Кіріспе

Француз суретшісі және мүсіншісі Жан Филипп Артур Дюбуффе (31 шілде 1901 – 12 мамыр 1985) – Париж мектебінің француз суретшісі және мүсіншісі. Оның эстетикаға деген идеалистік көзқарасы «төмен өнер» деп аталатын нәрсені қабылдады және бейнелеудің одан да шынайы және гуманистік тәсілі деп санайтын нәрсеге қарай, әдеміліктің дәстүрлі стандарттарынан бас тартты. Ол, әсіресе, «art brut» өнер қозғалысын құрғандығымен және осы қозғалыстың тудырған жұмыстар жинағы – «Collection de l'art brut» жинағымен танымал. Дюбуффе Францияда да, Америкада да өте жемісті өнер жолынан өтті және өмірі бойы көптеген көрмелерге қатысты.

Ерте өмір

Дюбуфет Ле-Хавр қаласында бай буржуазияның бір бөлігі болған шарап сатушылар отбасында дүниеге келді. Оның балалық шақтағы достарына жазушылар Реймонд Кену және Жорж Лимбур кірді. 1918 жылы Парижге көшіп, Académie Julian-да сурет салуды оқыды, Хуан Грис, Андре Массон және Фернан Лежер суретшілерімен жақын достық қарым-қатынас жасады. Алты айдан кейін академиялық оқудың ұнамайтынын сезіп, Академиядан кетіп, өздігінен оқуға кірісті. Осы кезеңде Дюбуфет басқа да көптеген қызығушылықтарды дамытты, олардың ішінде еркін шулы музыка, поэзия және ежелгі және қазіргі тілдерді зерттеу болды. Оның алғашқы жеке көрмесі 1944 жылдың қазанында Париждегі Рене Друин галереясында өтті. Бұл Дюбуфеттің белгілі суретші болуға жасаған үшінші әрекеті еді. Нью-Йорктегі алғашқы жылдарындағы өнер көрмелеріне үздіксіз қатысқандықтан, Дюбуфет американдық өнер әлемінде танымал болды. Дюбуфеттің Париж мектебімен байланысы оған американдық көрермендерге жетуге ерекше мүмкіндік берді, тіпті ол мектеп идеалдарының көпшілігінен бас тартса да, және "суретшіліктің ұлы дәстүрлеріне" қарсы күшті реакция білдірді. Америкалықтар Дюбуфеттің француз авангардындағы бір мезгілдегі тамырларымен және оның осы фонға қарсы күшті реакция болған туындыларымен қызығушылық танытты. Сол кезде Нью-Йорк мектебінің көптеген суретшілері авангардтық дәстүрде мәртебеге қол жеткізуге тырысып, Дюбуфеттің туындыларынан шабыт алды. Америкадағы оның қабылдануы Нью-Йорк өнер әлемінің өзінің авангардты ортасын құруға деген құштарлығымен тығыз байланысты болды. Альфонсо Оссорио және Джозеф Гласко сияқты американдық суретшілердің Дюбуфеттің өнеріне қызығушылық танытуының нақты мысалдары бар. 1949 жылдың соңында Пьер Матисс 1950 жылдың қаңтарында Дюбуфеттің көрмесін дайындап жатқанда, Альфонсо Оссорио Парижге барып, Дюбуфетпен кездесіп, оның бірнеше суреттерін сатып алды. 1950 жылы Оссорионың ұсынысымен оның жас досы Джозеф Гласко Нью-Йорктен Парижге Дюбуфетпен кездесу үшін келді. Гласко осы кездесудің өзінің өнеріне әсер еткенін айтты, ал Дюбуфет Оссориоға жазған хаттарында жиі "Полок және Гласко" туралы сұрайтын. Бұл бірлестік ару сәнді табуға, құжаттауға және көрсетуге арналған. Кейіннен Дюбуфет мұндай өнердің жеке коллекциясын жинады, оның ішінде Алоиз Корбаз және Адольф Вулфли сияқты суретшілердің туындылары болды. Бұл коллекция қазір Швейцарияның Лозанна қаласындағы Collection de l'art brut мұражайында сақталады. Оның арт-брут коллекциясы көбінесе "қабырғасыз мұражай" деп аталады, өйткені ол ұлттық және этникалық шекаралардан асып, ұлттар мен мәдениеттер арасындағы кедергілерді бұзды. Ханс Принцхорнның "Ақыл-есті жоғалғандардың өнері" кітабының ықпалымен Дюбуфет "art brut" (яғни "жарқын өнер", көбінесе "сырттан келген өнер" деп аталады) терминін эстетикалық нормалардан тыс жұмыс істейтін кәсіби емес адамдар жасаған өнерге қолданды, мысалы психиатриялық науқастар, тұтқындар және балалар жасаған өнер. Дюбуфеттің пікірінше, қарапайым адамның күнделікті өмірі академиялық өнерден немесе ұлы сурет салудан гөрі көбірек өнер мен поэзияны қамтиды. Ол соңғысын оқшаулатушы, бос және мақтаншыл деп тапты және өзінің "Prospectus aux amateurs de tout genre" еңбегінде өзінің мақсаты "бірнеше мамандардың ғана қанағаттануы емес, жұмыстан келген қарапайым адамды қуанту және таң қалдыру" екенін жазды. Осы мақсатта Дюбуфет әркім қатыса алатын және әркімді қызықтыратын өнер түрін іздестіре бастады. Ол өнерді зиялилық алаңдаушылықтан мүлдем босатуға тырысты, нәтижесінде оның туындылары көбінесе примитивті және балалық сипатқа ие. Оның формасы көбінесе қабырғадағы сызбалармен және балалар суреттерімен салыстырылады. Дегенмен, Дюбуфет өзінің жұмысы туралы жазуға келгенде өте білімді болды. Белгілі өнер сыншысы Хилтон Крамердің айтуынша, "Дюбуфеттің өзінің туындылары туралы жазған эсселерінде бір ғана кемшілік бар: олардың таң қалдыратын зиялилық нәзіктігі оның еркін және тәлімсіз примитивизмге деген талабын күлкілі етеді. Олар бізге сәнді фразалар мен қазіргі заманғы идеяларға толы мандарин әдеби тұлғасын көрсетеді, бұл нағыз көрегендікке қарама-қарсы".

