Кіріспе

Американдық саясаткер (1845–1937)

Элиу Рут (15 ақпан 1845 – 7 ақпан 1937) – американдық заңгер, республикалық саясаткер және мемлекет қайраткері. Ол Уильям Маккинли және Теодор Рузвельт президенттерінің кезінде АҚШ-тың 41-ші соғыс министрі, ал Рузвельт кезінде 38-ші АҚШ-тың мемлекеттік хатшысы болды. Екі лауазымда да, сондай-ақ ұзақ заңгерлік тәжірибесінде ол халықаралық құқық саласында американдық практиканың негізін қалаушы болды. Рут кейде 20 ғасырдың саяси "данасының" прототипі ретінде қарастырылады, ол президенттерге сыртқы және ішкі саясат мәселелері бойынша кеңес берген. Ол Нью-Йорк штатынан АҚШ сенаторы болып сайланды және 1912 жылы Нобель бейбітшілік сыйлығын алды. Рут Нью-Йорктегі жетекші заңгер болды, ол Вашингтондағы жоғары деңгейдегі мемлекеттік қызмет пен Нью-Йорктегі жеке сектордағы заңгерлік практиканы жиі ауыстырып отырды. Ол Карнеги халықаралық бейбітшілік қоры мен Американдық халықаралық құқық қоғамын басқарды. 1899–1904 жылдары соғыс министрі ретінде Рут испан-американ соғысында жеңіліспен алынған колониялық иеліктерді басқарды. Рут колониялық басқаруға әкешелік көзқараспен қарады, технология, инженерия және мүддесіз мемлекеттік қызметке баса назар аударды. Ол 1900 жылғы Форкер заңының, 1901 жылғы Платт түзетуінің және 1902 жылғы Филиппин азаматтық заңының жасалуына көмектесті. Рут армияны кәсіби әскери құрылымға айналдырды, Ұлттық гвардияны қайта құрылымдады және АҚШ армиясының соғыс колледжін құрды. Рут 1905–1909 жылдары Рузвельт әкімшілігіне мемлекеттік хатшы ретінде оралды. Ол консулдық қызметтің бюрократиялық тәртібін азайту арқылы жаңғыртты, Қытайдағы "Ашық есік" саясатын сақтап қалды, Латын Америкасымен достық қарым-қатынасты нығайтты және АҚШ-тың батыс жағалауына жапон азаматтарының көшіп келуі және оларға қатысты қарым-қатынас мәселесі бойынша Жапониямен туындаған дауларды шешті. Ол Халықаралық соттың тұрақты сотын құруға ықпал еткен 24 екіжақты халықаралық төрелік келісімге қол қойды. Нью-Йорк штатынан АҚШ сенаторы ретінде Рут президент Уильям Говард Тафтты консервативті түрде қолдады және 1912 жылғы Республикалық ұлттық конвенцияда Тафттың екінші мерзімге кандидат болуына маңызды рөл атқарды. 1916 жылға қарай ол АҚШ-тың Бірінші дүниежүзілік соғысқа қатысуын күткен әскери дайындық жақтасы болды. 1917 жылы президент Вудро Вильсон оны патшаны жаңа революциялық үкіметпен одақ құруға тырысу үшін Ресейге жіберді. Рут Вильсонның Ұлттар лигасы туралы ұсынысын қолдады, бірақ республикалық сенатор Генри Кэбот Лодж ұсынған ескертулермен келісті.

Ерте өмір және білім

Елиуй Рут 1845 жылғы 15 ақпанда Нью-Йорк штатының Онейда округіндегі Клинтон қаласында Орен Рут пен Нэнси Уитни Баттриктің отбасында дүниеге келді, екеуі де ағылшын тегінен шыққан. Оның әкесі Гамильтон колледжінде математика профессоры болған. Елиуй жергілікті мектептерде оқыды, оның ішінде Клинтон грамматикалық мектебі мен Уиллистон семинариясы, онда ол Г. Стэнли Холлмен бірге оқыды, Гамильтонға түсуге дейін. Ол Sigma Phi қоғамына қосылды және Phi Beta Kappa қоғамына сайланды. Бітіргеннен кейін Рут екі жыл бойы Уиллистон семинариясында дене шынықтыру оқытушысы болды және бір жыл бойы Рим еркін академиясында сабақ берді. Әке-шешесінің пресвитериан пасторы болуға ынталандырғанына қарамастан, Рут 1865 жылы ағасы Уолимен бірге Нью-Йорк қаласына көшіп, заңгерлік мансап іздеді. Ол Нью-Йорк университетінің құқық мектебіне түсіп, элиталық қыздар мектебінде американдық тарихты оқытып ақша тапты. Сол кезде АҚШ-тағы құқық студенттерінің көпшілігі бір жылдық оқудан кейін адвокаттыққа қабылдануға үміттенеді, бірақ Рут екінші жылға қалды, іс жүзінде профессор Джон Нортон Померойдың жеке баптауында болды. Ол 1867 жылы құқық бакалавры дәрежесін алып, 1867 жылғы 18 маусымда адвокаттыққа қабылданды.

