Көне Эдесса қаласы: Тарих және географиясы

Кіріспе

Ежелгі қала – қазіргі Урфа немесе Шанлыурфа, Түркия
Месопотамиядағы қала
Эдессаның ежелгі тарихы

Эдесса (/ə/'/d//ɛ//s//ə/; Ἔδεσσα) – Жоғарғы Месопотамиядағы ежелгі қала (полис), қазіргі Урфа немесе Шанлыурфа, Түркия. Ол эллинистік кезеңде Селевкид империясының негізін қалаушы патша Селевк I Никатор қолмен құрылған. Кейіннен ол Осроен патшалығының астанасы болды және Рим провинциясы Осроеннің астанасы болып қала берді. Ежелгі дәуірдің соңында ол христиандық білімнің маңызды орталығы және Эдесса катехизистік мектебінің орны болды. Крест жорықтары кезінде ол Эдесса графлығының астанасы болды. Қала Хабурдың саласы Дейсан өзенінің (Σκίρτος; Scirtus; Кара Коюн) жағалауында орналасқан және оны биік орталық цитадель – Шанлыурфа қамалы қорғаған. Ежелгі Эдесса – қазіргі Урфаның (Шанлыурфа;; الرُّهَا;), Түркияның Шанлыурфа провинциясындағы алдыңғы қаласы. Қаланың қазіргі атаулары, мүмкін, Селевк I Никатор қонысты қайта құрғанға дейін сайттың сириялық атауы болған Урхай немесе Орхайдан алынған. Селевкидтерден жеңілгеннен кейін Парфия соғыстарында, Эдесса аралас сириялық және эллиндік мәдениетті Осроен патшалығының астанасы болды. Осроен атауының шығу тегі Орхайға байланысты болуы мүмкін. Рим Республикасы 69 жылдан бастап Осроен патшалығы мен оның астанасы Эдессаға саяси ықпал етуді бастады. 212 немесе 213 жылы римдік колонияға айналды, бірақ 243 немесе 248 жылға дейін Осроеннің жергілікті патшалары болды. Ежелгі дәуірдің соңында Эдесса Рим-Персия шекарасындағы Сасанидтер империясының маңызды қаласы болды. Ол Рим аумағына үшінші рет шабуыл жасаған Шапур I-нің шабуылына қарсы тұрды. 260 жылы Эдесса шайқасында Шапур Рим императоры Валерианды жеңіп, оны тірідей тұтқынға алды, бұл Рим мемлекеті үшін бұрын-соңды болмаған апат болды. Кейінгі Антик Laterculus Veronensis Эдессаны Рим провинциясы Осроэнаның астанасы деп атайды. Римдік сарбаз және латын тарихшысы Аммиан Марцеллин қаланың қорқынышты бекіністерін және 359 жылы ол Шапур II-нің шабуылына қалай қарсы тұратынын сипаттады. Қала грек және сириялық теологиялық және философиялық ой-пікірдің орталығы болды, атақты Эдесса мектебі. Эдесса 602-628 жылдардағы Византия-Сасания соғысы кезінде парсылар басып алғанға дейін римдіктер қолында болды. Бұл оқиға грек хроникасы Пашаледе 609 жылы болған деп жазылған. Римдік бақылау Византия-Сасания соғысындағы Гераклидің 627 және 628 жылғы жеңістерімен қалпына келтірілді, бірақ қала 638 жылы левантты мұсылмандық жаулап алу кезінде Рашид халифатына қайтадан римдіктерден айырылды. Ол Римдіктердің бақылауына Византия империясы 10 ғасырдың ортасында бірнеше сәтсіз әрекеттерден кейін уақытша қаланы қалпына келтіргенге дейін қайта оралған жоқ. Византия империясы 1031 жылы билікті қайтадан иеленді, бірақ ол олардың билігі астында ұзақ уақыт тұрмады және ғасырдың аяғына дейін бірнеше рет қолын ауыстырды. Бірінші крест жорығының табысынан кейін құрылған крест әскерлері мемлекеттерінің бірі Эдесса графлығы қаланың орталығында болды, крест әскерлері қаланы сельджуктардан тартып алды. 1144 жылы Эдессаны қоршауға алған кезде, Зенгид әулетінің негізін қалаушы Имад әл-Дин Зенги қаланы басып алды және Едессалық Матфейдің айтуынша, көптеген эдессалықтарды өлтірді. Түрік Зенгид әулетінің жерлері 1514 жылы Халдиран шайқасынан кейін 1517 жылы Осман империясына қосылды.

