Кіріспе
9-ғасырдағы славян мемлекеті Ұлы Моравия (Regnum Marahensium; Μεγάλη Μοραβία, Meghálī Moravía; ; ; Wielkie Morawy, Großmähren), немесе жай ғана Моравия, Орталық Еуропа аймағында пайда болған алғашқы ірі славян мемлекеті болды. Ол қазіргі Чехия, Словакия, Венгрия, Австрия, Германия, Польша, Румыния, Хорватия, Сербия, Украина және Словения аумақтарын қамтуы мүмкін. Осы аймақтарда оған дейін Само тайпалық одағы (631–658) және Паннониялық авар мемлекеті (567–822 жылдан кейін) құрылған болатын. Мемлекеттің негізгі аумағы – қазіргі Моравия аймағы, Чехияның шығыс бөлігінде, Морава өзенінің жанында орналасқан. Осы өзен мемлекетке атын берген. Патшалықта ежелгі шіркеу славян тіліндегі алғашқы славян әдеби мәдениеті қалыптасты, христиан діні тарады. Бұл процестер алдымен Шығыс Франкиядан келген миссионерлердің, кейіннен 863 жылы Кирилл мен Мефодийдің келуі және славян тіліне арналған алғашқы әліпби – глаголиттің жасалуы арқылы жүзеге асты. Глаголит әліпбиі кейіннен Бірінші Болгар империясында жасалған кириллицамен алмастырылды. Империяның нақты шекараларын анықтау мүмкін болмаса да, Моравия князь I Светоплюк билік еткен 870–894 жылдар аралығында ең үлкен аумақты қамтыды. Светоплюк қайтыс болғаннан кейін туған сепаратизм мен ішкі қақтығыстар Ұлы Моравияның құлауына себеп болды. Оны мажарлар басып алды және қазіргі Словакия аумағын өздерінің иеліктеріне қосты. Моравияның құлауының нақты күні белгісіз, бірақ ол 902–907 жылдар аралығында болды. Моравия патшасы Растислав тұсында, 863 жылы Кирилл мен Мефодийдің миссиясының келуімен маңызды мәдени дамуға қол жеткізді. Римде миссионерлерді жіберу туралы өтініші қабылданбағаннан кейін, Растислав Византия императорынан Ұлы Моравияға сауаттылық пен заң жүйесін (pravьda) енгізу үшін "ұстаз" (učiteľ) жіберуін сұрады. Өтініш қабылданды. Миссионер ағайынды Кирилл мен Мефодий жазу жүйесін (глаголит әліпбиін) және славян литургиясын енгізді, соңғысы Папа Адриан II-нің ресми мақұлдауын алды. Глаголит әліпбиін Кирилл өзі ойлап тапқан болуы мүмкін. Ол діни мәтіндерді аударуда және өзінің туған қаласы Салоникадан өзі мен ағасы Мефодий білетін шығыс оңтүстік славян диалектісіне негізделген әдеби шығармалар жазуда бұл тілді қолданды. Сондықтан ежелгі шіркеу славян тілі Ұлы Моравияның жергілікті славян диалектісінен едәуір ерекшеленді, ол Моравия мен Батыс Словакияда сөйленген кейінгі диалекттердің ата-бабасы болды. Кейіннен Кирилл мен Мефодийдің шәкірттері патша I Светоплюк тарапынан Ұлы Моравиядан қуылды, ол империяны Батыс христиандығына қайта бағыттады.
Great Moravia (Regnum Marahensium; Μεγάλη Μοραβία, Meghálī Moravía; ; ; Wielkie Morawy, Großmähren), or simply Moravia, was the first major state that was predominantly West Slavic to emerge in the area of Central Europe, possibly including territories which are today part of the Czech Republic, Slovakia, Hungary, Austria, Germany, Poland, Romania, Croatia, Serbia, Ukraine and Slovenia. The formations preceding it in these territories were the Samo's tribal union (631 658) and the Pannonian Avar state (567 – after 822). Its core territory is the region now called Moravia in the eastern part of the Czech Republic alongside the Morava River, which gave its name to the kingdom. The kingdom saw the rise of the first ever Slavic literary culture in the Old Church Slavonic language as well as the expansion of Christianity, first via missionaries from East Francia, and later after the arrival of Saints Cyril and Methodius in 863 and the creation of the Glagolitic alphabet, the first alphabet dedicated to a Slavic language. Glagolitic was subsequently replaced by the Cyrillic alphabet created in the First Bulgarian Empire. Although the borders of this empire cannot be exactly determined, Moravia reached its largest territorial extent under prince Svatopluk I , who ruled from 870 to 894. Separatism and internal conflicts emerging after Svatopluk's death contributed to the fall of Great Moravia, which was overrun by the Hungarians, who then included the territory of present day Slovakia in their domains. The exact date of Moravia's collapse is unknown, but it occurred between 902 and 907. Moravia experienced significant cultural development under King Rastislav, with the arrival in 863 of the mission of Saints Cyril and Methodius. After his request for missionaries had been refused in Rome, Rastislav asked the Byzantine emperor to send a "teacher" (učiteľ) to introduce literacy and a legal system (pravьda) to Great Moravia. The request was granted. The missionary brothers Cyril and Methodius introduced a system of writing (the Glagolitic alphabet) and Slavonic liturgy, the latter eventually formally approved by Pope Adrian II. The Glagolitic script was probably invented by Cyril himself and the language he used for his translations of religious texts and his original literary creation was based on the Eastern South Slavic dialect he and his brother Methodius knew from their native Thessaloniki. Old Church Slavonic, therefore, differed somewhat from the local Slavic dialect of Great Moravia which was the ancestral idiom to the later dialects spoken in Moravia and western Slovakia. Later, the disciples of Cyril and Methodius were expelled from Great Moravia by King Svatopluk I, who re orientated the Empire to Western Christianity.
Ұлы Моравия
Ұлы Моравия атауының мағынасы пікірталас тудырып келген. "Ұлы Моравия" – грек тілінде "Megale Moravia" (Μεγάλη Μοραβία) – 950 жыл шамасында Византия императоры Константин VII Порфирогениттің "De Administrando Imperio" еңбегінде кездеседі. Император "megale" сөзін тек оның құлдырауынан кейінгі оқиғаларды сипаттағанда қолданған, бұл оны "үлкен" емес, "ескі" деп аударуға негіз береді. Үшінші теория бойынша, "megale" сөзі Византия империясының шекарасынан тыс жерді білдіреді. Соңында, тарихшы Любомир Хавлик Византия ғалымдарының көшпелі халықтардың туған жерлерін атағанда осы сөзді қолданғанын, мысалы "Ұлы Болгария" атауынан көруге болады. [Онда] Белград бар, онда император, киелі және ұлы Константиннің мұнарасы орналасқан; содан кейін, өзеннің арғы бетінде, Белградтан екі күндік сапарда атақты Сирмиум жатыр; ал одан әрі, христиан дінін қабылмаған ұлы Моравия бар, оны [венгрлер] жойды, бірақ бұрын [Сватоплюк] билік еткен. Осылайша, Дунай өзені бойындағы маңызды орындар мен атаулар [ ]. Константин Порфирогениттің еңбегі – "ұлы" сөзін Моравиямен байланыстырған дерлік бірден-бір замандас дерек көзі. 9-10 ғасырлардағы басқа құжаттарда бұл термин осы мағынада қолданылмаған. Олар мемлекетті "Моравиялық мемлекет" немесе "Моравиктердің мемлекеті" (латын тілінде regnum Marahensium, terra Marahensium, regnum Marahavorum, regnum Marauorum, terra Marauorum немесе regnum Margorum, ал ескі шіркеу славян тілінде Moravьska oblastь) деп, немесе жай ғана "Моравия" (латын тілінде Marawa, Marauia және Maraha, ескі шіркеу славян тілінде Morava, Marava немесе Murava, араб тілінде M.ŕawa. t), сондай-ақ "славяндар мемлекеті" (regnum Sclavorum) немесе "Растислав мемлекеті" (regnum Rastizi) немесе "Сватоплюк мемлекеті" (regnum Zuentibaldi) деп атаған.
The work of Porphyrogenitos is the only nearly contemporaneous source using the adjective "great" in connection with Moravia. Other documents from the 9th and 10th centuries never used the term in this context. Instead they mention the polity as "Moravian realm" or "realm of Moravians" (regnum Marahensium, terra Marahensium, regnum Marahavorum, regnum Marauorum, terra Marauorum or regnum Margorum in Latin, and Moravьska oblastь in Old Church Slavonic), simply "Moravia" (Marawa, Marauia, and Maraha in Latin, Morava, Marava, or Murava in Old Church Slavonic, and M.ŕawa. t in Arabic), also regnum Sclavorum (realm of Slavs) or alternate regnum Rastizi (realm of Rastislav) or regnum Zuentibaldi (realm of Svatopluk).