Заңгерлік және бизнес мансабы

Бараға қабылданғаннан кейін Рут Нью-Йорктегі жетекші Манн және Парсонс фирмасында бір жылдық ақысыз тәжірибеден өтті. 1868 жылы ол және бірнеше басқа жас заңгерлер Пайн-стритте кеңсесі орналасқан Strahan & Root фирмасын құрды. 1897 жылға дейін түрлі серіктестермен жұмыс істеді, сол жылы туындаған келіспеушілік фирманың тарауына және қазіргі Пилсбери Винтроп Шоу Питтман фирмасының алдындасы – Root, Howard, Winthrop & Stimson компаниясының құрылуына әкелді. Оның алғашқы жұмысы алуан түрлі және жеңіл болды, бірақ пасторы арқылы Солтүстік Америка банкінің президенті Джон Дж. Дональдсонмен танысқаннан кейін тез кеңейді. Дональдсон Рутты латын тілінен сабақ беруге алды және оның заңгерлік қабілетіне тәнті болды, соңынан банк ішіндегі жеке мәселелер мен шағын істерді тапсырды. 1869 жылдың наурыз айында Рут банкті мемлекеттік устав алу үшін қайта ұйымдастыруға шақырылды. Біраз уақыттан кейін Александр Комптон серіктес болып тағайындалды және фирма Compton & Root деп өзгертілді. Руттың қоғамдық беделі мен кәсіби репутациясы Тамани Холлдың басшысы Уильям М. Твидті қорғауы арқасында артты, ал Комптон & Root 1870-ші жылдарда банктерге, теміржолдарға, өсиеттерге және мүліктерге, сондай-ақ қалалық басқаруға баса назар аударатын кең ауқымды практикаға айналды. Рут 1881 жылы АҚШ Жоғарғы Сотының адвокатурасына қабылданды. 1883 жылы президент Честер А. Артур оны Нью-Йорк қаласының бас прокуроры, Нью-Йорк қаласының оңтүстік округінің АҚШ прокуроры етіп тағайындады. АҚШ прокуроры ретінде Рут 1884 жылғы экономикалық дағдарысқа себеп болған Уорд және Грант алаяқтығына қатысты қудалауды жетекшілік етті. 1899 жылға дейін Рут көптеген танымал және бай клиенттерге қызмет көрсетті, олардың ішінде Джей Гулд, Честер А. Артур, Чарльз Андерсон Дана, Уильям С. Уитни, Томас Фортуна Райан, Гавмейер отбасы, Чарли Дельмонико және Э. Х. Харриман болды. 1889 жылы Рут АҚШ Өкілдер палатасының спикері Томас Брэкет Ридке Палата ережелерін қайта қарау туралы даулы әрекеттері бойынша кеңес берді. 1898 жылдың 19 қаңтарында Рут жаңа құрылған Солтүстік Америка сенім компаниясының атқару комитетіне мүше болып сайланды. 1899 жылы Вашингтонға көшкеннен кейін Рут енді ешбір фирманың серіктесі болған жоқ. Оның қоғамдық мансабы 1915 жылға дейін жалғасты, содан кейін Рут ұлының Root, Clark, Buckner & Howland фирмасында кеңесші рөлінде практикаға оралды. Сол шамада Рут Америка адвокаттар қауымдастығының 38-ші президенті болып сайланды.

Твид сақинасын қорғау

1871 жылдың желтоқсан айында Таммани Холлдың басшысы Уильям М. Твидке жылжымайтын мүлік мәмілелерімен және саяси жемқорлықпен байланысты алдау және алаяқтық айыптары қойылды. Твид Дэвид Дадли Филд басқарған көрнекті қорғаушылар тобын жалдады; Рут Твидтің сотталушысы Джеймс Ингерсоллдің атынан іске қатысты, ол миллиондаған долларға қала үкіметін алаяқтықпен есеп айырысуда айыпталған жиһаз өндіруші еді. Руттың заңгерлік серіктесі Александр Комптон Ингерсоллдың некедегі туысы болды, сондықтан Комптон сот тәжірибесіне ие болғандықтан істі Рутқа тапсырды. Отбасының наразылығына қарамастан, ол істі қабылдап, Ингерсоллды қорғаумен қатар Твидтің де қорғаушысы болды. Твид ісі жылдарға созылды, алғашқы сот отырысы айыптаудан кейін он бес айдан астам уақыттан соң басталды және қазылар алқасының келісім таппауымен аяқталды. 1873 жылдың қараша айында қорғау судья Ноа Дэвистің өзін-өзі шеттету туралы өтініші сәтсіз аяқталғаннан кейін тағы төрт айыптама қойылды. Рут іс жүргізудегі шағын рөл атқарды, қазылар алқасының мүшелерін тексерді және кейде айыптау куәгерлерін қарсы сұраққа тартып бақты. Қазылар алқасы екі жүз төрт айып бойынша кінәлі деп тапты; Дэвис он екі жылға бас бостандығынан айырды және 12,750 доллар айыппұл салды, кейіннен апелляциялық сотта азайтылды. Твидтің үш адвокаты сотқа деген құрметсіздік танытқандары үшін айыппұл төледі; Рут олардың қатарында болған жоқ. Оның орнына, Дэвис жас адвокаттарға былай деді: "Мен жас заңгерлердің ағаларына еріп жүретінін білемін. [Элиху Рут пен Уиллард Бартлетт] сот барысында үлкен қабілет көрсетті. Мен оларға осы кеңестерден басқа жаза тағайындамаймын: сіздер, жас мырзалар, клиентке адалдық өз ар-ождандарыңызға қарсы жаман ниетке орын беруге немесе талап етуге ешқашан құқық бере алмайды және сәтті және атақты заңгерлер ретінде танылу жақсы болғанымен, адал адамдар ретінде танылу одан да жақсы". Рут Ингерсоллды қорғау ісінде белсенді рөл атқарды және Нью-Йорк апелляциялық сотына юрисдикциялық мәселе бойынша сәтті шағым түсірді. Аллен судьясы Руттың әріптесіне Руттың аргументі "іс бойынша ешкімнен де асып түспеді" деді. Ақырында Ингерсолл бес жылға сотталды, бірақ губернатор Сэмюэл Тильден оны кешірді. Рут ұлттық деңгейде танымал болғаннан кейін, Твид ісіндегі жұмысы Уильям Рэндольф Херстке тиесілі және басқаратын газеттердің шабуылдарына себеп болды, әсіресе Рут Херсттің 1906 жылғы губернаторлық науқанына қарсы болғаннан кейін. Херст Руттың ісіндегі рөлін асыра көрсетіп, Твидке айыптау алдында саяси жемқорлық туралы кеңес бергенін айтты. Руттың іс бойынша алған ақысы, ішінара қолма-қол ақшамен, ішінара жылжымайтын мүлікпен төленді, сонымен қатар сынға ұшырады, Херст газеттері Рут Твидтің үйін мұра еткенін мәлімдеді. Шындығында, Твид өзіне салынған айыппұлдарды төлегеннен кейін мүлде кедей болып қалды, ал оның ауыр жүктелген жылжымайтын мүлігі оның жалғыз активтері болды.