Көркемдік стилі

Дубуфеттің өнерінде басты орынды әдеттен тыс материалдарды тапқыр пайдалану алады. Дубуфеттің көптеген туындылары майлы бояумен, құм, шайыр және сабан сияқты материалдармен қалыңдатқан импасто техникасын қолдана отырып салынған, бұл туындыларға ерекше текстуралы бет береді. Дубуфет битум деп аталатын осы қалың пастаны қолданған алғашқы суретші болды. Сонымен қатар, ол ерте туындыларында перспектива тұжырымын жоққа шығарып, кеңістікті тікелей, екі өлшемді түрде бейнелеуге ұмтылды. Оның орнына, Дубуфет картиналық жазықтықтағы нысандарды қабақтап салу арқылы перспектива иллюзиясын жасады. Осы әдіс оның туындыларының тығыздығына тікелей әсер етті. 1962 жылдан бастап ол өзін қызыл, ақ, қара және көк түстермен шектеген туындылар сериясын жасады. 1960 жылдардың соңында ол скульптураға көбірек бет бұрды, полистиролдан туындылар жасап, оларды винил бояуымен бояды. Дубуфет Линда Неффке әсер етті.

Басқа кәсіпорындар

1960-1961 жылдардың соңында Дюбуфет музыка мен дыбыспен тәжірибе жүргізуді бастады және COBRA авангард қозғалысының негізін қалаушы мүшесі, даниялық суретші Асгер Йорнмен бірнеше жазба жасады. Сол кезеңде ол мүсін жасауды бастады, бірақ бұл мүсін жасаудың дәстүрлі жолы емес еді. Ол материал ретінде қағаз-маше және жеңіл материал ретінде полистиролды пайдалануды ұнатты, оның көмегімен ол өте жылдам үлгілер жасап, бір жұмыстан екіншісіне оңай көше алатын, қағаздағы эскиздер сияқты. 1960 жылдардың соңында ол "Tour aux figures", "Jardin d'Hiver" және "Villa Falbala" сияқты ірі мүсіндік құрылыстарды жасады, онда адамдар серуендеп, тоқтап, ойға келе алады. 1969 жылы ол француздық "аутсайдер" суретшісі Жак Сойсонмен танысты. 1974 жылы Дюбуфет "Эмаль бағын" (Jardin d'émail) жасады: бұл Кроллер-Мюллер мұражайы үшін арналған, сыртта орналасқан үлкен боялған мүсін. 1978 жылы Дюбуфет американдық композитор және музыкант Жасун Марцпен бірлесіп, Марцтың авангардтық симфониясы "The Pillory" атты альбомның мұқабасын жасады. Бұл сурет туралы көп жазылды, ол ондаған мың альбом мен компакт-дискіде үш түрлі басылымда халықаралық деңгейде қайта жарияланды. Суреттің бір бөлігі Марцтың екінші симфониясында (2005) – "The Pillory/The Battle" шығармасында да қолданылды, оны Intercontinental Philharmonic Orchestra және Royal Choir орындады.

Өлім

1985 жылы 12 мамырда Париж қаласында эмфиземадан көз жұмды.

Аукциондық жазба

2019 жылдың маусым айында Кристи аукционында суретшінің "Cérémonie" (Сермония) туындысы 11,1 миллион долларға сатылып, аукциондық рекордты жаңартты. 2021 жылдың сәуірінде Жан Дюбуфеттің "La féconde journée" (1976) туындысы Лондондағы заманауи өнер аукционында 3,6 миллион фунт стерлингке сатылды.