Edessa (/ə/'/d//ɛ//s//ə/; Ἔδεσσα) was an ancient city (polis) in Upper Mesopotamia, in what is now Urfa or Şanlıurfa, Turkey. It was founded during the Hellenistic period by King Seleucus I Nicator , founder of the Seleucid Empire. It later became capital of the Kingdom of Osroene, and continued as capital of the Roman province of Osroene. In Late Antiquity, it became a prominent center of Christian learning and seat of the Catechetical School of Edessa. During the Crusades, it was the capital of the County of Edessa. The city was situated on the banks of the Daysan River (Σκίρτος; Scirtus; Kara Koyun), a tributary of the Khabur, and was defended by Şanlıurfa Castle, the high central citadel. Ancient Edessa is the predecessor of modern Urfa (Şanlıurfa; ; الرُّهَا; ), in Şanlıurfa Province, Turkey. Modern names of the city are likely derived from Urhay or Orhay , the site's Syriac name before the re foundation of the settlement by Seleucus I Nicator. After the defeat of the Seleucids in the Seleucid–Parthian Wars, Edessa became capital of the Kingdom of Osroene, with a mixed Syriac and Hellenistic culture. The origin of the name of Osroene itself is probably related to Orhay. The Roman Republic began exercising political influence over the Kingdom of Osroene and its capital Edessa from 69 BC. It became a Roman colonia in 212 or 213, though there continued to be local kings of Osroene until 243 or 248. In Late Antiquity, Edessa was an important city on the Roman–Persian frontier with the Sasanian Empire. It resisted the attack of Shapur I in his third invasion of Roman territory. The 260 Battle of Edessa saw Shapur defeat the Roman emperor Valerian and capture him alive, an unprecedented disaster for the Roman state. The Late Antique Laterculus Veronensis names Edessa as the capital of the Roman province of Osroene. The Roman soldier and Latin historian Ammianus Marcellinus described the city's formidable fortifications and how in 359 it successfully resisted the attack of Shapur II
The city was a centre of Greek and Syriac theological and philosophical thought, hosting the famed School of Edessa. Edessa remained in Roman hands until its capture by the Persians during the Byzantine–Sasanian War of 602–628, an event recorded by the Greek Chronicon Paschale as occurring in 609. Roman control was restored by the 627 and 628 victories of Heraclius in the Byzantine–Sasanian War, but the city was lost by the Romans again in 638, to the Rashidun Caliphate during the Muslim conquest of the Levant. It did not return to the Romans' control until the Byzantine Empire temporarily recovered the city in the mid 10th century after a number of failed attempts. The Byzantine Empire regained control in 1031, though it did not remain under their rule long and changed hands several times before the end of the century. The County of Edessa, one of the Crusader states set up after the success of the First Crusade, was centred on the city, the crusaders having seized the city from the Seljuks. The county survived until the 1144 Siege of Edessa, in which Imad al Din Zengi, founder of the Zengid dynasty, captured the city and, according to Matthew of Edessa, killed many of the Edessenes. The Turkic Zengid dynasty's lands were eventually absorbed by the Ottoman Empire in 1517 after the 1514 Battle of Chaldiran.

