Кіріспе
Тексттік сынаның қағидасы. Lectio difficilior potior (латынша «оқылуы қиын болса, дұрысырақ») – мәтіндік сынаның басты қағидасы. Егер әртүрлі қолжазбаларда бір мәтінге қатысты қайшылықтар болса, бұл қағида ерекше жағдайды білдіретін нұсқаның түпнұсқаға жақын болуы мүмкін екенін көрсетеді. Бұл қағиданың негізінде жазушылардың ерекше сөздерді немесе түсініксіз тұстарды, одан әрі таныс әрі даусыз нұсқалармен алмастыруы ықтимал деген болжам жатыр, керісінше емес. Lectio difficilior potior – қолжазбаның өзін бағалау критерийлеріне тәуелсіз ішкі өлшем. Ол римдік романына, классикалық ақынға немесе санскрит дастанына, сондай-ақ діни мәтінге де қолданылады. Бұл қағида 18 ғасырдың басында мәтіндік сынаның қалыптасқан қағидаларының бірі болды. Ол Ағарту дәуірінің ғалымдарының дәстүрлі авторитетке тәуелсіз, бастапқы мәтінді табу үшін бейтарап негізді құруға жасаған тытынуларының бір бөлігі еді.
Lectio difficilior potior (Latin for "the more difficult reading is the stronger") is a main principle of textual criticism. Where different manuscripts conflict on a particular reading, the principle suggests that the more unusual one is more likely the original. The presupposition is that scribes would more often replace odd words and hard sayings with more familiar and less controversial ones, than vice versa. Lectio difficilior potior is an internal criterion, which is independent of criteria for evaluating the manuscript in which it is found, and that it is as applicable to manuscripts of a roman courtois, a classical poet, or a Sanskrit epic as it is to a biblical text. The principle was one among a number that became established in early 18th century text criticism, as part of attempts by scholars of the Enlightenment to provide a neutral basis for discovering an urtext that was independent of the weight of traditional authority.
Тарих
Эразм бұл ойды 1500 жылдардың басындағы Жаңа өсиетке жасаған түсіндірмелерінде былай жеткізді: "Әкелер мәтіннің әртүрлі нұсқалары бар екенін айтқанда, олардың арасындағы көбінесе абсурдты көрінетін нұсқасы олар үшін бағалырақ болып көрінеді. Себебі, білімі жетілмеген немесе назарлы болмаған оқырман абсурдтылыққа шыдамай, мәтінді өзгертуі мүмкін." Паоло Тровато Себастьяно Тимпанароға сілтеме жасай келтіргендей, бұл қағида алғаш рет 1696 жылы Жан Леклердің "Ars critica" атты еңбегінде жазылған. Сонымен қатар, Иоганн Альбрехт Бенгель 1725 жылы шыққан "Prodromus Novi Testamenti Graeci Rectè Cautèque Adornandi" еңбегінде оны "proclivi scriptioni praestat ardua" деп тұжырымдап, 1734 жылы жарық көрген "Novum Testamentum Graecum" еңбегінде қолданған. Бұл қағиданы Иоганн Якоб Ветштейн кеңінен таратып, оған жиі сілтеме жасалады.
Пайдалылығы
Көптеген ғалымдар lectio difficilior potior-ді қолдануды тіпті басқа бағалау факторларын да елеуге алмайтын объективті критерий деп қарастырды. 1922 жылы ақын және ғалым А. Э. Хаусман «Тексттік сынаққа ойдың қолданылуы» деген тақырыптағы мақаласында осындай реактивті қолданыстарға қарсы шықты. Екінші жағынан, аксиома ретінде қабылданған lectio difficilior принципі, қолжазбалардың таралу тарихына негізделген емес, эклектикалық мәтінді тудырады. «Қазіргі эклектикалық тәжірибе, салдарына ешқандай назар бермей, бірліктер негізінде жұмыс істейді», - деп ескертті Морис А. Робинсон. Ол осы принципке «жеке жазушылар жасаған қиын оқулар, беріліс тарихында маңызды дәрежеде сақталмайды» деген қосымша ережені қосу қажеттігін ұсынды. Византиялық мәтін түрінің артықшылығын, грек тіліндегі Жаңа Өсиеттің ең көп сақталған қолжазбаларының түрін жақтаушы Робинсон, көпшілік мәтіннен айырмашылықтарды жазушылардың қатесі ретінде түсіндірді, олар қате екені белгілі болғандықтан немесе сол кезде тек аз ғана қолжазбаларда болғандықтан сақталмады. Көптеген мәтіндік сын ғалымдары осы қосымша ережені жазушылардың қиын оқуларды «түзетуге» бейімділігімен және осылайша беріліс ағынын тоқтатуымен түсіндірді. Осылайша, қиын оқулар тек ерте қолжазбаларда ғана кездеседі. Кейінгі қолжазбаларда бұл принцип мәтіннің түпнұсқасына жақындау үшін аса маңызды деп есептелмейді. Дегенмен, lectio difficilior абсолютті ереже ретінде емес, жалпы нұсқау ретінде қарастырылуы керек. «Жалпы алғанда, қиын оқуға басымдық беру керек», - деп ескертті Брюс Метцгер. «Lectio difficilior lectio potior («Қиын оқу – жақсы оқу») деген мақалда шындық бар», - деп жазды Курт пен Барбара Аланд. Алайда, Курт Аланд сияқты ғалымдар үшін, олар қолжазбалардың ішкі және сыртқы дәлелдеріне негізделген негізделген эклектизмді ұстанады, «бұл принципті тым механикалық түрде қабылдамау керек, ең қиын оқу (lectio difficillima) тек қиындық деңгейіне байланысты түпнұсқа деп қабылдануы тиіс». Сондай-ақ, Мартин Личфилд Вест ескертеді: «Біз «қиын оқуды» таңдағанда, оның өзі мүмкін екеніне көз жеткізуіміз керек. Бұл принципті күмәнді синтаксисті немесе автордың пайдалануы табиғи болмайтын тіркестерді қолдау үшін пайдалануға болмайды. Оқудың қиын болуы мен оқудың мүмкін емес болуы арасында маңызды айырмашылық бар».