Этимология
"Морава" – чех және словак тілдерінде өзен мен елдің атауы, бұл атаудың өзенге қатысты екені және оның айналасындағы елге ат бергені болжамдалады. "Ава" жұрнағы, көптеген басқа чех және словак өзендеріндегідей, көбінесе бастапқыда германдық "ahwa" (= қазіргі неміс тіліндегі "Au" немесе "A") сөзінің славяндық түрі ретінде қарастырылады, ол латын тіліндегі "aqua" сөзімен байланысты. Кейбір ғалымдар оны кельт тіліндегі "ab" арқылы индоевропалық тілдегі *apa/*opa ("су, теңіз") түбірімен байланыстырады. "Мор" түбірі де су, көл немесе теңіз мағынасын беретін басқа индоевропалық сөздермен байланысты болуы мүмкін (теңіз: славян тілінде "more", латын тілінде "mare", уэльс тілінде "môr", неміс тілінде "Meer"; ылғалдылық: ағылшын және неміс тілінде "Moor", славян тілінде italic=no). Австриядағы Мур және Сербиядағы тағы бір Морава сияқты басқа өзендердің аттарын да салыстырып қараңыз.
Аумағы
Ұлы Моравия құлағаннан кейін, Ұлы Моравияның орталық аумағы біртіндеп жаңадан нығайып келе жатқан Богемия Корольдігі мен Венгрия Корольдігі арасында бөлінді. Шекара бастапқыда Морава өзені бойымен белгіленді. Алайда, 12 ғасырдан бастап, чех патшалары өзеннің шығыс жағалауындағы аумақтың көбірек бөлігін басып алып, ақырында Угерске-Градиштеден Стражницеге дейін, Ақ Карпаттар бойындағы шығыс аумақтың барлық бөлігін иеленді. Ұлы Моравияның бастапқы негізгі аумағы, қазіргі Моравияның шығыс бөлігін құрап, Ақ Карпат пен Хриби таулары арасында орналасқан, өзінің чехиялық емес екенін "Словачко" деген атауында сақтап келеді, бұл атау көрші Словакияның атымен ортақ тегін көрсетеді – Ұлы Моравия дәуіріндегі ортақ тарихтың белгісі. Өзен бойындағы Ұлы Моравияның осы негізгі аймағы бай фольклорлық дәстүрмен бірегей мәдениетін сақтап келеді: жоғарыда аталған Словачко оңтүстікке қарай (Морава өзені Чехия мен Словакияның шекарасын құрайтын жерде) екі аймаққа бөлінеді – Мораваның батыс (чехиялық) жағалауындағы Залужи және шығыс (словакиялық) жағалауындағы Захори. Захориде Ұлы Моравия дәуірінен жеткен жалғыз ғимарат – Копчани шіркеуі орналасқан, ол Морава өзенінен артында, Микулчице археологиялық ескерткішінің қасында (осы екі маңызды Ұлы Моравия орталығы қазір көпірмен байланысқан). 830-шы жылдардың басында Моравияның Можмир I көршілес Нитра княздығын (қазіргі Батыс Словакия) жаулап алған кезде Ұлы Моравияның өзегі кеңейді. Нитраның бұрынғы княздігі словак тілінде údelné kniežatsvo деп аталатын, яғни таққа мұрагерге берілген және оның басқаруындағы аумақ ретінде пайдаланылды, дәстүрлі түрде биліктегі кнезьдің (принц) әпкесінің ұлы басқарды. Дегенмен, Ұлы Моравияның аумағы, тіпті орналасқан жері де (тарихи терминдер, оның бастапқы ресми аты белгісіз) пікір тудырады. Бәсекелес теориялар оның орталығын Дунайдан оңтүстікке қарай (Сербиядағы Морава) немесе Ұлы Венгрия жазығында деп көрсетеді. Моравия мемлекетінің негізі қаланған күні де даулы, бірақ бұл, әдетте, 830-шы жылдардың басында Моймир I (820-830 жылдар) тұсында болған, ол біріккен Моравияның алғашқы белгілі билеушісі еді. Моймир мен оның 846 жылдан 870 жылға дейін билік еткен мұрагері Растислав (чех тілінде "Ростислав"), бастапқыда Каролингтер монархтарының үстемдігін мойындады, бірақ Моравияның тәуелсіздік үшін күресі 840-шы жылдардан бастап Шығыс Франкиямен қарулы қақтығыстарға әкелді.
Дәстүрлі көзқарас
Тарихшылардың көпшілігінің пікірінше, Моравияның негізгі аумақтары қазіргі Чехия мен Словакияда орналасқан Морава өзенінің аңғарында болған. Ерте ортағасырлық ірі бекіністердің және олардың маңындағы қалалардың археологиялық жатақтары осы аймақта 9 ғасырда маңызды билік орталығының қалыптасқанын көрсетеді. Алғашқы дереккөздер (Альфред Ұлының Оросийдің "Дүние тарихы" кітабын бірдей аударған нұсқасы, онда Моравияның көршілері туралы айтылған, және Кирилл мен Мефодийдің Моравиядан Паннония арқылы Венецияға сапар жасауы туралы "Кирилл өміріндегі" сипаттама) дәстүрлі көзқарасты қуаттайды. Моравияның шекарасын нақты анықтау қиын, себебі замандас дереккөздер жеткіліксіз. Мысалы, 9 ғасырда Фулда жылнамасын жазған монахтар Орталық Еуропаның шалқары аймақтарының географиясы туралы шектеулі білімге ие болған. Бұған қоса, Моравия монархтары 830 жылдары кеңею саясатын қабылдады, сондықтан олардың мемлекетінің шекарасы жиі өзгеріп тұрды. Моравия Сватоплюк I (870–894) тұсында аумақтық кеңеюінің ең жоғары нүктесіне жетті. Кіші Польша, Паннония және басқа да аймақтар оның үстемдігін, кемінде ресми түрде және көбінесе қысқа мерзімге мойынсұнуға мәжбүр болды. Алайда, Моравия, Кіші Польша және Силезия арасындағы археологиялық тұрғыдан расталған ортақ мәдени аймақтардың болуы Моравияның солтүстік шекарасы осы аумақтарда орналасқанын дәлелдемейді. Археолог Бела Миклош Сзёкеге сәйкес, Паннониядағы Мосабург комитаты ешқашан Моравияның құрамына кірген емес. Оның билігі кезінде үлкен аумақтарды тұрақты түрде жаулап алу туралы дәстүрлі көзқарасты археологиялық жатақтар да, жазба деректер де растамайды. Басқа ғалымдар негізгі аумақтардың шекарасын белгілеудің қате екенін ескертеді, өйткені Моравия осы даму деңгейіне жетпеген.
Қосымша теориялар
1784 жылы словак тарихшысы Юрай Скленар Моравияның орналасқан жері туралы қалыптасқан көзқарасқа қарсы шығып, оның негізгі аймағын Сирмиум аймағына (қазір Сербиядағы Сремска Митровица) орналастырды. Ол бұл аймақтан солтүстікке қарай қазіргі Словакия, Моравия және Богемияға дейін тарағанын айтты. Сол сияқты, 1820 жылдары Фридрих Блюменергер Ұлы Моравияны оңтүстікке қарай Паннония мен Моэзия шекарасына орналастырды. Олардың пікірлері 1970 жылға дейін жеке қалды, содан кейін Имре Боба Моравияның негізгі аумағы Ұлы Морава өзенінің жанындағы Сирмиум аймағында орналасқан болуы керек деген теорияны жариялады. Пётр Пюспоки Нагг екі Моравияның болғанын ұсынды: қазіргі Сербиядағы оңтүстік Морава өзеніндегі «Ұлы» Моравия және қазіргі Чехия мен Словакиядағы солтүстік Морава өзеніндегі тағы бір Моравия. Осыған ұқсас теорияны Тору Сенга да жариялады. 1990 жылдары оңтүстік тезисін Чарльз Боулс одан әрі дамытып, Моравияның «Драва, Сава, Дрина, Тиса және оңтүстік Морава өзендерінің Дунаймен қосылған жерінде» пайда болғанын жазды. Боулс франк маркалық ұйымының оңтүстік-шығыс аймақтарына бағытталғандығын атап өтті, бұл Ұлы Моравияның оңтүстік орналасуын қолдайды. Мартин Эггерс Моравияның бастапқы орналасқан жері қазіргі Банат аймағында Тиса және Муреш өзендерінің құйылысында болған, ал одан әрі кеңею қазіргі Чехия мен Словакия аумақтарына дейін жеткен деп болжады.
