Кіріспе

АҚШ заңдары

1917 жылғы «Дұшпанмен сауда жасау туралы» заң (TWEA) (кодификацияланған, және т.б.) – 1917 жылғы 6 сәуірде Германияға соғыс жариялауға жауап ретінде 1917 жылғы 6 қазанда қабылданған Америка Құрама Штаттарының федералды заңы. Ол АҚШ Президентіне соғыс кезінде АҚШ пен оның жаулары арасындағы барлық сауданы бақылауға немесе шектеуге қабілеттілік береді. TWEA 1933 жылы Төтенше банк заңымен бейбіт уақытта да Президенттің өкілеттіктерін кеңейту үшін өзгертілді. 1977 жылы ол Халықаралық төтенше экономикалық өкілеттіктер туралы заңмен (IEEPA) қайтадан өзгертілді, бұл TWEA-ның қолданылуын тек соғыс уақытымен шектеді, ал IEEPA бейбіт уақытта қолдануға арналған. TWEA кейде IEEPA-мен шатастырылады, ол Президентке біршама кеңірек өкілеттіктер береді және АҚШ соғыста болмаған кезде төтенше жағдайлар кезінде қолданылады. IEEPA АҚШ Президентінің TWEA-ны қолданудағы кемшіліктерін жою мақсатында қабылданды, осы арқылы оның өкілеттіктерін Ұлттық төтенше жағдайлар туралы заңға (NEA) бағындырды. NEA-ға Конгресске ұлттық төтенше жағдайды бірлескен қаулымен тоқтатуға мүмкіндік беретін заңнамалық вето кірді. Алайда, АҚШ Жоғарғы Соты Иммиграция және натурализация қызметіне қарсы Chadha ісінде мұндай заңнамалық ветоларды конституциялық емес деп тапты. Сот шешімінен кейін Конгресс NEA-ны бірлескен қаулы талап ету үшін өзгертті. Бұл заң АҚШ санкцияларының негізін қалады. 2023 жылғы мәліметтер бойынша, Куба TWEA бойынша шектеулерге ұшыраған жалғыз ел болып табылады. Солтүстік Корея 2008 жылы TWEA ережелерінен шығарылды, бірақ IEEPA өкілеттігімен шектеулер күшінде қалды.

Тарих

1917 жылғы 6 сәуірде АҚШ Германияға соғыс жариялады. TWEA 1917 жылғы 6 қазанда қабылданды және 1917 жылғы 22 қазанда президент Вудро Вильсон 2729 А атқарушы бұйрығымен TWEA негізінде Шетелдік мүлік күзетшісі (APC) кеңсесін құрды, ол соғыс күш-жігеріне қауіп төндіретіндей саналатын кез келген адамның мүлкін тәркілеуге құқылы болды. Бастапқыда, Күзетші Германиядан келген, уақытша ұсталып тұрған азаматтардың және «Байер» химиялық компаниясы сияқты кәсіпорындардың мүлкін тәркіледі. 1917 жылғы 7 желтоқсанда АҚШ екінші Орталық держава – Австро-Венгрия империясына соғыс жариялады. 1933 жылы жаңадан сайланған президент Франклин Д. Рузвельт 2039-шы жарлықты шығарды, ол ұлттық төтенше жағдай жариялады және банктерді уақытша жапты. Жарлықта оның билігінің негізі ретінде TWEA («1917 жылғы 6 қазанғы акт» деп аталатын) көрсетілді. АҚШ соғыста болмағандықтан, мұндай әрекет заңды тұрғыдан күмәнді екенін білген Рузвельт Конгрестен оның әрекеттерін бекіту үшін, «Президент жариялаған ұлттық төтенше жағдай кезеңінде» TWEA-ны қолдануға мүмкіндік беретін Төтенше банктік көмек туралы заңды қабылдауды сұрады. Президент Франклин Д. Рузвельт осы жаңа өкілеттіктерді пайдаланып, алтын иелігін шектеу үшін 6102 атқарушы бұйрық шығарды. Бұл шектеулер 1975 жылдың 1 қаңтарына дейін сақталды. TWEA бірнеше рет өзгертілді. Екі дүниежүзілік соғыс кезінде және одан кейін АҚШ-тың бейтарап немесе одақтас елдерге тиесілі мүлкі қайтарылды, ал жау елдеріне тиесілі мүлік жаушылық тоқтағанға дейін үнемі тәркіленді. Кейбір тәркіленген жау мүлкі кейін қайтарылмады. Кейіннен бұрынғы жау мемлекеттердің жаңа үкіметтері, қолға алынған американдық активтерді және соғыста келтірілген зиянды өтеу үшін, кейбір немесе көп бөлігін қайтару туралы келісімдер жасады. Соғыстарды бастауға жауапкершілігі аз деп саналатын елдер мен ұйымдарға көбірек жеңілдіктер берілді. АҚШ 1917 жылғы TWEA актісі бойынша, АҚШ-тағы бизнестегі бақылауды Муссолини режимінің бұрынғы мүшелерінен алу үшін 1947 жылғы Италияның жау актісін қабылдады. 1950 жылғы 16 желтоқсанда АҚШ Солтүстік Кореяға қарсы TWEA бойынша экономикалық санкциялар енгізді, ол 2008 жылға дейін сақталды. 1971 жылғы 15 тамызда президент Ричард М. Никсон 4074 жарлығын шығарды, ол TWEA бойынша ұлттық төтенше жағдай жариялады және АҚШ-қа импортталатын барлық баж салынатын тауарларға 10% қосымша баж салығын енгізді.

