Кіріспе

1902 жылы жазылған Сомерсет Моэмнің романы

Уильям Сомерсет Моэмнің "Миссис Крэддок" романы алғаш рет 1902 жылы жарық көрген.

Сюжетке кіріспе

19-ғасырдың соңғы жылдарында өрбитін "Миссис Крэддок" романы өзінің қамқорлығымен өмір сүретін, жас және әдемі әйелдің өзінен әлсіз адамға үйленуі туралы айтады. Маугам осы кездегі әдепсіз саналатын тақырыпта жазғандықтан, баспагер табуда қиындыққа тап болды. 1900 жылы аяқталған роман 1902 жылы Уильям Хайнеман баспасынан жарық көрді, бірақ оқырмандарды қынжыртуы мүмкін деген Хайнеманның пікірінше, автор кейбір бөлімдерді алып тастауға мәжбүр болды. "Миссис Крэддок" сәтті және танымал болғандықтан, 1903 және 1908 жылдары қайта басылды. 1938 жылы Маугам стилі жағынан жетілдірген, цензураланбаған алғашқы нұсқасы жарыққа шықты.

Сюжеттің қысқаша мазмұны

21 жасқа толған күні, қайтыс болған әкесінің мүлігіне ие болғанда, Берта Лей бұрынғы қамқоршысының наразылығына қарамастан, 27 жастағы Эдвард Крэддокқа, үй басқарушысына үйленетінін жариялайды. Жер иесінің қызы болған Бертаға «білімге деген шексіз құштарлық» сезімі тәрбиеленіп, өткен мен қазіргі дәуірдегі еуропалық мәдениетті түсіну және одан ләззат алуға баулынған. Ол, әсіресе, континентте ұзақ тұрғанда Италияның зор мәдени мұрасын бағалай білді. «Жақсы мінезді» қыз болғандықтан, оның әйелдікке қатысты көзқарастары толығымен дәстүрлі. Өмірдегі рөлі күйеуіне қызмет ету және оған бағыну екендігіне күмәні жоқ. Берта Эдвард Крэддокты, оны бала кезінен таныған, ұсыныс жасауға ынталандырғанда, қала өмірі мен оның ләззаттарын тастап, Кент жағалауында «ата-бабалары сияқты жер жыртып, егін егіп, орып-жығу үшін» тұрса да, некеде толық қанағат пен бақытқа жететініне сенімді. Оның балалары, болашақтың ұлдары, ескіге қарағанда күшті және әдемі жаңа ұрпаққа жатады. Лейлер өлімнің қараңғылығына енді, ал оның балалары басқа есімді тартады. [ ] Ол бірден ұзақ өмір сүрген отбасының шаршағанын сезінді, ескі қанды жаңа қанмен араластырудың дұрыс екенін білді. Оның күйеуінің жастығы, күші, құрып кеткен нәсілге өмір сыйлау үшін қажет болды. Бертаның осының бәрін іске асыру үшін таңдаған адамы баяндаушы тарапынан «табиғаттың бұзылмаған баласы, санасы өркениеттің миллиондаған бұрмалаушылықтарынан бос» (7-тарау) деп сипатталған асыл жабайы адам ретінде бейнеленген. Эдвард Крэддок бойы ұзын, мықты, сұлу және күнәсіз болуы мүмкін («Ол тек Он өсиеттің иісімен есіп тұр»), бірақ сонымен бірге білімсіз, қиялы жоқ және қажетсіз қасарысқан. Берта оған үйлену туралы шешімін ақтау үшін, оған мүмкіндік берілсе, өзін жоғарылататынын айтып, оның эгосын көтеріп, мүлкін басқарудың барлық құқығын күйеуіне береді. Уақыт өте келе, Крэддок ауылдық помещиктің архетипіне айналады, қоғам оны қабылдайды, құрметтейді, тіпті құлшынып, қызғанады, бірақ оның әйелі олардың некелік өмірі туралы жағымсыз қорытындыларға келгенін білмейді. Лондонда өткен бал айларынан кейін