Шығуы (шамамен 800 жылға дейін)
Солтүстік Морава өзенінің аңғарында тұратын славян тайпалары туралы ең ерте мағлұматты Византия тарихшысы Прокопий берген. Ол 512 жылы Данияға қарай жол тартқан германдық герулдердің «барлық славян аумағынан өткенін» жазды. Археологиялық қазбалардан қолмен жасалған керамикалар табылды, ал оңтүстік Польша мен Батыс Украинадағы солтүстік Морава өзені мен Орта Дунайдың қосылған жеріндегі ұқсас заттар шамамен 550 жылға жатқызылады. 568 жылдан кейін Еуразия далаларынан келген көшпелі аварлар Паннония ойпатындағы кең аумақтарды бағындырды. Славяндар аварларға салық төлеуге және Византия империясына, франктар мен ломбардтарға қарсы шабуылдарға қатысуға міндеттелді. Авар қонысының аймағы қағандықтың алғашқы кезеңінде (қазіргі Словакияның оңтүстік шекарасы) тұрақтанса да, Само империясы құлағаннан кейін оның кіші (оңтүстік) бөлігі олардың тікелей әскери бақылауына өтті. Хаганаттың соңғы кезеңінде аварлар көшпенді өмір салтынан айнып, жергілікті славяндармен қатар өмір сүруі белгілі бір мәдени симбиоз ретінде сипатталады. 7-8 ғасырларда жергілікті славяндардың дамуы қарқын алды. Бірінші славян бекіністі елді мекендері қазіргі Моравияда 7 ғасырдың соңғы онжылдықтарында салынды. 7 ғасырдың соңынан бастап Моравия, Словакия және Богемияда жаңа әлеуметтік элита – жауынгер аттылардың пайда болуы тіркелді. 8 ғасырда жергілікті славяндардың әлеуметтік ұйымы одан әрі дамыды, бұл бекінілген елді мекендерді салу және кеңейту арқылы расталады. Моравияда олар Морава өзенінің бойында шоғырланды. Словакиядағы ең көне славян бекінілген елді мекендері 8 ғасырдың соңғы онжылдықтарында тіркелді. Олар тек аварлардың тікелей ықпалынан тыс жерлерде орналасқан, бірақ олар тек оларға қарсы қорғаныс ретінде салынбаған болуы мүмкін, себебі олардың кейбіреулері солтүстік аймақтарда (Орава, Спиш) табылған. Төңкеріс керамикасы 9 ғасырдың басында солтүстік Морава өзенінің кең аймағын мекендеген кем дегенде үш тайпаның болғанын көрсетеді. Осы кезеңге жататын елді мекендер, мысалы, қазіргі Братислава, Брно және Оломоуц маңында табылды. Братислава, Раджград, Старе Место және 800 жылға жуық басқа да жерлерде салынған бекіністер сол аймақтардағы жергілікті билік орталықтарының дамуын көрсетеді. 8 ғасырдың соңғы онжылдығында Карл I аварларға қарсы бірнеше әскери жорықтар ұйымдастырды, бұл Авар қағандығының құлауына әкелді. «Франк жылнамаларында» 805 жылы «славяндардың шабуылдарынан туындаған қоныс орнын тастауға мәжбүр болған» аварлардың Карлға Аахенде келіп, Раба өзенінің жазықтарына қоныстануға рұқсат сұрағаны айтылады. Авар қағандығы құлағаннан кейін, семсерлер және франк әскери жабдықтарының басқа да элементтері Орта Дунайдан солтүстікке қарайғы аумақтарда кең таралды. Сол кезеңде солтүстік Морава өзенінің аңғарында және оның айналасында жаңа археологиялық горизонт – «Блатница-Микульчице горизонті» пайда болды. Бұл металл өнімдерінің горизонті «Кейінгі аварлық» және каролинг өнерінің синтезі болып табылады. Оның ерекше белгісі – Словакиядағы Блатницадағы қабірден табылған 825-850 жылдарға жатқызылатын қылыш. Археолог Флорин Куртаның пікірінше, қылышты Каролинг империясының франк шебері жасаған. Ал Ян Декан бұл Моравия шеберлерінің «каролинг өнерінің әшекейлік элементтерінен өздерінің эстетикалық қажеттіліктері мен дәстүрлеріне сай келетін нәрсені таңдағанын» көрсетеді деп жазады.
Моравияның дамуы (шамамен 800-846)
Моравия, алғашқы батыс славян мемлекеті, Дунайдың солтүстігінде қоныстанған славян тайпаларының бірігуі арқылы құрылды. Дегенмен, оның қалыптасуы замандас көздерде аз сипатталған. Археолог Барфордтың сөзінше, Моравия мемлекеті туралы алғашқы хабар 811 жылы тіркелген. Осы жылдың күзінде, Корольдік франк жылнамаларында айтылғандай, авар билеушілері және «Дунай бойында тұратын славяндардың басшылары» (duces) Аахендегі император Людовик ІІ-нің (814–840) сарайына келді. Моравиялықтар немесе маравани туралы ең алғашқы нақты мәлімет 822 жылы император Франкфуртта өткен жиналыста жазылған: ол «барлық шығыс славяндарынан – ободриттерден, сорбтардан, вильцилерден, богемиялықтардан, моравиялықтардан және праденценттерден, сондай-ақ Паннонияда тұратын аварлардан елшіліктер мен сыйлықтар алды». 9 ғасырдың соңындағы «Бавариялықтар мен карантаниялықтардың дінге өтуі» (Conversio Bagoariorum et Carantanorum) моравиялық билеуші туралы алғашқы сілтеме жасайды. Карантаниялықтар (қазіргі словендердің ата-бабалары) батыстан христиан дінін қабылдаған алғашқы славян халқы болды. Оларды негізінен Зальцбург архиепископиясы жіберген ирланд миссионерлері христиан етті, олардың арасында «Карантаниялықтардың апостолы» атанған Модест та бар. Бұл процесс кейін «Бавариялықтар мен карантаниялықтардың дінге өтуі» еңбегінде сипатталған, онда «моравиялықтардың герцогы» Моймир «бір Прибинаны» Дунайдан қуғынға шығарды деп жазылған. Прибина 833 жыл шамасында Панония маршын басқарған Ратпотқа қашып келді. Прибина осы уақытқа дейін тәуелсіз билеуші болған, әлде Моймирдің қарауындағы шенеунік болған – бұл мәселе ғалымдар арасында пікірталас тудырады. Мысалы, Урбаньчик Моймир мен Прибина 9 ғасырдың басында көптеген моравиялық князьдердің бірі болғанын жазады, ал Хавлик, Тржештик және Власто Прибинаның Моймирдің Нитрадағы өкілі болғанын айтады. Прибинаны автономиялы мемлекет, Нитра княздығының билеушісі деп санайтын тарихшылар – Бартл, Киршбаум және Урбаньчик, «Ұлы Моравия» Моймирдің Нитра княздығын күштеп біріктіру арқылы пайда болды деп мәлімдейді. 9 ғасырға жататын «Дунайдың солтүстігіндегі бекіністер мен аймақтар каталогы» (Catalogue of Fortresses and Regions to the North of the Danube) – шығыс франк мемлекетінің шекараларындағы халықтарды солтүстіктен оңтүстікке қарай тізімдейтін құжат, моравиялықтардың немесе марарилердің 11 бекінісі немесе civitates болғанын көрсетеді. Құжатта марарилер богемиялықтар мен болгарлардың арасында орналасқан, сондай-ақ мереханилер мен олардың 30 бекінісі туралы айтылған. Хавликтың сөзінше, «Дінге өту» (Conversion) – әртүрлі жылдары бірнеше авторлар жасаған жазбалардың біріктірілген нұсқасы. Мәтінде моравиялықтар екі рет аталады: алдымен марари, содан кейін мерехани. Оның айтуынша, марарилер мен олардың 11 бекінісіне 817–843 жылдар аралығында сілтеме жасалған, ал мереханилер туралы жазба I Сватполк тұсындағы жағдайды көрсетеді. Хавликке қарсы, Штейнхюбель Тржештик пен Властомен бірге мереханилерді Нитра княздығының тұрғындарымен теңестіреді. Үшінші көзқарасты Пүшпёки Надь және Сенга ұсынады, олар мереханилерге сілтеме жасаудың Дунайдың солтүстігіндегі Ұлы венгр жазығының оңтүстік аймақтарында, бірақ болгарлар үстемдік еткен аумақтардың оңтүстігінде қоныстанғандығын, сондай-ақ олардың 30 бекінісінің Орталық Еуропадағы тағы бір Моравияның бар екенін көрсететінін жазады. 13 ғасырға жататын дереккөз, «Пасау епископтары мен Бавария герцогтарының тарихы» бойынша, Пасау епискобы Регинхар (818–838) 831 жылы «барлық моравиялықтарды» крещение рәсімінен өткізді. Бұл жаппай дінге өтудің мән-жайлары туралы басқа ақпарат жоқ. Власто Моймирдің сол кезде христиан дінін қабылдағанын айтады; Петр Сомер және басқа да тарихшылардың пікірінше, ол да осы кезде крещение рәсімінен өтті. Дегенмен, «Методийдің өмірі» 860 жылдарға қарай христиан миссионерлерінің Моравияға «италиялықтар, гректер мен немістерден» келгенін және оларды «әр түрлі жолдармен» үйреткенін баяндайды. Константиннің өмірінде шығыс франк миссионерлерінің «ежелгі дәстүр бойынша құрбандық шалуға» тыйым салмайтыны жазылған, бұл 831 жылдан кейін де ондаған жылдар бойы жазықша амалдар сақталғанын көрсетеді. Фулда жылнамасына сәйкес, шамамен 15 тамыз 846 жылы шығыс франк мемлекетінің патшасы Людовик Неміс (843–876) «бұзылып кетуді жоспарлап отырған моравиялық славяндарға қарсы» жорық бастады. Оның жорығының нақты мән-жайлары белгісіз. Мысалы, Власто франк патшасы Моймирдің өлімінен кейін туған ішкі тартыстарды пайдаланғанын жазады, ал Киршбаумның айтуынша, Моймир жорық кезінде тұтқындалып, тақтан алынды. Алайда, Людовик Неміс осы жорық кезінде Моймирдің туысы Растиславты Моравияның жаңа герцогы етіп тағайындағаны сөзсіз.