Аттар

Қаланың ең көне атауы – Адмаʾ (қызыл) (сонымен қатар Adme, Admi, Admum деп жазылады;), б.з.б. екінші мыңжылдықта Ассирия жазуында тіркелген. Сирия тілінде бұл қала Адме (ܐܕܡܐ Adme) деп жазылған. Ежелгі қала шамамен б.з.б. 303 жылы Селевк I Никатормен эллиндік әскери орталық ретінде қайта құрылып, суы мол болғандықтан, Македонияның ежелгі астанасы сияқты, Эдесса деп аталды. Кейіннен б.з.б. 2 ғасырда Каллирхое (Ἀντιόχεια ἡ ἐπὶ Καλλιρρόης; Antiochia ad Callirhoem) немесе Каллирхоедегі Антиохия деп аталды (б.з.б. 175–164 жылдары Антиох IV Епифан шығарған Эдесса монеталарында кездеседі). Антиох IV билегеннен кейін қаланың атауы грек тілінде Эдессаға қайта оралды, сондай-ақ әрмен тілінде Урха немесе Ourha (Ուռհա), арамей тілінде (сириялық) Urhay немесе Orhay, жергілікті нео-арамей тілінде (Turoyo) Urhoy, араб тілінде ar-Ruhā (الرُّهَا), күрд тілдерінде Riha, латын тілінде Rohais, ал түрік тілінде Urfa немесе Şanlıurfa ("Даңқты Урфа") деп қабылданды – осы атауы қазіргі атауы. Бұл қаланың арамей және сирия тілдеріндегі атауы парсы тіліндегі Хосров есімінен шыққан болуы мүмкін. Византия кезеңінде VI ғасырдың басында қала Юстинополис деп аталды. Кейбір еврей және мұсылман дәстүрлерінде бұл – Ыбырайымның туған жері, Халдейлердің Ур қаласы.

География

Эдесса құнарлы жазықпен қоршалған төбелердің ортасындағы қырқада орналасқандықтан, қолайлы жағдайға ие деп есептелді. Бұл қырқа Масиус тауының бір бөлігі болды, ол Кіші Азияның оңтүстігіндегі Таурус тауларының құрамына кіретін. Қала маңызды жол торабында жатқан: Зейгмадан (Евфрат өзенінде) Тигрге дейін созылған шығыс-батыс тас жолы, сондай-ақ Самосатадан (қазіргі Самсат) Карра (қазіргі Харран) арқылы Евфратқа дейін өтетін солтүстік-оңтүстік жолы Эдесса орналасқан қырқада қиылысты.

Ежелгі дәуір

Б.з.б. екінші ғасырдың екінші жартысында, Парфиямен (б.з.б. 145–129 жж.) соғыстар кезінде Селевкидтер империясы ыдырағанда, Эдесса Абгарид әулетінің астанасы болды. Олар Осроен патшалығын құрды (Эдесса деп те белгілі). Бұл патшалық Солтүстік Арабия түбегінен келген арабтар құрды және шамамен төрт ғасырға (б.з.б. 132 ж. – б.з. 214 ж.) дейін, жиырма сегіз билеушінің басқаруымен өмір сүрді. Олар кейде өздерін монеталарында «патша» деп атады. Эдесса бастапқыда Парфияның, содан кейін Арменияның Тигран I протекторатында болды. Эдесса Армения Месопотамиясының астанасы болды, ал Помпей заманынан бастап Рим империясының құрамына кірді. Траянның қаланы басып алып, тонауынан кейін римдіктер 116 жылдан 118 жылға дейін Эдессаны оккупациялады, бірақ парфиялықтарға деген симпатиясы 2-ғасырда Луций Верусты қаланы тонауға итерді. 2-ғасырда Эдессада христиандық пайда болғаны куәландырылды. Гностик Бардаисан қаланың тумасы және оның сарайындағы философ болды. 212 жылдан 214 жылға дейін патшалық Рим провинциясы болды. 217 жылы Рим императоры Каракалла Эдессадан Карраеге (қазіргі Харран) бара жатқан жолда өзінің күзетшілерінің бірінен өлтірілді. Эдесса Осроен провинциясының шекаралық қалаларының біріне айналды және Сасани империясының шекарасына жақын орналасқан. 260 жылы император Валерианның басқаруымен Рим әскерлері мен император Шапур I-нің басқаруымен Сасанидтер әскерлері арасында Эдесса шайқасы болды. Рим әскері жеңіліп, парсы әскеріне толығымен тұтқынға алынды, соның ішінде Валерианның өзі де. Бұрын-соңды мұндай оқиға болған емес. Бұл патшалықты құрған тайпалардың әдеби тілі арамей тілі болды, одан сирия тілі дамыды. Эдессада эллинистік мәдениеттің іздері көп ұзамай жойылды, ол монеталарда сириялық аңыздарды қолданды. Клиенттік патша Абгар IX (179–214 жж.) ерекшелік құрады, сонымен қатар гректің қоғамдық жазуларының жетіспеушілігі байқалды.

