Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Заңның бөлігі
Part of the law
Заңның саласы
the area of law
Қоғамдық құқық – заңды тұлғалар мен мемлекет арасындағы қатынастар мен істерді, сондай-ақ қоғамға тікелей қатысты адамдар арасындағы қатынастарды реттейтін заңның бір бөлігі. Қоғамдық құқыққа конституциялық құқық, әкімшілік құқық, салық құқығы және қылмыстық құқық, сондай-ақ барлық процессуалдық құқық кіреді. Адамдар арасындағы қатынастар жеке құқыққа жатады. Қоғамдық құқықпен реттелетін қатынастар асимметриялық және тең емес. Мемлекеттік органдар (орталық немесе жергілікті) адамдардың құқықтары туралы шешімдер қабылдауға құқылы. Бірақ, заң үстемдігі принципінің нәтижесінде, билік органдары тек заң шегінде ғана әрекет ете алады (secundum et intra legem). Мемлекет заңға бағынуға міндетті. Мысалы, әкімшілік органның шешіміне наразы азамат сотқа шағымдануға құқылы. Қоғамдық құқық пен жеке құқық арасындағы ерекшелік римдік құқықта пайда болды, онда римдік заңгер Ульпиан (170 – 228) оны алғаш атап көрсеткен. Кейін бұл ерекшелік азаматтық құқық пен жалпы құқық дәстүрін ұстанатын елдердің құқықтық жүйелерін түсіну үшін қабылданды. Қоғамдық құқық пен жеке құқық арасындағы шекара әрқашан анық болмайды. Заңды тұтастай алғанда «мемлекет үшін заң» және «барлығы үшін заң» деп екіге бөлу мүмкін емес. Сондықтан, қоғамдық және жеке құқық арасындағы ерекшелік көбінесе нақты емес, функционалдық сипатта болады, заңдарды қандай салаға, қатысушыларға және басты мәселелерге ең сәйкес келетініне қарай жіктейді. Римдік құқық заңды адамдар мен адамдар, адамдар мен заттар және адамдар мен мемлекет арасындағы қарым-қатынастардың тізбегі ретінде қарастырды. Қоғамдық құқық осы үш қарым-қатынастың соңғысынан тұрды. Бірақ римдік заңгерлер бұл салаға көп көңіл бөлген жоқ, көбінесе жеке құқық салаларына назар аударды. Дегенмен, ол тевтондық қоғамда маңызды рөл атқарды, неміс құқық тарихшысы Отто фон Герке атап өткендей, тевтондықтар қоғамдық құқықтың негізін қалаушылар деп есептелді. Мемлекеттік және жеке құқық арасындағы шекараны жүргізу келесі мың жыл бойына жиі қолданылмады, бірақ Эрнст Канторович атап өткендей, ортағасырлық заңгерлер патшаның екі денесінің заңдық метафорасында римдік res publica тұжырымын көріп, оған қызығушылық танытты. Алайда, осы кезеңдегі заң философтары көбінесе канондық құқық саласында жұмыс істейтін дінтанушылар болды, сондықтан олардың назарында құдайлық заң, табиғи заң және адам заңдары арасындағы ерекшеліктер тұрды. Заңдағы «қоғамдық/жеке» бөлінісі 17-18 ғасырларда қайтадан маңызға ие болды. Ұлттық мемлекеттің пайда болуы және егемендіктің жаңа теорияларымен бірге, ерекше қоғамдық кеңістік туралы түсініктер қалыптаса бастады. Бірақ монархтардың және кейін парламенттердің заң шығаруға шексіз билік туралы талаптары, керісінше, мемлекеттік биліктен қорғалған жеке сфераны құруға ұмтылыс жасады.
Public law is the part of law that governs relations and affairs between legal persons and a government, as well as relationships between persons that are of direct concern to society. Public law comprises constitutional law, administrative law, tax law and criminal law, as well as all procedural law. Laws concerning relationships between individuals belong to private law. The relationships public law governs are asymmetric and unequalized. Government bodies (central or local) can make decisions about the rights of persons. However, as a consequence of the rule of law doctrine, authorities may only act within the law (secundum et intra legem). The government must obey the law. For example, a citizen unhappy with a decision of an administrative authority can ask a court for judicial review. The distinction between public law and private law dates back to Roman law, where the Roman jurist Ulpian ( 170 – 228) first noted it. It was later adopted to understand the legal systems both of countries that adhere to the civil law tradition, and of those that adhere to common law tradition. The borderline between public law and private law is not always clear. Law as a whole cannot neatly be divided into "law for the State" and "law for everyone else". As such, the distinction between public and private law is largely functional rather than factual, classifying laws according to which domain the activities, participants, and principal concerns involved best fit into. Roman Law conceived of the law as a series of relationships between persons and persons, persons and things, and persons and the State. Public law consisted of the latter of these three relationships. However, Roman lawyers devoted little attention to this area, and instead focussed largely on areas of private law. It was, however, of great importance in Teutonic society, as noted by German legal historian Otto von Gierke, who defined the Teutons as the fathers of public law. Drawing a line between public and private law largely fell out of favor in the ensuing millennium, though, as Ernst Kantorowicz notes, Medieval jurists saw a concern with the Roman conception of the res publica inherent in the legal fiction of the king's two bodies. However, legal philosophers during this period were largely theologians who operated within the realm of Canon Law, and were therefore instead concerned with distinctions between divine law, natural law, and human law. The "public/private" divide in law would not return until the 17th and 18th centuries. Through the emergence of the nation state and new theories of sovereignty, notions of a distinctly public realm began to crystalize. However, the claims made by monarchs, and later parliaments, to an unrestrained power to make law spurred attempts to establish a distinctly private sphere that would be free from encroaching State power in return.