Оңтүстік округтегі АҚШ прокуроры (188385)

Заңгерлік мансабының басында Рут Юнион Лига клубына қосылды, онда ол Нью-Йорк республикашыларының бірқатар жас өкілдерімен танысты. Ол жеке өзі саяси лауазымдарға ұмтылмады, себебі олар оның заңгерлік мансабына кедергі келтіретініне сенді. Мысал ретінде ол мемлекеттік саясатқа қатысқан Роберт Х. Страханды айтты. "Ол заңгер ретінде өзін жоғалтты", - деді Рут 1930 жылы. "Ол саясаткерлерге тән, жұмыс істемей, әңгімелесіп отыру әдетіне бой алдырды". Дегенмен, 1878 жылы үйленгеннен және 55-ші Шығыс көшеге көшкеннен кейін, Рут өзінің жақсы жағдайдағы Штат Ассамблеясы округіндегі Республикалық партия ұйымына белсенді қатысты. Ол сондай-ақ, қайын атасы белсенді мүше болған Юнион Лига клубындағы қызметін кеңейтті. 1879 жылы ол клубтың атқару комитетіне сайланды. Осы клуб арқылы Рут Манхэттендегі тәжірибелі адвокат және Нью-Йорк портының қуатты басшысы Честер А. Артурмен танысты. 1879 жылы Артур мен Алонзо Б. Корнелл Рутты Бас сотқа үміткер болуға көндірді. Рут қаланың демократиялық беделін ескере отырып, бұл науқанның сәтсіздікке ұшырауына көз жеткізді, науқанға қатыспады және сайлауда жеңілгеніне риза болды. Ол партиялық съездерге делегат ретінде қатысудан басқа, ешқашан халық сайлауына түскен жоқ, бірақ Артурмен байланысы оның ұлттық беделін жылдам арттырды. 1880 жылы Артур Руттың қолдауымен АҚШ вице-президенті болып сайланды. Рут инаугурацияға қатысты және 1881 жылдың 19 қыркүйегінде Артурдың Нью-Йорктегі үйінде болған достарының қатарында вице-президентке президент Джеймс А. Гарфилдтің қаскөйлердің қолынан қаза тапқаны және ол президенттік лауазымға ие болғаны туралы хабарланды. 1881 жылы Рут тағы бір болашақ президентпен – Теодор Рузвельтпен кездесті, ол Руттың округінен Штат Ассамблеясына сайланды. Рут жас Рузвельттің мансабын белсенді түрде қолдады, оның үміткерлігіне қол қойды, қарсыласын ығыстыруға көмектесті және 1886 жылғы мэр сайлауы атынан сөз сөйледі. Көптеген адамдар Артурдың Рутке Бас прокурор немесе басқа да министрлік лауазымды ұсынатынына сенгенімен, ол олай істемеді. Бірақ кейіннен Артур 1883 жылдың наурыз айында Рутты Нью-Йорктің Оңтүстік округінің прокуроры етіп тағайындады. Гарфилд тағайындаған саяси қарсыласы Стюарт Л. Вудфордты қызметтен шеттетуге тырысқандықтан, оның кандидатурасына көп қарсылық болған жоқ, бірақ Сенат мақұлдады және 12 наурызда ол ант берді. Бұл лауазым толық емес болды, Рут таңертеңгі уақытын прокуратура кеңсесіне, ал түстен кейінгі уақытын жеке практикасына арнады. Оның көптеген істері наразылықпен төленген кедендік баждарды қайтару туралы талап арыздарынан тұрды.