Ежелгі заман

Эдесса хроникасына сәйкес, 540 жылдан кейін жазылған сирия тіліндегі хроникада, Эдессаның соборлық шіркеуі Диоклетианның қудалауы аяқталғаннан кейін және Лицинийдің 313 жылы жазған хатында Рим империясындағы христиандарға қарсы жалпы қудалау тоқтатылғаннан кейін құрылғандығы айтылады. Соборлық шіркеу Киелі Даналыққа арналған. Қалада шамамен 23 түрлі монастырь мен шіркеу болғандығы белгілі, ал қала сыртында одан да көп болған; олар көптеген қажыларды тартқан. Евсевийдің айтуынша, 4-ғасырдың басында қалада яһудилер мен басқа да жалған құдайларға табынушылар да өмір сүрген. Евсевий сондай-ақ Эдессаның мемлекеттік архивіндегі Абгардың Исаға жазған хаты мен Исаның Абгарға жазған хатынан үзінді келтіргенін мәлімдеді, бұл Абгар жырларының негізгі мәтіндері. 384 жылы Иерусалимге бара жатқанда Эдессаға соққан Егерия, қала қабырғаларына жазылған Исаның хатын және елші Томаның шейіт болған жерін көрді, ол қаланы қорғау үшін деп айтылған. Ол бұрын таныс емес хаттардың нұсқасын көрді және қасиетті сөздер парсылардың қалаға жасаған шабуылын тойтарғанын білді. 363 жылы Нисибис (Нусайбин) Арзанен, Моксоен, Забдицен, Рехимена және Кордуенмен бірге Сасани империясына берілген кезде, сириялық Ефрем өзінің туған қаласынан Эдессаға кетіп, онда атақты Эдесса мектебін құрды. Бұл мектепті негізінен Парсы христиан жастары оқыды, ал оның несториандық бейімділігі үшін Александриялық Кириллдің досы Раббула мұқият бақылады. Үш тараулық дауға байланысты танымал болған епископ Ибас тұсында мектеп ең жоғары деңгейге жетті. 457 жылы уақытша жабылып, 489 жылы император Зенон мен епископ Кирдің бұйрығымен толығымен жабылды, содан кейін Эдесса мектебінің мұғалімдері мен студенттері Нисибиске кетіп, Шығыс шіркеуінің бас жазушылары болды. Арабтар басып алғаннан кейін Эдессада миафизит өркендеді. Сасанид императоры Кавад I тұсында Сасанидтер Эдессаға шабуыл жасады. Джошуа Стилиттің айтуынша, 340 жылдары қала қабырғасының сыртындағы ғибадатхана олардың әскерлерімен өртеп жіберілді. Эдессаны Юстин I қайта тұрғызып, оны өз атымен Юстинополис деп атады. Грек тарихшысы Прокопий өзінің "Персия соғыстары" еңбегінде Исаның хатының мәтінін Эдесса қала қақпаларына жазылған жазу ретінде сипаттап, оның айтуынша, бұл қорғанысты бұзу мүмкін емес еткен. Евсевийдің 4-ғасырда хабарлаған аңызына сәйкес, патша Абгар V-ті Эдессалық Таддей (Адай) тәубеге келтірді, ол "Иуда, яғни Тома" жіберген жетпіс екі шәкірттің бірі болған. Алайда, әртүрлі дереккөздер христиан дінін қабылдаған Абгар IX болғанын растайды. Оның тұсында христиан діні патшалықтың ресми діні болды. Адайдан кейін Аггей, содан кейін Антиохиялық Серапионның 200 жылы ординациялаған Қасиетті Мари келді. Сол кезде 2-ғасырда Ежелгі Келісімнің сирия тіліне аудармасы – Пешитта, сондай-ақ Татианның Диатессароны пайда болды. Эдесса мектебінің көрнекті шәкірттерінің ішінде Абгар IX-тың құрдасы Бардайсан (154–222) христиандық діни поэзияны құрудағы рөлі үшін ерекше атауға лайық, ал оның ілімін ұлы Гармониус және оның шәкірттері жалғастырды. 197 жылы Эдессада христиандар кеңесі өткізілді. 201 жылы қаланы үлкен су тасқыны қиратты, ал христиан шіркеуі қирады. 232 жылы Индияның Майлапур қаласынан елші Томастың сүйегі әкелінді, осы кезде оның сирия тіліндегі "Томаның істері" жазылды. Римдік үстемдік кезінде Эдессада көптеген шейіттер болды: Деций тұсында Шарбел мен Барсамия; Диоклетиан тұсында Св. Гуржа, Шамона, Хабиб және басқалар. Осы уақыт аралығында Эдессадан келген христиан діни қызметкерлері Шығыс Месопотамия мен Парсыны евангелизациялады және Сасани империясында алғашқы шіркеулерді құрды. Эдесса епискобы Атиллатия Никеяның бірінші соборында (325) қатысты. 388 жылы Эдессадағы көптеген ғибадатханалар туралы "Peregrinatio Silviae" (немесе "Etheriae") кітабында баяндалады. Озроиннің метрополиті ретінде Эдессада он бір суфрагандық орын болды. Мишель Ле Куен Эдессаның отыз бес епискобын атады, бірақ оның тізімі толық емес. Шығыс православие шіркеуінің епископаты 11-ғасырдан кейін жойылған сияқты. Якобит епископтарының жиырма тоғызы Le Quien (II, 1429 sqq. ), ал қалғандары Revue de l'Orient chrétien (VI, 195), кейбіреулері Zeitschrift der deutschen morgenländischen Gesellschaft (1899), 261 б. Сонымен қатар, несториандық епископтар Эдессада 6-ғасырдың басында тұрған деп айтылады.