Тәуелсіздік үшін күрес (846 870)
Растислав (846–870), бастапқыда Людовик Неміс билігін қабылдады, Моравиядағы өз позициясын нығайтып, өз аймағының шекарасын кеңейтті. Мысалы, Киршбаумның айтуынша, ол қазіргі Словакияның шығыс бөлігіндегі Сланске тауларының аймағын өзіне қосып алған. Барфорд тіпті Константин Порфирогениттің "Ұлы Моравия" деп атаған мемлекеттің дамуы Растислав билік құрған кезде басталғанын жазады. Ол Шығыс Франк мемлекетіне қарсы шығып, 853 жылы Паннония маршының билігінен қуылған префекті Радбодтың Людовик Неміске қарсы көтерілісін қолдады. 855 жылы франк патшасы Моравияға басып кіру арқылы жауап қайтарды. Фулда жылнамаларында моравиялықтардың "күшті қамалдармен қорғалғаны" айтылады, ал франктар оларды жеңіп шықпастан кері шегінген, бірақ 859 жылы бейбітшілік шарты жасалғанға дейін соғыс жалғасты. Бұл келісімнің болмауы және Растислав патшалығының күшейіп келе жатқаны байқалады. Моравия мен Шығыс Франк мемлекеті арасындағы қақтығыстар жылдар бойы жалғасты. Мысалы, Растислав 861 жылы Людовик Немістің ұлы Карлманның әкесіне қарсы көтерілісін қолдады. Мадьярлардың Орталық Еуропаға шабуыл жасағаны туралы алғашқы жазба осы оқиғалармен байланысты болған сияқты. Бертин жылнамасына сәйкес, 862 жылы Людовик Немістің патшалығын "мажарлар деп аталатын жаулар" талқандады, бұл олардың Карлманды қолдағанын көрсетеді. Растислав өзінің патшалығында Шығыс Франк мемлекетінің мүдделерін қорғайтын франк дін қызметкерлерінің ықпалын әлсіретуді қалаған. Ол 861 жылы Папа Николай I-ге елшілерді жіберіп, моравияға славян тілін меңгерген миссионерлерді жіберуді өтінді. Римнен жауап алмаған Растислав Византия императоры Михаил III-ге де осындай өтінішпен жүгінді. Константинопольмен қарым-қатынас орнату арқылы ол франктар мен болгарлар арасында жақында жасалған Моравияға қарсы одаққа қарсы тұруды көздеді. 863 жылы император өтініші бойынша Моравияға Салоника аймағының славян диалектісінде сөйлейтін екі бауыр Константин мен Мефодийді – болашақ Кирилл мен Мефодийді жіберді. Константиннің өмірбаянында ол алғашқы славян әрпін жасап, сол кезде Евангелиені Көне Шіркеу Славян тіліне аударғаны айтылады. 864 жылы тамызда Людовик Неміс Дунайдан өтіп, Моравияға қайтадан шабуыл жасады. Фулда жылнамасында айтылғандай, ол Растиславты "осы халықтың тілінде Довина деп аталатын бір қалада қоршап алды". Франктар қамалға қол жеткізе алмаса да, Растислав Людовик Немістің билігін қабылдауға келісті. Алайда ол франк патшасының қарсыластарын қолдауын жалғастырды. Мысалы, Людовик Неміс граф Вернерді "қоғамдық қызметінен" шеттетуге мәжбүр болды, өйткені граф Растиславпен патшаға қарсы сөз байласты деп күдіктелді. 867 жылы Римге византиялық бауырлар Константин (Кирилл) мен Мефодий келді. Жыл соңында Папа Адриан II (867–872) олардың литургиялық мәтіндерін аударғанын мақұлдады және олардың шәкірттерінің алтауын дін қызметкерлері етіп тағайындады. Папа 869 жылы жазған хатында төменгі Паннонияны басқаратын үш белгілі славян билеушісіне – Растиславқа, оның жүрегінен туған інісі Сватоплюкке және Коцелге, жергілікті тілді литургияда қолдануға рұқсат бергенін хабарлады. 869 жылы Мефодийді папа Растиславқа, Сватоплюкке және Коцелге жіберді, бірақ Мефодий тек Коцелге барды, ол оны папаға қайтарып жіберді. Содан кейін Адриан Мефодийді "Апостол Андроник тағы" Сирмиум митрополиті деген атақпен архиепископқа тағайындады, яғни Сирмиум шіркеу орталығына. 9 ғасырдың басында көптеген карантаниялықтар (Альпі славяндары), қазіргі словендердің ата-бабалары, Латын тіліндегі дереккөздерде Carantanorum regio немесе "Карантаниялықтардың жері" деп аталған Балатон княздығы деп аталатын Төменгі Паннония аймағына қоныстанды. Карантаниялықтар (Quarantani) деген атау 13 ғасырға дейін қолданыста болды. Коцельдің Мефодийді қолдауға деген шешімі оның әкесінің франк саясатынан толық үзілуді білдірді.