Қазақстан

Бірінші дүниежүзілік соғыста Албанияға Орталық державалар шабуыл жасады. Орталық державалар Албанияны басып алған кезде, олар басып алған аумақтардағы Албанияның активтерін сақтауға алып, Орталық державалардың осы активтерді пайдалануына жол бермеді. Осы саясаттың нәтижесінде, Орталық державалардың оккупациясы аяқталған соң санкциялар күшін жойды. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Албания 1941 жылы фашистік Италия және кейіннен нацистік Германияның Албания активтерін пайдалануына қарсы шара ретінде тізімге енгізілді, ал 1946 жылы тізімнен шығарылды.

Андорра

Андорра Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде ресми түрде бейтарап қалды. Дегенмен, ол Осі жақсы көретін Испания және Германияның марионеттік мемлекеті Виши Франциясының арасындағы шағын ел болды. 1941 жылы Андорраның мүліктік активтерін нацистік Германия мен Виши Франциясы қолданбау үшін тізімге енгізілді.

Қазақстан

Камбоджа 1975 жылы Вьетнам соғысы салдарынан санкцияға алынды. 1992 жылы "Дұшпанмен сауда жасау туралы" заң бойынша санкциялар күштен шығарылды.

Қытай

Қытай екі рет тізімге алынды. Қытай Республикасы 1941 жылы екінші дүниежүзілік соғыс кезінде басып кірген Жапонияның қытай активтерін пайдалануына жол бермеу үшін алғаш рет тізімге енгізілді. Қытай 1946 жылы тізімнен шығарылды.

Куба

Кубалық зымыран дағдарысынан, Шошқалар шығанағына жасалған шабуылдан және Кастро режимінің АҚШ мүлігін мемлекеттік меншікке өткізгеннен кейін, 1963 жылы Америка Құрама Штаттары Кубаға санкциялар салды. Бірақ Солтүстік Корея кейіннен бірнеше ядролық қару жасап, сынақтан өткізді, осылайша ол өтірік айтқанын көрсетті. Солтүстік Кореяның мәртебесі соғыс жарияланбастан қолданылуға рұқсат беретін заңның ескі нұсқасынан сақталды. Америка Құрама Штаттары мен Солтүстік Корея арасында соғыс жарияланбағандықтан, TWEPA санкцияларын қайта қолдану мүмкін емес, бірақ ол IEEPA және басқа да заңдар арқылы, сондай-ақ БҰҰ Қауіпсіздік Кеңесінің қаулылары арқылы өзінің міндеттемелерін орындамағаны үшін қайтадан санкцияланды.

Солтүстік Вьетнам

Солтүстік Вьетнам 1964 жылы Вьетнам соғысы кезінде санкцияланды. Олар 1918 жылы Мудрос келісіміне қол қойылып жеңілгеніне қарамастан, 1921 жылы Севр шарттысымен жойылғанға дейін санкциялар күшінде болды, сол кезде санкциялар тоқтатылды. Америкалықтар Севр шарттысы қол қойылғаннан кейін Түркияның тәуелсіздік соғысына тікелей араласпай, ресми санкциялар да қолданбады, бірақ Антанта және грек күштерін қолдады. Ресми түрде жарияланбаса да, Америка Конгресінің көп бөлігі кейіннен тәуелсіздік соғысынан кейін қабылданған Лозанна декларациялық шартын сынға алып, жарамсыз деп жариялады, Балқан және Анатолиядағы түрік жерлеріне қатысты Еуропалық және отарлық талаптарды әлі де қолдады. Аталған наразылықтар кейіннен ескерілмеді, ал Америка Құрама Штаттары 1927 жылы жаңадан құрылған, заманауи және Еуропаға бағытталған Түрік Республикасымен қалыпты және достық қарым-қатынас орнатты. Осылайша, жаңа Түрік Республикасы Тәуелсіздік соғысы аяқталғаннан кейін және Лозанна шартына қол қойылғаннан кейін, сондай-ақ Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде американдық немесе одақтас елдердің санкцияларына ұшырамады.

Польша

Польша 1941 жылы басқыншы нацистік Германияның активтерін пайдалануына кедерес келтіру үшін тізімге енгізілді. Португалия 1948 жылы тізімнен алынып тасталды. 1971 жылы Никсон АҚШ экспортын өсіру мақсатымен валюта манипуляциясы үшін TWEA-ны пайдаланды.

Вьетнам

Вьетнам Социалистік Республикасы Вьетнам соғысының салдарынан 1975 жылы санкцияланды.

Югославия

1941 жылы Югославияның активтерін шабуыл жасаған нацистік Германия қолдануына жол бермеу мақсатымен тізімге алынды. Югославия 1946 жылы тізімнен шығарылды.