According to the Chronicle of Edessa, a Syriac chronicle written after 540, the cathedral church of Edessa was founded immediately after the end of the Diocletianic Persecution and the 313 Letter of Licinius, which ended the general persecution of Christians in the Roman Empire. The cathedral church was dedicated to the Holy Wisdom. Around 23 different monasteries and churches are known to have existed in the city, with at least as many again just outside town; these attracted many pilgrims. Eusebius of Caesarea even claimed in his Church History that "the whole city" was "devoted to the name of Christ" in the early 4th century; in fact the city had at least some pagan inhabitants into the early 5th century, as well as Jewish ones. Eusebius also claimed to quote the Letter of Abgar to Jesus and the Letter of Jesus to Abgar in the state archives of Edessa, foundational texts of the Abgar Legend. Egeria, a high status Roman lady and author, visited Edessa in 384 on her way to Jerusalem; she saw a martyrium of Thomas the Apostle and the text of the Letter of Jesus inscribed on the city walls, said to protect the city. She saw a longer version of the Letters than she was previously familiar with, and was assured that the holy words had repelled a Persian assault on the city. When Nisibis (Nusaybin) was ceded to the Sasanian Empire along with Arzanene, Moxoene, Zabdicene, Rehimena and Corduene in 363, Ephrem the Syrian left his native town for Edessa, where he founded the celebrated School of Edessa. This school, largely attended by the Christian youth of Persia, and closely watched by Rabbula, the friend of Cyril of Alexandria, on account of its Nestorian tendencies, reached its highest development under bishop Ibas, famous through the Three Chapter Controversy, was temporarily closed in 457, and finally in 489, by command of Emperor Zeno and Bishop Cyrus, when the teachers and students of the School of Edessa repaired to Nisibis and became chief writers of the Church of the East. Miaphysitism prospered at Edessa after the Arab conquest. Under the Sassanian emperor Kavad I , the Sasanids attacked Edessa. According to Joshua the Stylite the shrine outside the walls set up in the 340s was burnt by his troops. Edessa was rebuilt by Justin I , and renamed Justinopolis after him. The Greek historian Procopius, in his Persian Wars, describes the inscription of the Letter of Jesus's text on the city gates of Edessa, which he stated made the defences impregnable. According to a legend first reported by Eusebius in the fourth century, King Abgar V was converted by Thaddeus of Edessa (Addai), who was one of the seventy two disciples, sent to him by "Judas, who is also called Thomas". However, various sources confirm that the Abgar who embraced the Christian faith was Abgar IX. Under him Christianity became the official religion of the kingdom. Addai was succeeded by Aggai, then by Saint Mari, who was ordained about 200 by Serapion of Antioch. Thence came to us in the second century the famous Peshitta, or Syriac translation of the Old Testament; also Tatian's Diatessaron, which was compiled about 172 and in common use until Rabbula, Bishop of Edessa (412–435), forbade its use. Among the illustrious disciples of the School of Edessa, Bardaisan (154–222), a schoolfellow of Abgar IX, deserves special mention for his role in creating Christian religious poetry, and whose teaching was continued by his son Harmonius and his disciples. A Christian council was held at Edessa as early as 197. In 201 the city was devastated by a great flood, and the Christian church was destroyed. In 232 the relics of the apostle Thomas were brought from Mylapore, India, on which occasion his Syriac Acts were written. Under Roman domination many martyrs suffered at Edessa: Sharbel and Barsamya, under Decius; Sts. Gûrja, Shâmôna, Habib, and others under Diocletian. In the meanwhile Christian priests from Edessa had evangelized Eastern Mesopotamia and Persia, and established the first Churches in the Sasanian Empire. Atillâtiâ, Bishop of Edessa, assisted at the First Council of Nicaea (325). The Peregrinatio Silviae (or Etheriae) gives an account of the many sanctuaries at Edessa about 388. As metropolis of Osroene, Edessa had eleven suffragan sees. Michel Le Quien mentions thirty five bishops of Edessa, but his list is incomplete. The Eastern Orthodox episcopate seems to have disappeared after the 11th century. Of its Jacobite bishops, twenty nine are mentioned by Le Quien (II, 1429 sqq. ), many others in the Revue de l'Orient chrétien (VI, 195), some in Zeitschrift der deutschen morgenländischen Gesellschaft (1899), 261 sqq. Moreover, Nestorian bishops are said to have resided at Edessa as early as the 6th century.