Сватоплюк билігі (870-894)
Сватоплюк франктармен одақтасып, 870 жылы Растиславты басып алуға көмектесті. Карлман Растиславтың иелігін басып алып, оны басқару үшін екі франк ақсүйегін, Вильгельм мен Энгельсхалькты тағайындады. Франк әскерлері архиепископ Мефодийді сол жылдың соңында Римнен Моравияға жолда жүргенде тұтқындады. Ағасының құлдырауынан кейін өзінің иелігін басқаруын жалғастырған Сватоплюк опасыздық жасады деп айыпталып, 871 жылы Людовик Немістің бұйрығымен Карлман тұтқындады. Моравиялықтар екі франк басшысына қарсы көтеріліс ұйымдастырып, Сватоплюктің туысы Славомирді әмірші етіп сайлады. Сватоплюк Моравияға оралып, көтерілісшілердің басшылығын өз қолына алып, франктарды Моравиядан қуды. Чех тарихшысы Душан Тřeštík пікірінше, 871 жылғы көтеріліс алғашқы славян мемлекетінің құрылуына әкелді. 872 жылы Людовик Неміс өз әскерін Моравияға қарсы жіберді. Императорлық әскерлер ауылды тонады, бірақ Сватоплюк паналаған "өте жақсы бекітілген бекіністі" ала алмады. Моравия билеушісі бірнеше императорлық әскерді жеңіп, франктарды Моравиядан кетуге мәжбүрледі. Сватоплюк көп ұзамай Людовик Неміспен келіссөздер бастады, олар 874 жылғы мамыр айында Форххаймда бейбіт келісімге қол қоюмен аяқталды. Фулда жылнамасына сәйкес, Форххаймда Сватоплюктің елшісі "өмірінің соңына дейін" Людовик Неміске "адал болады" деп уәде берді, ал Моравия билеушісі Шығыс Франкрияға жыл сайын салық төлеуге міндеттелді. Осы уақытта 873 жылы Папа Иоанн VIII (872–882) талабы бойынша босатылған архиепископ Мефодий Моравияға оралды. Мефодийдің өмірнамасында "Принц Сватоплюк пен барлық моравиялықтар" оның келгеніне байланысты Моравиядағы "барлық қалалардағы шіркеулер мен дін қызметкерлерін" оған сеніп тапсыруға шешім қабылдағаны айтылған. Моравияда Мефодий ағасының өмірінде бастаған аударма жұмысын жалғастырды. Мысалы, ол "Қасиетті кітаптардың барлығын толық аударды, Маккавейлерді қоспағанда". Ол Польшадағы христиандарды қуғынға түсірген адамға шабуыл жасап, тұтқынға алды. Мефодийдің өтініші бойынша 880 жылғы маусымда Папа Иоанн "Сватоплюк үшін Industriae tuae" атты бұйрығын шығарды, оны "даңқты граф" (gloriosus comes) деп атады. Бұл бұйрықта Папа Сватоплюкті "Киелі Орынның жалғыз ұлы" (unicus filius) деп атады, бұл атақ осы уақытқа дейін тек императорлармен және императорлық лауазымға үміткерлермен хат алысуда қолданылған. Папа Моравия монархына, оның лауазымды тұлғаларына және халқына Киелі Орынның қорғауын берді. Бұйрық сонымен қатар Мефодийдің Сватоплюктің иелігіндегі барлық дін қызметкерлері, соның ішінде франк дін қызметкерлеріне бағынышты Моравиядағы шіркеудің басшысы ретіндегі мәртебесін растады, ал Ескі Славян тілі латын, грек және еврей тілдерімен бірге төртінші литургиялық тіл ретінде танылды. Салцбург жылнамасының кеңейтілген нұсқасында 881 жылы Мадьярлар мен Кабарлардың Шығыс Франкрияға жасаған шабуылы туралы айтылған. Гюла Кристо және басқа да тарихшылардың пікірінше, Сватоплюк бұл шабуылды бастады, өйткені оның Арнульфпен - Шығыс Франкрия королі Карлманның ұлымен (876–881), Паннония маркасын басқарған адаммен - қарым-қатынасы шиеленісті болды. Салцбург архиепископы Теоцмар моравиялықтарды "көптеген венгрлерді" жалдап, оларды Шығыс Франкрияға шабуыл жасау үшін жібергенін айыптады. "Вильгельминдер соғысы" - 882 және 884 жылдар аралығында Паннония маркасындағы жергілікті дворяндардың екі фракциясы арасындағы азаматтық соғыс кезінде - Сватоплюк "барлық славян елдерінен әскер жинады" және Паннонияға шабуыл жасады. Фулда жылнамасының бавариялық нұсқасына сәйкес, моравиялықтардың шабуылы "Раба өзенінің шығысында Паннонияның қирауына" әкелді. Алайда, Реджино Прум 884 жылы Паннонияны өз бақылауында ұстаған Каринтиялық Арнульф болды деп мәлімдеді. 884 жылы Сватоплюк Бавариядағы Тульн-ан-дер-Донау қаласында император Карл І Толмен кездесті. Кездесуде "герцог" Сватоплюк императордың вассалы болды және "оған адал болуға ант берді". 890 жылы Бартл және басқа словак тарихшылары Сватоплюктің 890-шы жылдардың басында Силезия мен Лузатияны да "бәлкім" аннексиялағанын жазады. Фулда жылнамасында жазылғандай, 892 жылы Арнульф патша Сватоплюкпен кездесуді ұсынды, "бірақ соңғысы әдеттегідей патшаға келуден бас тартты және оның адалдығына және бұрын уәде еткен барлық нәрселеріне сатқындық жасады". Жауап ретінде Арнульф 892 жылы Моравияға шабуыл жасады, бірақ Сватоплюкті жеңе алмады, бірақ Мадьяр аттылары да Шығыс Франк монархын қолдады.
Төмендеу және құлдырау (894 907 дейін)
Сватоплюк, Прумдық Реджиноның айтуынша, "халық арасында ең сақты және табиғатымен өте зерек адам" болған, 894 жылдың жазында қайтыс болды. Оның орнын ұлы Можмир II бағындырды, бірақ оның империясы көп ұзамай ыдырады, себебі Сватоплюк билігіне күшпен бағындырылған тайпалар моравиялық үстемдіктен құтылуға тырысты. Мысалы, 895 жылдың маусымында Богемия герцогтары (Прага аймағында орналасқан) король Арнульфтің билігін қабылдады, ал Можмир II келесі екі жылда оларға билігін қайта орнатуға тырысты, бірақ сәттілікке жете алмады. Екінші жағынан, ол 898 жылы Папа Иоанн IX-ты (898–900) Моравияға өзінің легаттарын жіберуге көндіріп, Моравиядағы шіркеу ұйымын қалпына келтіруге қол жеткізді. Легаттар көп ұзамай Моравияға архиепископ пен "оның қарастырылған үш епископын" орнатты. Можмир II мен оның кіші інісі Сватоплюк II арасындағы қақтығыстар король Арнульфке 898 және 899 жылдары Моравияға әскер жіберуге себеп болды. Фулда жылнамаларында "бала" Сватоплюк II-нің 899 жылы бавариялық әскерлер тарапынан "өз адамдарымен бірге ұсталған қаланың түрмесінен" құтқарылғаны жазылған. Бартльдің сөзіне сүйенсек, Сватоплюк II әкесінен Нитра княздығын мұра еткен, сондай-ақ бавариялықтар сол кезде Нитрадағы бекіністі де қиратқан. Көптеген дер кезіндегі деректерге сәйкес, моравияның құлауында венгрлер маңызды рөл атқарды. Мысалы, Прумдық Реджино Сватоплюк I-нің "ұлдары оның патшалығын қысқа және бақытсыз кезеңде ұстады, себебі венгрлер ондағы барлық нәрсені түгелдей жойды" деп жазды. Бұл 900 жылы Арнульфтің ұлы, Бала Людовиктің тағына отыруы кезінде болды. Град жылнамасы 900 жылы үлкен венгр әскерінің моравиялықтарға "шабуыл жасап, басып кіргенін" қосты. Венгр шабуылдарының қаупіне тап болған Можмир II 901 жылы Бала Людовикпен бейбіт келісімге келді. Құжаттық деректердің жетіспеуіне байланысты, Моравияның тоқтаған жылын нақты анықтау мүмкін емес. Рона Тас венгрлердің 902 жылы Моравияны басып алғанын жазды, Виктор Спиней бұл 903 немесе 904 жылдары болғанын айтады, ал Спиештің пікірінше, Моравия мемлекеті 907 жылы жойылды. 903–906 жылдары шығарылған Раффельштеттен кедендік ережелерінде әлі де "моравиялықтардың базарлары" туралы айтылады, бұл сол кезде Моравияның әлі де бар екенін көрсетеді. 907 жылы венгрлер Баварияның үлкен әскерін жеңген Брезалауспурц шайқасында моравиялық әскерлердің қатыспағаны сөзсіз.
