде (мысалы, гүлдейтін сағақ ағашы) гүлдер тығыз жиналған, жарқын гүлшолпандары жоқ, бірақ төрттен алтыға дейін үлкен, әдетте ақ түсті гүлшолпан тәрізді жапырақшалармен қоршалған. Барлық сағақ ағаш түрлерінің жемістері бір немесе екі тұқымы бар, көбінесе әдемі түсті дәнектер болып табылады. Cornus тұқымдасына жататын түрлердің дәнектері жеуге жарамды. Көптегендерінің дәмдік қасиеттері шамалы. Cornus kousa және Cornus mas жеміс ағаштары ретінде сатылады. Cornus kousa дәнектерінің ішіндегі қатты тұқымдарымен қатар, тәтті, тропикалық пудинг сияқты дәмге ие. Cornus mas дәнектері толық піскенде бір уақытта қышқыл да, тәтті де болады. Олар Шығыс Еуропада ғасырлар бойы тамақ ретінде де, суық тигенде және тұмауды емдеу үшін де қолданылып келеді. Олардың құрамында С витамині өте көп. Ал Swida тұқымдасына жататын түрлердің дәнектері адамдар үшін аз дәрежеде улы, бірақ құстар оларды жейді. Сағақ ағаштары кейбір көбелектер мен мольдың дернәсілдері үшін тамақ ретінде пайдаланылады, оның ішінде император молі, engrailed, кішкентай бұрыш көлеңкелері және Coleophora туысының кейс тасымалдаушылары: C. ahenella, C. salicivorella (Cornus canadensis-те тіркелген), C. albiantennaella, C. cornella және C. cornivorella, соңғы үшеуі тек сағақ ағаштарымен қоректенеді.
Қолданылуы
Доғалдар кеңінен көгалдандыру үшін егіледі, ал қалың сабақты түрлерінің тығыз ағашы белгілі бір мамандық салаларында бағалы. Бұл ұсақ талшықты және әдемі ағаштан кесу тақталары мен зергерлік бұйымдар жасауға болады. 32-ден астам түрлі аңдар, оның ішінде бөденелер, қызыл тұқымдармен қоректенеді.
Жемістер
Cornus mas түрі Оңтүстік-Шығыс Еуропада әдемі, жеуге жарамды жидектері үшін кеңінен өсіріледі, олар карнеол тасының түсіне ұқсайды. Корнелия жидектерінің әрқайсысында бір тұқым болады және олар сироптар мен консервілер жасауға қолданылады.
Ағаш
Тығыз және ұсақ дәнді, ит қанатының тығыздығы 0,79-ға тең, және ол өте қатты және берік ағаш қажет болатын тоқыма станоктық таяқшаларын, құрал саптарын, роликті конькилерді және басқа да кішкентай заттар жасау үшін жоғары бағаланады. Ағаш өңдеу үшін қиын болғанымен, кейбір шеберлер жүріп-тұру таяқтары, жебе жасау, таулық домбыралар және әдемі инкрустация сияқты кішкентай жобалар үшін оны жақсы көреді. Ит қанаты ағашы белгілі бір гольф клубтарының ("ағаш") басындағы хурма ағашына тамаша алмастырушы болып табылады. Ит қанаты ағашын кез келген өндірушіден оңай сатып алуға болмайды, сондықтан оны пайдаланғысы келетін адам өзі кесуі керек. Ірі заттар да кейде ит қанатынан жасалған, мысалы, бұрандалы себет үлгісіндегі шарап немесе жеміс сығу машиналары. Теннис ракеткаларының алғашқы түрлері де осы ағаштан, жұқа жолақтарға кесілгеннен жасалған. АҚШ пионерлері тістерін тазалау үшін ит қанатының бұтақтарын пайдаланған. Олар қабығын сыпырып алып, бұтақты шайнап, содан кейін тістерін сүртетін.
Дәстүрлі медицина
Cornus түрінің қабығы таниндерге бай және дәстүрлі медицинада хинінге балама ретінде қолданылған. Америка Азамат соғысы кезінде Конфедерация әскерлері қабығынан шай жасап, ауырсыну мен қызбаны емдеген, ал жараларды емдеу үшін иттің бұйра жапырақтарын балауса ретінде қолданған. Сенімсіз дереккөз: мерзімі=2014 жыл қазан.
Жапондық көкбауыр, C. officinalis, дәстүрлі қытай медицинасында shān zhū yú ретінде бірнеше шағын ауруларға қолданылады.
Жіктеу
Келесі жіктеуде молекулалық филогенезбен расталған төрт топша және он кішітегі Cornus туысының жалғыз, біріктіретін түрі танылады. Табиғи өсімдіктердің географиялық ареалдары төменде көрсетілген. Бұған қоса, мәдени түрлер кейде өсірілген жерлерінен тыс жерлерде сақталып қалуы немесе таралуы мүмкін, бірақ жергілікті жағдайда сирек кездеседі және инвазивті болып табылмайды.
Бау-бақша гибридтері
Cornus × rutgersensis (Гибрид: C. florida × C. kousa). Бау-бақша өсімдігі ретінде дамытылған.
Мәдени сілтемелер
Тынық мұхит доғудасының (Cornus nuttallii) гүлшоғыры Британдық Колумбия провинциясының ресми гүлі болып табылады. Гүлді доғуда (Cornus florida) және оның гүлшоғыры АҚШ Вирджиния штатының мемлекеттік ағашы және мемлекеттік гүлі болып табылады. Бұдан басқа, ол Миссури штатының мемлекеттік ағашы, Солтүстік Каролина штатының мемлекеттік гүлі, сондай-ақ Нью-Джерси штатының ескерткіш ағашы болып табылады. Американың оңтүстік-шығысында, әсіресе Аппалач тауларында, "доғуда қысы" деген термин көктемдегі суыққа толы күндерді сипаттау үшін қолданылады, себебі фермерлер доғуда гүлдегенге дейін егін егудің қауіпті екеніне сенген. Энн Морроу Линдберг өзінің "Доғуда" атты өлеңінде доғуда ағашын әдемі түрде суреттейді.