Исламдық билік

660 жылдары жазған армян хроникашысы Себеос, Багратид Армениясының епискобы, қазіргі кез-келген тілде Ислам туралы ең ертегі жазбаша мәліметтерді келтіреді. Себеос Византия Эдессаны басып алғаннан кейін араб қаласына (мүмкін, Мединеге) барған еврей елшілігі туралы жазады:

Мұсылман дәстүрінде әл-Ақабадағы екінші ант ретінде белгілі ұқсас оқиға бар. Себеостың баяндауы бойынша, Мұхаммед еврей-араб одағының Меккедегі бұтқа табынушыларға қарсы оңтүстікке жасаған жорысынан гөрі, Палестинаға бірлескен шарапкерлікке жетекшілік еткен.

Орта ғасырлар

Византия империясы Едессаны қайта алуға тырысты, әсіресе Романос I Лекапенос тұсында, ол тұрғындардан «Едессаның бейнесін» – Мәсіхтің ежелгі портретін алды және оны 16 тамыз, 944 жылы Константинопольге салтанатты түрде көшірді. Бұл Романос билігінің соңғы үлкен жетістігі болды. 544 жылы Эдессада болған және Ватикан кітапханасындағы көне түптемесі сақталған бұл құрметті және әйгілі бейне 1207 жылы Төртінші крест жорығынан кейін Венеция Республикасы тарапынан тоналып, Батысқа әкелінді. Біраз уақыттан соң қалаға Марванидтер билік етті. 1031 жылы Эдесса араб губернаторы Георгий Маниак басқарған византиялықтарға берілді. Оны арабтар қайта басып алды, содан кейін римдіктер, армянтар, Сельджук әулеті (1087), түріктерден тәуелсіздік алған Торос есімді армян (1094) және крестшілер (1098) қаланың иелігіне енді. Олар Эдесса графтығын құрып, 1144 жылға дейін қаланы ұстады. Осы оқиғалар туралы бізге негізінен Эдессада туған армян тарихшысы Матфей мәлімдеген. 1144 жылы қалада 47 000 армян тұрған. 1146 жылы қала қысқа мерзімге крестшілердің қолына қайта оралды, бірақ бірнеше күннен кейін қайтадан жоғалды. Стивен Рансиманның сөздерімен айтқанда, «барлық христиан халқы жер аударылды [және] әлемдегі ең көне христиандық мемлекеттік бірлестік деп есептелген ұлы қала бос және қираған күйде қалды, және осы күнге дейін қалпына келген жоқ». Әйюбид сұлтандығының басшысы Саладин 1182 жылы қаланы Зенгидтерден сатып алды. Әйюбидтер билігінде Эдесса халқы шамамен 24 000 адамды құрады. Рум сұлтандығы 1234 жылдың маусымында Эдессаны басып алды, бірақ 1234 немесе 1235 жылдың соңында Әйюбид сұлтаны Аль-Камиль оны қайтадан иеленді. Эдессаны қайта басып алғаннан кейін Аль-Камиль оның цитаделін бұзуға бұйрық берді. Көп ұзамай 1244 жылы монғолдар Эдессада пайда болды. Кейіннен 1260 жылы Ильханат Эдессаға әскер жіберді, сол кезде қала оларға ерікті түрде бағынды. Осылайша Эдесса халқы монғолдардың қырғынынан құтылды. Эдессаны мамлюк сұлтандығы мен Ақ-Коюнлу да иеленді.