Халықаралық құқық

АҚШ прокуроры қызметін атқару кезінде Рут халықаралық құқықпен алғаш рет танысты, ол оның қоғамдық өнегесінің тұғырнамасына айналды. Ол Гаити және Колумбия көтерілісшілеріне көмектескен кемелерге қатысты АҚШ-тың бейтараптық заңдарын бұзғандығы үшін екі іс қозғадı, сондай-ақ 1882 жылғы Иммиграциялық заң халықаралық шарттарға қайшы келеді деген негіздегі «Бас ақы істері» бойынша үкіметті қорғады. Бұл іс Жоғарғы Сотқа шағымданылды, онда үкімет жеңіске жетті.

Уорд пен Грант ісі

Руттың АҚШ прокуроры ретінде ең танымал ісі – Джеймс С. Фиштің, Уорд пен Грант серіктестігінің мүшесінің, бұрынғы президент Улисс С. Грант пен оның ұлы Улисс-младшийдің атынан сауда жасаған Понци схемасы арқылы жасалған қаржы жымқыруы бойынша қудалау. Уорд пен Гранттың құлдырауы 1884 жылғы экономикалық дағдарыстың бастауы болды. Фиш өзінің білместігін қорғап, Гранттар сияқты өзі де бұл схеманың құрбаны болғанын мәлімдеді. Алты апта бойы Рут барлық күшін осы іске жұмсады, соның ішінде сот шешімі шықпастан қайтыс болған бұрынғы президент Гранттың жауабын алды. Төрт құлақтанғаннан кейін қазылар алқасы Фишті кінәлі деп таныды және ол он жылға бас бостандығынан айырылды. Фиш ісі бойынша шыққан үкім баспасөз тарапынан Рутқа мақтау әкелді. "Нью-Йорк Сан" газетінің мәлімдемесіне сәйкес, "Оның қудалауды жүргізу тәсілі сот процесі туралы жарияланған барлық хабарламаларда жоғары бағаланды. Сотталушыға қатысты қарсы сұрақтар ерекше өткірлік пен кәсіби білікпен ерекшеленді және мырза Руттың банк ісінің егжей-тегжейін жақсы білуі арқасында одан да тиімді болды". "Мейл энд Экспресс" газеті былай деп жазды: "Нәтижеге қол жеткізудің ең басты еңбегі аудандық прокурорға тиесілі". Рутқа, әсіресе, қайтыс болған президенттің абыройын қорғағаны үшін алғыс айтылды: "Алаяқтық амалдары арқылы генерал Грантты өздерін құтқару үшін жала қоюға тырысқан конспираторлардың ашкөздігі аудандық прокурор тарапынан лайықты қарапайымдықпен және қатаңдықпен бағаланды". Өзінің отставкаға кетер алдында Рут Фиштің серіктесі Фердинанд Уордқа қарсы айыптама ұсынды. Ол 1 шілдеде, 1885 жылы президент Гровер Кливлендке өтінімін ұсынды. Кейіннен конспирацияға қатысқан тағы екі адам сотталды, ал Рут жеке өмірінен оралып, сот процесіне көмектесті.

Соғыс министрі (1899-1904)

1899 жылдың шілдесінде президент Уильям Маккинли Рутқа өзінің кабинетінде Соғыс министрі лауазымын ұсынды. Бұл ұсыныс испан-американ соғысынан кейін жасалды. Жалпы, соғыс сәтті аяқталды, бірақ министр Расселл А. Алгер департаментті басқарғаны үшін қатты сынға ұшырады, және Маккинли оның отставкасын сұрады. Алғашқыда Рут бас тартты, бірақ "Маккинли аралдардың үкіметін басқаруға заңгерді қалағанын" түсінген соң қабылдады. Соғыс министрі ретінде Рут Куба, Филиппин және Пуэрто-Риконың жаңа американдық аумақтарында азаматтық үкіметтер құруға белсенді түрде атсалысты. Ол сондай-ақ Соғыс департаментін жаңартып реформалады. Оның жедел табысы мен үлкен беделі 1900 жылы Рутты Республикалық Ұлттық Комитетінің вице-президенттікке кандидат ретіндегі бірінші таңдауына әкелді, бірақ 1899 жылдың желтоқсанына дейін Маккинли өзінің Соғыс министрінен айрылуға қарсы болды, ал Рут өзі кабинетте қалуды жөн көрді. Нәтижесінде, Теодор Рузвельт өзінің қарсылығына қарамастан, 1901 жылы Маккинлинің қазасынан кейін президенттікке ие болды. 1900 жылғы Боксер көтерілісі кезінде Рут ауру мемлекеттік хатшы Джон Хейдің сыртқы саясат мәселелерін жүзеге асырды. Рут 1904 жылдың 1 ақпанында кабинеттен кетіп, жеке практикада адвокат ретінде жұмыс істеуге қайтты. Оның орнын Уильям Говард Тафт басты.