Берта күйеуінің жайсыз екенін және оның қажеттіліктеріне сезімтал емес екенін тез түсінеді. Ол оның музыкаға деген құмарлығын, кітап оқығысы келмейтінін және шовинистік көзқарастарын қайта-қайта мазақтайды. Ол күйеуінің оған көңіл бөлмейтініне және үй шаруасындағы күнделікті істерге көп уақыт бөлетініне көңілі толады. Баяу-баяу ол Эдвардтың өз әлемінде өмір сүріп жатқанын түсінеді, онда сиырдың өлімі сүйікті адамның өлімінен оған көбірек қайғы әкеледі. Бір жылдан астам уақыттан кейін, сегіз айлық жүкті болған Берта босану кезінде қиындықтар тууы мүмкін деген сезімге ие болады. Ол өзінің тәжірибесінен «бұл ештеңе емес» деп сендіреді: «Ол жылдар бойы жануар өсірді және жергілікті қасапшыларға бұзау, қой және сиыр етін жеткізетін процеске толық дағдыланған. Адамдардың табиғи және қарапайым құбылысқа қатысты жасаған күлкілі шатасуы осы». Алайда олардың ұлы өлі болып дүниеге келеді, ал Бертаға болашақта бала таба алмайтыны айтылады. Одан кейінгі дағдарыс оны Құдайдың бар екендігіне күмән келтіреді, ал олардың досы викарийдің әпкесі «біз арқамыздағы айқышқа шүкіршілік етуіміз керек. Бұл - Құдай бізге деген сенімінің өлшемі» (Жохан 17:32) дейді. (18-тарау) Діннен жұбаныш таппай, бірақ ұлының өлімін жеңе алмай, күйеуінің бейжай мінез-құлқынан жиіркеніп, Берта өзінің қарапайым ортасынан қашып, Лондонға қашады, онда ол әпкесінің пәтерінде тұрады. Қырық жасқа таяп қалған және үйленбеген Мэри Лей, Берта күйеуін біржола тастап кетуге ниетті екенін басынан бастап сезінеді, бірақ немере қызының жан тыныштығы үшін бұл тақырыпты қозғауға дайын емес. Эдвард, керісінше, әйелінің ниеті туралы білмейді, өзін жесір күйеу деп санайды және бірнеше хат жазып, әйеліне толық сауығып шыққаннан кейін үйге оралуға шақырады. Әпкесімен Парижге ұзақ сапардан кейін, киім сатып алу сылтавымен, Берта, басқа да ақылға қонымды іс-қимылдың жоқтығынан, Кентке және күйеуіне оралады, осылайша Эдвардтың оның кетуі тек өткінші кезең болды деген сенімін қате растайды. Әйелі тыныш үмітсіздік пен азапты жайсыздық өмірін жалғастыра бергенде, оған бөтен болып қалған Эдвард Крэддок саясатта мансап құруға кіріседі. Консервативті партияның округтік кеңесшісі болып сайланған ол бірден сәттілік сатысынан тағы да жоғары көтеріліп, Парламент депутаты болу армандайды. Үйленгеніне бес жыл өткен соң, небәрі 26 жасында Берта өзінің уақытынан бұрын қартайғанын сезінеді, сонымен қатар жергілікті қоғамда күйеуіне қосымша ғана екенін түсінеді. Ешкімге сырласа алмаған Берта соңында жергілікті дәрігер және бұрынғы қамқоршысы доктор Рамсейге Эдвардқа деген құмарлықпен күресіп, оған шындықты айтуға және көмек сұрауға шешім қабылдайды. «Мен оны жақсы білемін», дейді Берта күйеуі туралы, «ол ақымақ. Оның қаншалықты еңкейгенін, санасыз екенін сіз түсіне алмайсыз. Ол мені өлтіреді. [ ] Ой, мен оған өмірімнің соңына дейін байланғанымды ойласам, өзімді-өзім өлтіргім келеді». (27-тарау)