The Byzantine Empire often tried to retake Edessa, especially under Romanos I Lekapenos, who obtained from the inhabitants the "Image of Edessa", an ancient portrait of Christ, and solemnly transferred it to Constantinople, August 16, 944. This was the final great achievement of Romanus's reign. This venerable and famous image, which was certainly at Edessa in 544, and of which there is an ancient copy in the Vatican Library, was looted and brought to the West by the Republic of Venice in 1207 following the Fourth Crusade. The city was ruled shortly thereafter by Marwanids. In 1031 Edessa was given up to the Byzantines under George Maniakes by its Arab governor. It was retaken by the Arabs, and then successively held by the Romans, the Armenians, the Seljuq dynasty (1087), an Armenian named Thoros who gained independence from the Turks (1094), and the Crusaders (1098), who established there the County of Edessa and kept the city until 1144, when it was again captured by Imad ad Din Zengi, and most of its inhabitants were allegedly slaughtered together with the Latin archbishop. These events are known to us chiefly through the Armenian historian Matthew, who had been born at Edessa. In 1144 the city had an Armenian population of 47,000. In 1146, the city was briefly recaptured by the crusaders and lost after a few days. In the words of Steven Runciman, "the whole Christian population was driven into exile [and t]he great city, which claimed to be the oldest Christian commonwealth in the world, was left empty and desolate, and has never recovered to this day." The Ayyubid Sultanate's leader Saladin acquired the town from the Zengids in 1182. During Ayyubid rule, Edessa had a population of approximately 24,000. The Sultanate of Rûm took Edessa in June 1234, but sometime in late 1234 or 1235, the Ayyubid sultan Al Kamil re acquired it. After Edessa had been recaptured, Al Kamil ordered the destruction of its Citadel. Not long after, the Mongols had made their presence known in Edessa in 1244. Later, the Ilkhanate sent troops to Edessa in 1260 at which point the town voluntarily submitted to them. The populace of Edessa were thus saved from being massacred by the Mongols. Edessa was also held by the Mamluk Sultanate, and the Aq Qoyunlu.

Кейінгі тарихы

Кейіннен Эдессаны Сефевид әулеті, ал 1517 жылдан 1918 жылға дейін Осман империясы биледі. 1518 жылы Осман империясы тұсында Эдессаның халқы шамамен 5500 адамды құрады; бұл Осман-парсы соғыстарының салдарынан болған болуы мүмкін. Бірақ 1566 жылға қарай халық саны шамамен 14000 адамға жетті. 1890 жылы Эдессаның халқы 55 000 адамды құрады, оның ішінде мұсылмандар 40 835 адамды құрады.