Әскери реформалар

Руттың тағайындалуы кезінде Соғыс департаменті Алжердің мерзімінде және соғыста болған тиімсіздік, сыбайлас жемқорлық және дау-дамағұлдарымен байланысты жаман репутацияға ие болды. Оның негізгі міндеті әскери әкімшілікті реформалау болды, ол оны аумақтық басқаруда немесе болашақ әскери науқандарда сәттілікке жету үшін қажетті шарт деп есептеді. АҚШ Испанияға қарсы сәтті және қысқа мерзімді әскери науқанды аяқтағанмен, офицерлік құрамы әлі де бейбіт уақыттағы қағидалар бойынша ұйымдастырылған еді; Рут АҚШ әскерін соғыс жағдайына толықтай дайындауға кірісті. Рут генерал-адъютант Генри Кларк Корбин және Уильям Хардинг Картермен тығыз байланыс орнатты. Оның басты кедергісі – армияның бас қолбасшысы Нельсон А. Майлз болды; бас қолбасшы және соғыс хатшысының кеңселері ұзақ жылдар бойы билік үшін күресіп келді, ал Руттың реформалары Майлздың өкілеттігіне тікелей әсер ететін еді. Рут АҚШ армиясының Бас штабын, оның басында Штаб бастығы тұратын құруды ұсынды. Штаб бастығы – армияның жоғары шенді офицері, ол тікелей соғыс хатшысына және президентке есеп беретін еді. Штаб бастығы хатшының нұсқауларын орындап, тәртіп пен жаттығуларды қадағалайтын еді. Ұйымдастыру жұмысы 1903 жылдың 14 ақпанында Конгресс қабылдаған заңмен жүзеге асырылды. Рут лауазымға тағайындау тәртібін де өзгертті және офицерлерді штабтан жедел міндеттерге ауыстыру принципін енгізді. Теңіз күштері хатшысы Уильям Генри Мудимен бірлесіп, Рут армия мен теңіз күштері арасындағы үйлесімді жақсартты, оның ішінде №107 жалпы бұйрық бойынша бірлескен комиссия құрылды. Рут сонымен қатар әскери дайындықты арттыруға ұмтылды. Осы мақсатта ол АҚШ әскери академиясын кеңейтті және АҚШ армиясының соғыс колледжін, сондай-ақ қосымша оқу орындарын, әсіресе Форт Ливенвортты құрды. Ол испан-американ соғысында өзінің қабілетін көрсеткен ерікті офицерлер үшін Форт Ливенвортта Ұлттық гвардия офицерлерін даярлау бағдарламаларын да ұйымдастырды; Руттың нұсқауына сәйкес, Ұлттық гвардия да тұрақты армиямен бірдей қару-жарақпен жабдықталатын және жоғары лауазымдарға үміткерлерді тексеру үшін емтихан тапсыру қажет болатын еді.

Аумақтық басқару

Испания-Америка соғысының нәтижесінде АҚШ Куба, Филиппин және Пуэрто-Риконы әскери бақылауға алды. Соғыс министрі ретінде Рутқа аралдардағы әскери үкімді басқару және азаматтық үкіметке көшу міндеті жүктелді. Теллер түзетуінің талаптарына сәйкес, АҚШ қосымша "Кубаны халқына қайтаруға" міндеттелді. Әсіресе Филиппинде, АҚШ бір шетелдік империядан екіншісіне өткенге қарсылық көрсеткен жергілікті тұрғындардың қарулы қарсылығына тап болды. Ол Кубаны кубалықтарға беру процедураларын жасады, Филиппин үшін үкімет хартасын қамтамасыз етті және Пуэрто-Рикодан АҚШ-қа импортталатын тауарларға салықтарды жойды. Антиимпериалистік лига Филиппиндегі американдық саясатқа шабуыл жасағанда, Рут саясатты қорғады және сыншыларды қарсы шабуылдады, олар бүлікшілдікті ұзартты деп мәлімдеді. Бұл жұмыста ол заң кеңесшісі Чарльз Эдвард Магунға сүйенді. Магунды Руттың алдыңғы қызметкері Рассел Алгер Аралдық істер бюросына алған еді және ол Пуэрто-Рико, Филиппин және басқа аумақтардың тұрғындары Конституциямен берілген барлық құқықтарға ие деген ресми ұстанымды жазған ішкі есепті дайындады. Руттың тағайындалуынан кейін Магун, Солтүстік-Батыс аумағы мен Луизиананы сатып алу сияқты, аумақтық субъектілердің құқықтарын реттеу үшін Конгресс актісін қажет ету үшін департаменттің құқықтық позициясын қайта қарастырды. Бұл түзетілген позиция Жоғарғы Сотта "Аралдық істер" деп белгіленген бірқатар маңызды шешімдермен расталды. Кубада американдықтардың міндеті – тәртіпті сақтап, халықаралық басқыншылықтан қорғауға кепілдік бере отырып, азаматтық үкіметке көшуді ұйымдастыру болды. Рут Леонард Вуд басшылығымен аралдағы алғашқы республикалық үкімет нысанын құрды. Бұл 1901 жылғы Куба конституциясы арқылы іске асырылды және 1902 жылы американдық әскери үкімет шығарылды.