Тағы да Берта континентке қашады, тағы да әпкесімен, бұл жолы Римге (ал Эдвард Крэддок өмірінде бірде-бір рет шетелге бармаған). Денсаулығының нашарлығына байланысты қысты жылы климатта өткізуі керек деп мәлімдеп, ол келесі көктемде Лондонға оралады, алты айлық бостандықтан ләззат алғаннан кейін, енді шындыққа бет бұруға және күйеуіне оралуды кейінге қалдыра алмайды. Осы кезде 19 жастағы Джеральд Водри, оның бұрын кездеспеген туысы, оның өміріне кіреді. Джеральд, сұлу және әлі мектеп оқушысы сияқты көрінеді, АҚШ-қа бару үшін күтіп отыру үшін Лондонға екі аптаға келеді, оның ата-анасы оның тәртіпсіздігі үшін жаза ретінде жіберген. Оның – және Бертаның – әпкесіне барып, ол пәтерінде кузенімен таныстырылады, ал олар алғаш рет көздері тірескенде Берта мен Джеральд бір-біріне қызығушылықпен қарайды. Олар Лондонның көрікті жерлерін аралап, күнде араласады, ал 26 жастағы Берта шындықты қабылдағысы келмейтін және қабылдай алмайтындықтан, жас жігіттің көптеген қамқорлығына риза болады. Ол Джеральдтың үйінен қуылғанын, үй қызметшісін аздырғанын қалайтындай көріспейді, Джеральдта әйелдерге құмарлық танытатын адамды көруден бас тартады және сезімдеріне қарсы тұруға тырысса да, шын мәнінде жігітке ғашық болады. Джеральдтың кететін күнінің алдында Бертаға «оны өте құнды сыйға ие етуге» болады, өйткені «әйел адамды мәңгілікке байлап қоя алатын бір жол бар, бұл жол бұзылмайды; оның денесі бұл туралы айқайлады, ол осы ойға қозғырылды». (31-тарау) Жастар әпкесінің пәтерінде жалғыз қалғанда, Мэри Лей күдікпен қонаққа келгендерінің құпия кездесуі мүмкін екенін сезіп, кешкі асқа шақырылғаннан ерте оралып, олардың жыныстық қатынасқа баруына жол бермейді. Джеральд Водри келесі күні АҚШ-қа кетеді. Екі аптадан кейін Берта Америкадан хат алады, оны каминге қойып, бір ай бойы қарайды. Тек содан кейін ол оны өртеді, бірақ...

Оқыңыз

Томас Хейвуд жазған «Мейіріммен өлтірілген әйел» (1603) – отандық драманың ерте үлгісі. Бұл ауылдық джентльменнің некесінің дұрыс болмауы және оның қатты кек алуы туралы. Грант Алленнің «Іс бітірген әйел» (1895) романы Берта Крэддоктан өзгеше, мойынсұнудан бас тартқан «Жаңа әйел» туралы әңгімелейді. «Ламбеттік Лиза» (1897) – Моэмнің Викториялық Лондонның жұмысшы табының өмірін бейнелейтін туындысы. Э.М. Форстердің «Періштелердің батуға қорқатын жері» (1905) атты романы үйленбеушілікке және бір отбасының оған реакциясына арналған. Элен Глазгоның «Вирджиния» (1913) романында басты кейіпкер, өмірге деген көзқарасы Бертанікіне ұқсас, отбасы үшін құрбандыққа барады, бірақ соңында лайықты сыйақы алмайды. Фрэнсис Айлстың «Факт алдында» (1932) романы, ол да жер иелерінің ортасында өтеді (сонымен қатар 1941 жылы Альфред Хичкок оны «Күдік» фильмі ретінде түсірген), бай жас әйел аяусыз қылмыскердің әйеліне айналады және ақырында оның құрбаны болады. Нэнси Митфордтың «Махаббатты қуу» (1945) романы – Екінші дүниежүзілік соғысқа дейін және оның кезінде Англияның ауылдық жерлерінде өмір сүретін консервативті британдық жоғары таптың өмірі мен махаббаты туралы.