Елдестіру құрылымы
Ұлы Моравия қонысының ядросын жергілікті славяндар биік жайлар мен батпақтар, өзен аралдары сияқты жазық жерлерде салған, жақсы қорғалған бекіністі елді мекендер құрады. Ұлы Моравияның көптеген қамалдары ағаш қоршаулармен, тас қабырғалармен және кейде су жолдарымен нығайтылған үлкен төбелік бекіністер болды. Үлкен Моравия қамалдары сыртқы құрғақ тас қабырғасын және топыраққа толтырылған ішкі ағаш конструкциясын біріктірді. Қорғаныс жүйесі әдетте бірнеше жалғасқан қоршаулардан тұратын, элиталық ғимараттар орталықта, қолөнер шеберханалары сыртқы қоршауларда орналасқан. Көптеген ғимараттар ағаштан салынған, бірақ шіркеулер мен тұрғын үйлер тастан тұрғызылған. Көп жағдайда бұрынғы кезеңдердің бекіністері де пайдаланылды. Ұлы Моравия қалалары, әсіресе Моравияда, сондай-ақ Словакияның жазықтарында, тас кенетін жерлерден ондаған шақырым қашықтықта орналасқан, материалдар алыс тасымалданды. Ұлы Моравия елді мекендерін төрт негізгі санатқа бөлуге болады. Ең маңыздылары – Микульчице Валы, Старе Место – Угерске Градиште және Нитра сияқты орталық функциялары бар елді мекендер, онда бірнеше қамалдар мен қоныстар үлкен бекіністі (қала алдындағы) агломерацияны құрады. Негізгі орталықтармен қатар, бекінілген елді мекендер жүйесіне бекінілген аймақтық әкімшілік орталықтар, негізгі қызметі қорғаныс болған қамалдар және тұрақты тұрғындары жоқ, бірақ қауіп болғанда пайдаланылатын паналық бекіністер кірді. Ең үлкен қамалдарды әдетте кішігірім қамалдар тізбегі қорғады. Кіші қамалдар сауда жолдарын қорғау және шабуыл болған жағдайда шаруаларды баспанамен қамтамасыз ету үшін де салынды. Ducové және басқа да жерлерде абыройлы сарайлардың бар екені де куәландырылған. Олардың құрылысы, әлдебір Carolingian иеліктеріне, curtis деп аталатын шаруашылықтарға ұқсас болған. 9 ғасырдағы Микульчицедегі орталық бекінілген аймақ немесе Акрополь Морава өзеніндегі аралда орналасқан және алты гектар аумақты қоршаған тас қабырғалы қоршаумен қоршалған (200 гектарлық қамалдан тыс кеңістіктегі қоныс бекініссіз болды). Ұлы Моравия астанасы "Велиградтың" орналасқан жері анықталмаса да, Микульчице сарайы мен 12 шіркеуімен ең көп қабылданған нұсқа болып табылады. Бреклав маңындағы Поханскодағы ірі агломерация да маңызды елді мекен болды. Нитра, империяның шығыс бөлігінің орталығы, династияның мұрагерімен автономды түрде басқарылды. Бұл атау сөзбе-сөз "Предслав қамалы" дегенді білдіреді, ол Фриулидің Cividale del Friuli қаласындағы жазбаларда айтылған I Сватоплюк ұлының құрметіне немесе "Браслав қамалы" дегенді білдіреді, ол Паннониядан Браслав, король Арнульфтың (Шығыс Франкияның Арнульф) тағайындаған графы болды. Қазба жұмыстары 8 ғасыда салынған ескі славян бекінісін анықтады. Ұлы Моравия кезеңінде Девин қамалы жергілікті билеушінің ордасы болды, оның қызметшілері христиан шіркеуінің маңына жерленді. Бұл екі қамал Devínska Nová Ves, Svätý Jur және басқа да жерлердегі кішігірім бекіністермен нығайтылды. Тағы бір мысал – Төменгі Австриядағы Камп өзенінің үстінде орналасқан Гарс-ам-Камп маңындағы Тхунау-ам-Камп бекінісі. Мұндағы қорғаныс қола дәуірінен қалған қоршауларды қайта пайдаланды және қазіргі Франк императорының Регенсбург астанасының аумағынан сәл ғана кішірек (елу акр) болды. Табылған қамалдардың саны дереккөздерде көрсетілгеннен асып түседі (11 моравиялық орталық және "басқа моравиялықтардың" немесе Мереханостың 30 орталығы; Мереханосқа қатысты пікірлер әртүрлі). Жазбаларда аты аталған жалғыз қамалдар – Нитрава (828; Нитрамен сәйкестендірілген), Довина (864; кейде Девин қамалымен сәйкестендірілген) және, мүмкін, Брезалауспурк (907; кейде Братислава қамалымен сәйкестендірілген), ал кейбір дереккөздер Украинадағы Ужгородтың да Моравия қамалы болғанын айтады (903). Девин қамалы кейде "Фулденс жылнамасында" айтылған "Принц Растиславтың қамалымен" бірдейленіп келеді.
Монархтар
Моравия "кең туыстық" деп аталатын Можмир әулетінен шыққан монархтармен басқарылды. Тақ атадан балаға көшу сирек кездесетін. Шындығында, I Сватоплюк – ұлынан кейін таққа отырған жалғыз билеуші. Растислав шығыс франк монархының араласуымен таққа өтті, ал 871 жылы франктар Сватоплюкті тұтқынға алғанда Славомир герцог болып сайланды. Бұл жағдай Можмир әулетінің таққа деген құқығының күшті екенін көрсетеді, себебі Славомир сайланған кезде дін қызметкері болған. 9-шы ғасырдың құжаттарында Моравия монархтары тұрақты түрде дуцис ("герцогтар") деп, кейде regis ("патшалар") немесе maliks ("хандар") деп аталған. Мақұлықшыдегі қабірлер тек Микульчицеде ғана табылған, бұл патшалардың осындай құрметті жерге жерленуге ерекше құқығы болғанын көрсетеді.
Әкімшілік
Фулдалық жылнамалар Моравия монархтарын ешқашан мемлекет басшылары ретінде емес, халық басшылары ретінде – dux Maravorum («моравиялықтардың герцогы») деп атайды. Осыған сәйкес, Мачачек «Ұлы Моравия негізінен аумақтық принцип бойынша құрылмаған, бірақ тайпалық құрылымдағы нақты немесе ойдан шығарылған туыстық байланыстар негізінде құрылуы мүмкін» деп жазады. Ал Хавлик Моравияның әрқайсысы «бай, құрметті және жақсы текті дворяндармен» басқарылатын округтерге бөлінгенін айтады, ол оларды жупан деп атайды; тіпті округтердің саны 9 ғасырдың екінші жартысына қарай 11-ден 30-ға дейін өскенін қосады. Штефан археологиялық зерттеулерде көрсетілгендей, шаруа-жауынгерлердің шашыраңқы топтарының болуы әкімшілік-аумақтық бірліктердің бар екенін көрсетеді, өйткені мұндай жүйе болмаса монархтар өздерінің жорыстарын ұйымдастыра алмас еді. Сватоплюк өзінің империясына богемиялықтар мен вистулалықтар сияқты бірнеше славян тайпаларын қосты. Бағындырылған тайпалар вассалдық князьдер немесе билеушілермен басқарылды, бірақ олар өздерінің автономиясын сақтап қалды, бұл Сватоплюк қайтыс болғаннан кейін оның Моравиясының тез ыдырауына себеп болды. Бартл, Киршбаум, Штефан және басқа да тарихшылардың пікірінше, Ұлы Моравияда екі орталық болған. Хавликке сәйкес, 9 ғасырдың құжаттарында қолданылған «Моравия жерлері» (Moravьskskyję strany), «Жоғарғы Моравия» (vyšnьnii Moravě, vyšnьneję Moravy) және «Моравиялық мемлекеттері» (regna Marahensium, regna Marauorum) терминдері Моравия мемлекетінің дуалистік ұйымына сілтеме жасайды, ол «Растислав мемлекетінен» (regnum Rastizi) және «Сватоплюк мемлекетінен» (regnum Zwentibaldi) тұрады. Ол және басқа тарихшылар біріншісін қазіргі Чехиядағы Моравиямен, ал екіншісін қазіргі Словакиядағы Нитра княздығымен байланыстырады. Дегенмен, бұл көзқарас барлығына қабылданбаған: Сватоплюк мемлекеті сонымен қатар Старэ Местоның кеңірек аймағымен немесе Дунай мен Тиса арасындағы, немесе Тисаның шығысындағы жерлермен де байланыстырылған.
Соғыс жүргізу
Белгілі дереккөздерде Ұлы Моравиядағы соғыс оқиғалары туралы 65 оқиға тіркелген. Ұлы Моравия әскерінің құрылымы негізінен ерте феодалдық әскери қызмет тұжырымына негізделген, оны негізінен билеуші элита орындады. Ұлы Моравия әскерінің ядросы – кәсіби жауынгерлерден тұратын княздік дружина болды, олар алым-салық жинау және қылмыскерлерді жазалау (дружина) үшін жауапты болды. Дружина аристократияның ("үлкен дружина") және княздік әскери топтардың ("кіші дружина") мүшелерінен құралды. Оның бір бөлігі княздың қарулы күзетін құрады, ал қалғаны бекіністерде немесе басқа да стратегиялық нүктелерде орналасты. Дружина, әдетте, өте адал болды және князьға тұрақты қолдау көрсетті, себебі оған қарсы наразылық немесе көтеріліс туралы мәлімет жоқ. Әскердің тұрақты бөлігі негізінен жеңіл атты әскерден тұрды. Ұлы Моравияның ауыр атты әскері замандас франк рыцарьдарын үлгі етіп, тек ең жоғары әлеуметтік топтар ғана қол жеткізе алатын қымбат жабдықтармен жарақтанды. Рүткайдың бағалауынша, дружинаның жалпы саны 3000–5000 адамды құрады. Ірі әскери жиындар кезінде атты әскер жергілікті магнаттардың және дәстүрлі қауымдардың (община) дружиналарынан алынған қосымша бөлімдермен күшейтілді. Әскердің екінші құрамы (поготовость) көбінесе кәсіби жауынгерлер емес, еркін азаматтардың төменгі топтарынан тұрды. Алайда, олардың көп саны мен қару-жарақ түрлерін білуі оларды күшті әскери күшке айналдырды. Олар негізінен Ұлы Моравия аумағын қорғауда шешуші рөл атқарды, ал экспансиялық соғыстарға қатысулары сирек болды. Әскерді князь басқарды, ал ол болмаған жағдайда – воевода деп аталатын бас қолбасшы басқарды. Әскердің ең көп саны 20 000–30 000 адамға жетеді деп есептеледі. Сыртқы агрессия болған жағдайда, қарапайым халық қорғаныс және диверсиялық шараларға қатысты. Ұлы Моравияны қорғаудың маңызды бөлігі – сол кездегі әскери ұйымдастыру формаларымен қиындық тудырған мықты бекіністер жүйесі болды. Мысалы, франк шежірешісі Растиславтың бекінісінің өлшемі туралы ("firmissimum, ut feritur, vallum") қатты таңғалып жазған. Батыс славян жаяу әскерінің негізгі қаруы – брадатица деп аталатын ерекше пішіндес балта болды. Найзалар жаяу және атты әскердің екеуі де қолданды. Көшпелі (авар) мәдениетіне тән қарулар, мысалы, қисық қылыштар, қайырылмалы садақтар және ерекше найзалар жоқ. Керісінше, әскери жабдықтар батыс үлгілеріне көбірек ұқсады және IX ғасырға дейін сирек кездесетін екі қырлы қылыштар сияқты жаңа қару түрлері танымал болды. Бұрынғыдан айырмашылығы, садақшылар енді жаяу әскер құрамына кірді.