Филиппин-американ соғысы

Руттың Соғыс министрі ретінде басты әкімшілік міндеті Филиппин аралдарын бақылауға алу болды. Париж шарты бойынша аралдардағы американдық үкімет халықаралық жағынан мойындалса да, жергілікті тәуелсіздік қозғалысы империялық басқаруға қарсылық көрсетті. Куба мен Пуэрто-Рикоға қарағанда, аралдардың қашықтығы және испан институттарының салыстырмалы түрде нашар дамығандығы басқаруды әлдеқайда қиын етісті. Руттың басты мақсаты әскери губернатордың орнына, Кубада қолданылғандай, азаматтық генерал-губернаторды тағайындау болды; алайда, мұндай өткелдің сәтті болуы үшін жергілікті халықты біліммен қамту қажет деп ойлады. 1900 жылы Рут Уильям Говард Тафт басқарған Филиппин комиссиясын құруға жетекшілік етті, бұл автономиялық азаматтық үкіметке қадам болды. Оның ұсынған процесінің бірінші қадамы муниципалитеттер мен әкімшілік бөлімдерін құру еді. Комиссия Вирджинияның Құқықтар туралы жарияланымының принциптерін басшылыққа алуға тиіс болды.

Алясканың шекаралық даулары

Соғыс министрі міндеттерін атқарудан басқа, Рут президент Рузвельт (Генри Кэбот Лодж және Джордж Тернермен бірге) Аляска мен Ұлыбритания арасындағы шекаралық дауды шешу үшін тағайындалған үш американның бірі болды. Дау 1900 жылғы Клондайк алтын асығу салдарынан туындады, ол аймаққа қызығушылықты күшейтіп, аймақтар арасындағы нақты шекараға байланысты шиеленісті арттырды. 1903 жылғы 20 қазанда британдық юрист Ричард Вебстер, 1-ші Альверстон виконты, барлық даулы мәселелер бойынша АҚШ-тың пайдасына дауды шешті.

Мемлекеттік хатшы (1905-1909)

Рут мемлекеттік қызметтен қысқа ғана уақытқа шықты, бірақ қоғамдық өмірде белсенді болып қала берді, Панамада және «Солтүстік қағаздары» ісі бойынша Рузвельттің саясатын қорғайтын сөздер сөйледі. 1904 жылдың ақпанында Марк Ханна қайтыс болғаннан кейін, Руттың отставкасынан кейін, Рут Республикалық Ұлттық Комитетінің төрағасы болу ұсынысын қабылдамады. Сондай-ақ ол 1904 жылғы сайлауда губернаторлыққа республикалық кандидат ретінде ұсынылуына жасалған әрекеттерден бірнеше рет бас тартты; оның орнына ол Рузвельттің ұлттық конвенцияда толық мерзімге кандидат ретінде ұсынылуын қамтамасыз етуге күш салды, онда ол ашылу сөз сөйледі. Джон Хей қайтыс болғаннан кейін президент Рузвельт Рутты АҚШ Мемлекеттік хатшысы етіп тағайындады және ол 1905 жылдың 7 шілдесінде үкіметке қайта оралды. Мемлекеттік хатшы ретінде Рут консулдық қызметті мемлекеттік қызметке көшірді. Ол Қиыр Шығыста «Ашық есік» саясатын сақтап қалды. 1906 жылы Латын Америкасына сапар жасағанда Рут осы елдердің үкіметтерін Гаага бейбітшілік конференциясына қатысуға көндірді. Ол Жапониямен бірлесіп, АҚШ-қа эмиграцияны шектеу және Қытаймен қарым-қатынас мәселелері бойынша жұмыс істеді. Ол Тынық мұхитындағы жапондық және американдық теңіз күштерін шектейтін Рут-Такахира келісімін жасады. Ол Ұлыбританиямен бірге Аляска шекарасы және Солтүстік Атлантикадағы балық аулау саласындағы бәсекелестікке қатысты АҚШ пен Канада арасындағы дауларды төрелік етуде жұмыс істеді. Ол халықаралық дауларды шешуде төрешілікті қолдады.

Шолу

1909 жылдың қаңтарында Рут Нью-Йорк штатынан АҚШ сенаторы болып сайланды және 1909 жылдың 4 наурызынан 1915 жылдың 3 наурызына дейін қызмет етті. Ол Сенаттың Әділет комитетінің мүшесі болды. 1914 жылы ол қайта сайлануға түспеді. Сенаттағы қызметі кезінде және одан кейін Рут 1910 жылдан 1925 жылға дейін Халықаралық бейбітшілік жөніндегі Карнеги қорының президенті болды. 1912 жылы елдерді төрелік және ынтымақтастық арқылы жақындастыруға атқарған жұмысының нәтижесінде Рут Нобель бейбітшілік сыйлығымен марапатталды.

1912 жылғы сайлау және сот билігі

1912 жылғы президенттік сайлау кезінде Рут өзінің екі досы мен саяси әріптестері: Уильям Говард Тафт пен Теодор Рузвельтке қатысты қиын жағдайға түсті. 1910 жылдан бастап Рузвельт сот қарауының абсолютті билігіне қарсы шығып, Жоғарғы Соттың қажетті реформалар заңдарын күштен шығару үшін өкілеттігін пайдаланатынын, Локнерге қарсы Нью-Йорк (1905) ісі сияқты шешімдерде жақсы байқалып тұрғанын айтты. Тафт, заңгер және бұрынғы судья (сондай-ақ болашақ Жоғарғы Сот төрағасы), Рузвельт қайта сайланса елдің конституциялық тәртібіне қауіп келтіреді деп ойлап, қатты алаңдады. Рут, өзі де заңгер және конституциялық консерватор, Рузвельттің жеке деңгейдегі кейбір сын-пікірлерімен келісті, бірақ сот билігіне осылай ашық түрде шабуыл жасаудың өте қауіпті екенін санады. Оның пікірінше, сот қарауы – «Американың саяси ғылымға жасаған ең құнды үлесі». Бұрынғы басшысына ашық түрде шабуыл жасамаса да, 1912 жылғы республикалық ұлттық конвентте конвент төрағасы ретінде маңызды рөл атқарды. Ол Тафтқа дауыс берген делегаттарды ресми санап, Республикалық партияны Жоғарғы Соттың билігін қорғаумен байланыстырды. Рузвельт прогрессивті «Бұл Моос» партиясынан кандидат ретінде қатысса да, Республикалық партияның бөлінуі оның жеңілісіне әкеп соқты. Содан кейін Рут пен Тафт Республикалық партияны конституциялық консерватизммен байланыстыруда маңызды рөл атқарды.

Бірінші дүниежүзілік соғыс

1914 жылы Бірінші дүниежүзілік соғыс басталғанда, Рут бейтараптыққа қарсы болды. Рут Америка Құрама Штаттарын соғысқа қатысуға дайын ету үшін Дайындық қозғалысын қолға алды. Германияның милитаризмі әлемге де, АҚШ-қа да зиян келтіреді деп ойлағандықтан, ол американдықтардың британдықтар мен француздардың жағынан соғысқа кіруін жақтады. 1916 жылдың маусым айында ол президенттікке үміткер болатыны туралы әңгімелерге толық нүкте қойып, президенттік жүктемеге төзе алмайтындай қартайғанын мәлімдеді. Республикалық ұлттық конвенцияда Рут бірінші раундта 103 дауысқа ие болып, ең жоғары деңгейге жетті. Республикалық партияның президенттік үміткерлігі демократ Вудро Вильсонға жеңілген Чарльз Эванс Хьюзге берілді.

Тамыр комиссиясы

1917 жылдың маусым айында 72 жасында Рут президент Вильсон жіберген миссияны басқарып Ресейге келді. Миссияның мақсаты – Александр Керенский басқаратын Ресей Уақытша үкіметімен американдық ынтымақтастықты ұйымдастыру еді. Рут Петроградта шамамен бір ай бойы болды, бірақ ол көргендерінен көп әсер алмады. Жаңа үкіметке американдық қаржылық көмек көрсету тек ресейліктердің одақтас күштер тарапынан соғысқа қатысуы жағдайында ғана мүмкін еді. Ол ресейліктерді "шынайы, мейірімді, жақсы адамдар, бірақ бағдары жоқ және қыңыр" деп сипаттады. Ол Уақытша үкіметті қысқа да нұсқаулы түрде былай бағалады: "Соғыс жоқ – қарыз да жоқ". Бұл Уақытша үкіметті 1917 жылдың шілдесінде австриялық күштерге қарсы сәтсіз шабуылдар жасауға итермеледі. Нәтижесінде Уақытша үкіметтің беделі күрт төмендеп, большевиктер партиясы мен Қазан революциясының жолы ашылды. Рут 1918 жылы Нью-Йоркте құрылған Сыртқы қатынастар жөніндегі кеңестің алғашқы төрағасы болды.

Кейінгі мансап

1919 жылы Сенатта Американың Ұлттар Лигасына кіру мәселесі бойынша болған тартыста Рут Генри Кэбот Лодж ұсынған, АҚШ үкіметіне соғысқа қатысу-қатыспауды өздері шешуге мүмкіндік беретін белгілі бір шарттармен мүшелік туралы ұсынысты қолдады. АҚШ ешқашан қосылмаса да, Рут Ұлттар Лигасын қолдады және Халықаралық соттың тұрақты сотын құрған заңгерлер комиссиясында қызмет етті. 1922 жылы, Рут 77 жасқа толғанда, президент Уоррен Г. Хардинг оны мемлекеттік хатшы Чарльз Эванс Хьюз басқарған американдық делегация құрамында Вашингтондық теңіздік конференцияға делегат ретінде тағайындады. Рут 1924 жылғы президенттік сайлауда Кальвин Кулиджтің сайлаушысы болды. Рут Эндрю Карнегимен бірлесіп халықаралық бейбітшілік пен ғылымды дамыту жобаларында жұмыс істеді және Карнеги халықаралық бейбітшілік қорының тұңғыш президенті атанды. Рут 1923 жылы Америка заң институтын құрушылардың бірі болды және Нидерландыдағы Гаага халықаралық құқық академиясын құруға көмектесті. Рут сондай-ақ халықаралық қатынастар саласындағы ең көне американдық журнал – World Affairs журналын шығаратын Америка бейбітшілік қоғамының вице-президенті болды.

Әйелдердің сайлау құқығына қарсылық

Рут әйелдердің сайлау құқығына белсенді қарсылас болды. 1894 жылы Нью-Йорк штатының конституциялық конвенциясының сот комитетінің төрағасы ретінде Рут әйелдердің дауыс беру құқығына қарсы сөйледі және бұл құқықтың штат конституциясына енгізілмеуіне жұмыс істеді. Ол өмірінің соңына дейін феминизмге қарсы күресін жалғастырды.