Аристократия
Жергілікті аристократияның бар екені жақсы құжатталған: бір замандас көздер "жетекші адамдарды" (оптиматтар немесе приматтар) және nobiles viri немесе principes деп атайды. Дегенмен, бұл құжаттар моравиялық басшылардың билігінің негізін ашпайды. Штефанның сөзіне сүйенсек, "ескі және даулы табылған" Блатницадағы қабірден басқа, баймен жабдықталған қабірлер Микульчицеде және монархтар бақылаған басқа да ірі бекіністерде ғана табылған. Штефан қалалардағы мәртебелі заттардың шоғырлануы "сөйлемдеспен тікелей байланыс, ол орталықтар арасында сапар шеккен, жоғары элита үшін ең тиімді стратегия болған" дейді. Екінші жағынан, оптимиаттар үкіметте маңызды рөл атқарды: монархтар моравиялық "герцогтардан" құралған кеңесте талқыламастан маңызды шешімдер қабылдамады.
Халық саны
Ұлы Моравияда үлкен славян этнолингвистикалық тобының батыс славяндық кіші тобы қоныстанды. Батыс славяндардың шығу тегі Орталық Еуропаға қоныс аударған ерте славян тайпаларына жетеді. Шығыс герман тайпалары көші-қон кезеңінде осы аймақтың көп бөлігін тастап кеткеннен кейін, батыс славяндар аймақтағы қалған кельт және герман халықтарын сіңіріп алды. Моравиялықтар батыс көршілері – франктармен тығыз мәдени байланыста болды, мұны кейбір заттардың каролингтік ықпалы дәлелдейді. Археологиялық мәліметтер көрсеткендей, қазіргі Моравияда табылған 9 ғасырға тән материалдық мәдениет франктардың ықпалында болған және шамалы византиялық әсерге ие болған. Каролингтік ықпал Ұлы Моравиядағы өмірдің барлық саласына тарады. Каролинг империясы бөлінгеннен кейін, Отон әулеті билікке келіп, каролингтік дәстүрлерді жалғастырып, дамытты. Жаңа құрылған ортағасырлық батыс славян мемлекеттерінің Отон империясы арқылы каролингтік дәстүрден үлгі алуы бекер емес. Халықтың көп бөлігін жыл сайын салық төлейтін еркін адамдар құрады. Моравиядағы ерте ортағасырлық зираттарды зерттеу көрсеткендей, ерлердің 40 пайызы және әйелдердің 60 пайызы 40 жасқа толмай қайтыс болған. Қабірлердің 40 пайызынан астамы бір жастан он екі жасқа дейінгі балалардың қалдықтарын қамтиды. Дегенмен, зираттарда мол тамақтану және дамыған денсаулық сақтау туралы да мәліметтер бар. Мысалы, тексерілген сүйектердің үштен бірінде кариес немесе тіс жоғалуы болмаған, ал сүйек сынықтары орынсыздықсыз жазылған.
that the newly created medieval West Slavonic states borrow from Carolingian tradition via the Ottonian Empire. Most of the population was formed by freemen, who were obliged to pay an annual tax. The analysis of early medieval cemeteries in Moravia shows that 40 percent of men and 60 percent of women died before reaching the age of 40. More than 40 percent of the graves contained the remains of children aged one to twelve. However, the cemeteries also document rich nutrition and advanced health care. For instance, a third of the examined skeletons had no caries or lost teeth, and bone fractures healed without dislocation.
Экономика
Микульчице және басқа жерлерде қазба жұмыстары кезінде табылған IX ғасырға жататын ірі бекіністер Морава және Дунай өзендерінің құсылатын жеріне орналасқан. Осы кезеңде осы аймақ арқылы екі маңызды сауда жолы – Дунай және ежелгі Тас жол өтті, бұл өзендер бойында орналасқан осы елді мекендердің маңызды сауда орталықтары болғанын көрсетеді. Құрал-жабдықтар, шикізат және жартылай дайын өнімдердің табылуы осы елді мекендерде қолөнершілер тұратын аудандардың да болғанын көрсетеді. Ірі бекіністердің төңірегінде шағын ауылдар орналасқан, ондағы жергілікті тұрғындар егіншілікпен айналысқан. Олар бидай, арпа, тары және басқа дәнді дақылдар өсіріп, ірі қара, шошқа, қой және жылқы шаруашылығымен айналысқан. Олардың малдары салыстырмалы түрде кішкентай болған: мысалы, олардың жылқылары қазіргі Пржевальски жылқыларынан ірілемеген. Моравияда жалпы қолданылатын төлем құралының болғаны дәлелденбеді: жергілікті монеталардың белгілері жоқ, ал шетелдік монеталар сирек кездеседі. Биалекова және басқа археологтардың пікірінше, бекіністерде көптеп табылған балта пішіндес құймалар (“гrivnas”) “ақшаға дейінгі валюта” ретінде қолданылған. Бұл теория толығымен қабылданбады, себебі бұл заттар “әрі қарай өңдеуге арналған аралық өнімдер” деп те түсіндірілді. Мачачектың айтуынша, монеталардың болмауы моравиялық монархтардың “салықтарды, кедендік алымдарды және айыппұлдарды тиімді жинай алмауына” себеп болды, бұл олардың халықаралық беделін әлсіретті. Темір металлургиясы және темір өңдеу жергілікті өнеркәсіптің ең маңызды салалары болды. Жоғары дамыған құрал өндірісінің мысалы – асимметриялық тырма. Моравияда күміс, алтын, мыс немесе қорғасын кен орындарының белгілері жоқ, бірақ зергерлік бұйымдар мен қару-жарақ жергілікті жерде жасалған. Осылайша, олардың негізгі шикізаты тонау арқылы немесе сыйлық ретінде алынған, не саудагерлер Моравияға әкелген. Археологиялық зерттеулер сонымен қатар жібек, брокат және шыны ыдыстар сияқты құнды заттардың импортталғанын көрсетеді. Штефан мен Мачачектың пікірінше, моравиялықтар осы сәнді заттарға алмасу үшін көрші аймақтарға жасаған шабуылдар кезінде соғыс тұтқындары ретінде алынған құлдарды ұсынған. Мысалы, Зальцбург архиепископы Тиетмар моравиялықтарды Паннонияға жасаған жорықтарында “асыл текті ерлер мен адал әйелдерді құлдыққа сатқан” деп айыптады. Құл саудасы да жақсы құжатталған: Наумның бірінші жырламасында Мефодийдің көптеген шәкірттері “885 жылдан кейін яһудилерге ақшаға сатылғаны” айтылады, ал Раффельштеттен кеден ережелерінде Моравиядан батысқа жеткізілген құлдар туралы мәліметтер келтірілген.