Отбасы

1870 жылы Рут ағасы Уолимен бірге Еуропаға саяхатқа шықты. Уолли туберкулезбен (сол кезде емделмейтін "сауығусыздық" деп аталатын) ауыратын және сапар оның ауруын емдейді деп сенген. Франко-Пруссия соғысы басталған кезде ағайындар Дрезденде бірге болды; олар Уолидің жағдайы нашарлаған сайын, жаз бойы соғыстың барысын қадағалады. Сапардың соңына қарай Елиху ағасын қолына алып, көтеріп жүруге мәжбүр болды. Олар Клинтонға оралды, онда Уолли 1870 жылдың 15 қарашасында қайтыс болды. Елиху оның қарыздарын төледі. 1878 жылы Рут Нью-Йорктегі белгілі республикашыл Салем Хоу Уэльстің қызы Клара Фрэнсис Уэльске үйленді. Олардың үш баласы болды: Эдит Рут (1 желтоқсан 1878 жылы туған, Улисс С. Грант III-ке үйленген) Елиху Рут кіші (7 мамыр 1881 жылы туған, Алида Страйкерге үйленген) Эдвард Уэльс Рут (23 шілде 1884 жылы туған) Елиху Рут кіші Гамильтон колледжін бітіріп, әкесі сияқты адвокат болды. Ол Гамильтон колледжінің президенті М. Вулси Страйкердің қызы Алида Страйкерге үйленді.

Дін

Рут өзінің тәрбиесіне сай, шын ниетті пресвитериан болды. Нью-Йорк қаласына алғаш келген кезде ол Жастар христиан қауымдастығына мүше болып кірді, оның вице-президенті қызметін атқарды, әдеби қоғамына христиандық ерлік туралы мақалалар жазды және сенбі күнгі мектепте сабақ берді.

Достық қарым-қатынастар мен кәсіби бірлестіктер

Нью-Йорк апелляциялық сотының бас судьясы Уиллард Бартлетт, Руттың Нью-Йоркте жас заңгер болып жұмыс істеген кезінен бергі өмір бойғы досы болды. Рут президент Рузвельтпен бірге батыс аймағындағы үлкен аңдарды аулауға құмар болды. Рут Нью-Йорк қалалық Юнион Лигасы клубының мүшесі болды және екі рет оның президенті қызметін атқарды – 1898–1899 жылдары және қайтадан 1915–1916 жылдары. Сондай-ақ, ол 1904–1905 жылдары Нью-Йорк қалалық адвокаттар ассоциациясының президенті болды. 1917 жылы ол өзінің ұстазы Джозеф Ходжес Чойттің орнына Ұлттық қауіпсіздік лигасының президенті болды. Лига төрағасы ретінде Рут соғысты қолдады және әйелдердің сайлау құқығына қарсы болды.

Өлім және мұра

Рут 1937 жылы Нью-Йорк қаласында, отбасының қасында қайтыс болды. Клинтон қаласында, Нью-Йорктің орталық епархиясының епископы Е. Х. Коули басқарған қарапайым аза тұру рәсімі өтті. Рут және оның әйелі Клара (1928 жылы қайтыс болған) Гамильтон колледжінің зиратына жерленген. Рут Маккинли кабинетінің соңғы тірі қалып қойған мүшесі және 19 ғасырда қызмет атқарған соңғы кабинет мүшесі болды.

Мұра

Профессор Альфред Маккой Рутты Америка тарихындағы алғашқы "шетелдік саясат шебері" деп санайды және Американы әлемдік державаға айналдыруда Руттан артық ешкім жауапты емес дейді. Маккойдың сөзіне қарағанда, Рут Мемлекеттік хатшы және сенатор ретінде АҚШ-тың әлемдік істерде тұрақты түрде қатысуын қамтамасыз етуге уақытын жұмсады, сондай-ақ АҚШ пен Ұлыбритания арасындағы ерекше қарым-қатынас орнатуға көмектесті. Рут қуатты бизнес мүдделері мен интеллектуалды элитаның араласушы сыртқы саясатты қолдауын қамтамасыз етуге көмектесті. Нобель сыйлығынан басқа, Рут Бельгиядан Корольдік орденінің Ұлы крестімен және Грециядан Георгий I орденінің Ұлы қолбасшысымен марапатталды. Рут 1895 жылы Америка революциясының ұлдарының Империялық қоғамына Елиху Руттан (1772–1843) тараған тегіне байланысты қосылды және баспагер Генри Люстің екінші туысы болды.

Ескерткіштер

Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Флорида штатының Панама қаласында "Либерти" кемесі салынды және оның құрметіне аталды. Руттың 1893 жылы сатып алған Клинтондағы үйі "Елиу Рут үйі" деп белгілі болды және 1972 жылы Ұлттық тарихи ескерткіш деп жарияланды. Нью-Йорк штатының Нью-Йорк Миллс қаласындағы АҚШ Армиясының резервтік базасы оның есімін иеленеді. Ұлттық трофейлік мылтық командалық жарысында ең жоғары ұпай жинаған алты азаматтық қатысушыға "Элиу Рут" алтын медалі табыс етіледі және олар команда мүшелері болып тағайындалады. Ең жоғары ұпай жинаған азаматтық команданың капитаны мен жаттықтырушысы команданың жаттықтырушысы және капитаны болып тағайындалады. Барлық сегіз мүше "Элиху Рут" алтын медальдарын алады.