Сакральдық сәулет
Ұлы Моравияның сакральдық сәулетіне деген көзқарас ХХ ғасырдың екінші жартысында күрт өзгерді. Бастапқыда зерттеушілер оны 7-8 ғасырлардағы неміс ортасынан белгілі қарапайым ағаш шіркеулермен шектелген деп есептеген. Бұл ағаш шіркеулер бастапқы миссионерлік қызмет үшін материалдардың оңай қолжетімділігі, жылдам құрылыс және қадірлеу рәсіміне қажеттілік болмауы себепті қолайлы болды. Бұл пікір 1949 жылы Старе-Место қазбаларынан кейін нақтыланды. 1960 жылдан бастап Словакияда тастан салынған шіркеулер де қазылып алынды. 2014 жылға қарай, Ұлы Моравияның негізгі аумағында (Моравия және Батыс Словакия) 25-тен астам сакральдық ғимарат анықталды. Алғашқы ашылған шіркеулердің қалдықтары тек "негативтер" (түпкі іргетастар алынғаннан кейін екінші материалмен толтырылған ойыстар) болды, бірақ кейінгі зерттеулер түпкі іргетастары сақталған ғимараттардың қалдықтарын да анықтады. Әсіресе Копчаныдағы шіркеудің жанында Ұлы Моравия қабірлері табылуынан кейін, Словакиядағы әлі де тұрған бірнеше шіркеулердің (атап айтқанда Копчаны, Нитрианска Блатница, Костоляны под Трибечем) Ұлы Моравиялық тегі тағы да даулы мәселе болды. Нақты мерзімді анықтау радиуглеродты талдау және дендрохронология негізінде жалғасып жатқан зерттеулердің мақсаты. Ұлы Моравия сакральдық сәулеті әртүрлі типтермен ұсырылған: үш кемелі бар базиликалар (Микульчице III, Братислава), триконха (Девин), апсисі жоқ қарапайым ротонда (Микульчице VII), екі апсисті ротонда (Микульчице VI), тетраконхикалық ротонда (Микульчице IX) және бір кемелі бар шіркеулер мен бір апсисті ротондалардың тобы. Шіркеулердің ең көп саны Моравияның оңтүстік-шығысында табылған. Микульчицеде он екі шіркеу бар, ол 800 жылға дейін салынған алғашқы тас шіркеулермен басқа елді мекендерден ерекше көзге түседі. Микульчицедегі діни нысан 9 ғасырдың ортасында Моравия элитасы христиан дініне өткенге дейін қолданылған, ал Поганскодағы бейнелер 10 ғасырдағы дінге қайта оралу кезінде қиратылған шіркеу орнында орнатылған. Ұлы Моравия сәулеті мен тілінде Аквилея-Далмациялық миссияның іздері табылды. Солтүстік Италияның ықпалы Бойнадан табылған христиандық мотивтері бар алтын жалатылған тақташаларға да қатысты (вероятно, көшпелі алтарьдан), олар Кирилл мен Мефодий миссиясынан бұрынғы ең маңызды христиандық артефактілердің бірі болып саналады. Әсіресе 8 ғасырдың соңында аварлар жеңілгеннен кейін франк миссионерлері ұйымдастырылған миссиялардың ең маңызды бөлігіне айналды. Жазбаларда белгілі болған батыс және шығыс славянның алғашқы христиан шіркеуі 828 жылы Прибинамен Нитрада салынды және Зальцбург епископы Адальраммен қадірленді. 9 ғасырдың ортасына дейін аумақтың көп бөлігі христиан дініне көшті. Элитаның ресми қолдауына қарамастан, Ұлы Моравия христиандығы 852 жылға дейін көптеген пұтқа табынушылық элементтерін сақтап қалған. Шіркеу зираттарында тағам сияқты құнды заттар да табылған. 880 жылы папа жаңа құрылған Нитра епархиясының ("sancta ecclesia Nitriensis") епископы етіп шваб монахы Вихингті тағайындады. Кейбір сарапшылар (мысалы, Сзёке Бела Миклош) 9 ғасырлық епархияның орналасқан жері қазіргі Нитрадан өзгеше екенін айтады.
Өнер
9 ғасырдың бірінші жартысында Ұлы Моравия шеберлері заманауи каролинг өнерінен шабыттанды. Бірнеше дереккөздер венгр билеушілері өздерінің мемлекетінде жаңа әкімшілік жүйені құрғанда немесе жаңа жүйені енгізгенде қазіргі неміс немесе болгар үлгілерін пайдаланғанын көрсетеді. Ұлы Моравиядағы әлеуметтік жіктелу ерте феодализм деңгейіне жетіп, аймақтағы кейінгі ортағасырлық мемлекеттердің дамуы үшін әлеуметтік негіз құрды. 907 жылдан кейін Ұлы Моравияның ақсүйек отбасыларының тағдыры әлі де даулы мәселе болып қана қоймайды. Бір жағынан, соңғы зерттеулер жергілікті аристократияның көп бөлігі Ұлы Моравияның құлауынан көп қиындық көрмегенін, ал олардың ұрпақтары жаңа құрылған Венгрия Корольдігінің дворяндары болғанын көрсетеді. Ең танымал мысал – Хант және Пазманның күшті әулеттері. Ортағасырлық дереккөздерде «Tercia pars regni» (латынша «Венгрия Корольдігінің үштен бір бөлігі») деп аталатын аймақтар венгр ғылыми еңбектерінде «Дүкендік» деп, ал словак академиялық дереккөздерінде «Нитра княздығы» деп аталады. Бұл аймақтарды Бихарда (қазіргі Румыниядағы Бихария) немесе Нитрада тұратын Арпад әулетінің мүшелері тәуелсіз басқарды. Бұл практика Ұлы Моравияның иелік жүйесін еске түсіреді, бірақ ерте орта ғасырлардағы басқа да әулеттерге ұқсас (мысалы, Киев Русіндегі Рюриктер). Нитра төңірегіндегі тәуелсіз саяси бірлік болуын словак ғалымдары Ұлы Моравия кезеңінен саяси байланыстың мысалы деп санайды. Ұлы Моравия 19 ғасырдағы чех және словак романтикалық ұлтшылдығының маңызды тақырыбына айналды. Кирилл мен Мефодий әкелген деп саналатын византиялық қос крест қазір Словакияның символының бір бөлігі болып табылады және Словакия Конституциясы кіріспесінде Ұлы Моравияға сілтеме жасайды. Бұл кезеңге қызығушылық 19 ғасырдағы ұлттық жаңарудың нәтижесінде арта түсті. Ұлы Моравия тарихы Орталық Еуропадағы бірнеше славян халықтарының мәдени тамыры ретінде қарастырылды және ол 20 ғасырда біртұтас Чехословакиялық ұлттық сананы қалыптастыру әрекеттерінде қолданылды. Жоғарыда аталған дереккөздерде және басқа да дереккөздерде Ұлы Моравия із-түзсіз жоғалып кеткені және оның халқы болгарларға қашқандығы, ал хорваттар мен мажарлар жеңіске жеткен соң олардың ізінен ергендігі айтылса да, археологиялық зерттеулер мен топонимдер Ішкі Батыс Карпат өзендерінің аңғарларында славян халқының сақталуын көрсетеді. Сонымен қатар, кейінгі жылдарға қатысты Ұлы Моравияға сирек сілтемелер бар: 924/925 жылдары Фолкуин өзінің «Gesta abb. Lobiensium» еңбегінде және Руотгер «Archiepiscopi Coloniensis Vita Brunonis» еңбегінде Ұлы Моравия туралы айтады. 942 жылы әл-Андалуста тұтқынға алынған мажар әскерлері Моравия өз халқының солтүстік көршісі екенін мәлімдеді. Осылайша, 10 ғасырдағы бұрынғы Орталық Еуропаның солтүстік және батыс бөліктерінің тағдыры көбінесе белгісіз болып қала береді. Ұлы Моравияның шығыс бөлігі (қазіргі Словакия) венгр Арпад әулетінің билігіне қарады. Венгрия княздығының солтүстік-батыс шекарасы көбінесе адам қоныстанбаған немесе сирек қоныстанған аймаққа айналды. Бұл мажарлардың «gyepűelve» болды және оны 13 ғасырдың ортасына дейін сақталған шептік аймақ деп санауға болады. Қалғаны жергілікті славян аристократиясының билігінде қалды. 1000 немесе 1001 жылы қазіргі Словакияның барлық аумағын Болеслав I басқарып, 1031 жылға қарай осы аумақтың көп бөлігі Венгрия Корольдігінің құрамына кірді.
Екіншілік көздер
Кучера, Матуш (1974). Словакия Үлкен Моравия құлағаннан кейін, Братислава: Веда. Лукачка, Ян (2002). Батыс Словакиядағы жоғары ақсүйектердің қалыптасуы, Братислава: Mistrál. Поулик, Йозеф (1975). Микульчице: Үлкен Моравия княздарының орны және бекінісі, Прага. Вицзорек, Альфрид және Ханс Мартин Хинц (Hrsg.) (2000). 1000 жылға жуық Еуропаның ортасы, Штутгарт. немесе