Азаматтық және жалпы құқық юрисдикцияларындағы мемлекеттік құқық
Дәстүрлі түрде мемлекеттік және жеке құқық арасындағы шешімді бөліс Континенттік Еуропадағы құқықтық жүйелерде жасалды, олардың заңдары азаматтық құқық дәстүріне жатады. Дегенмен, мемлекеттік және жеке құқық арасындағы бөліс азаматтық құқық жүйелеріне қатаң түрде қолданылмайды. Мемлекеттік құқық мемлекеттік билік пен құқық жүйесінің барлық аспектілеріне баса назар аударатынын ескере отырып, жалпы құқық жүйелері, тіпті олар оны әдейілемесе де, мемлекетке тыйым салу қажетті әрекеттерді жеке тұлғалар үшін де міндетті түрде тыйым салудың қажеті жоқ екенін мойындайды. Осы себепті Англия мен Канада сияқты жалпы құқық жүйелерін зерттеген құқық ғалымдары да осы айырмашылықты атап өтті. Көп жылдар бойы мемлекеттік құқық континенттік Еуропа құқығында маргиналды жағдайда болды. Көбінесе жеке құқық – жалпы құқық деп есептелді. Ал мемлекеттік құқық осы жалпы құқыққа ерекшеліктерден тұрады деп саналды. ХХ ғасырдың екінші жартысына дейін мемлекеттік құқық жеке құқықты конституциялық тұрғыдан реттеу, әкімшілік құқықтың дамуы және еңбек құқығы, медициналық құқық, тұтынушылар құқығы сияқты әртүрлі салалық құқықтардың қалыптасуы арқылы еуропалық қоғамда маңызды рөл атқара бастады. Бұл мемлекеттік және жеке құқық арасындағы шешімді бөлісті бұлыңдырды, бірақ оны жойған жоқ. Керісінше, мемлекеттік құқықтың мәртебесін көтерді, мемлекеттік араласу мүмкін емес құқық салаларының өте аз немесе мүлдем жоқ екенін мойындады. Мысалы, Италияда мемлекеттік құқықтың дамуы Витторио Эммануэле Орландоның идеяларымен байланысты мемлекет құру жобасы ретінде қарастырылды. Шындығында, көптеген итальяндық мемлекеттік құқықшылар, Орландоның өзі сияқты, саясаткерлер де болды. Қазір Франция сияқты елдерде мемлекеттік құқық конституциялық құқық, әкімшілік құқық және қылмыстық құқық салаларын қамтиды.
Traditionally, the division between public and private law has been made in the context of the legal systems found in Continental Europe, whose laws all fall within the tradition of civil law. However, the public/private divide does not apply strictly to civil law systems. Given public law's emphasis on aspects of the State that are true of all systems of government and law, common law legal systems acknowledge, even if they do so unconsciously, that actions which must be prohibited by the State need not necessarily be prohibited for private parties as well. As such, legal scholars commenting on common law systems, such as England and Canada, have made this distinction as well. For many years, public law occupied a marginal position in continental European law. By and large, private law was considered general law. Public law, on the other hand, was considered to consist of exceptions to this general law. It was not until the second half of the twentieth century that public law began to play a prominent role in European society through the constitutionalization of private law, as well as the development of administrative law and various functional fields of law, including labor law, medical law, and consumer law. Though this began to blur the distinction between public and private law, it did not erode the former. Instead, it elevated public law from its once marginal state, with an acknowledgment that there are few, if any, areas of the law that are free from potential State intervention. In Italy, for example, the development of public law was considered a project of state building, following the ideas of Vittorio Emanuele Orlando. Indeed, many early Italian public lawyers were also politicians, including Orlando himself. Now, in countries such as France, public law now refers to the areas of constitutional law, administrative law, and criminal law.
Конституциялық құқық
Қазіргі заманғы мемлекеттерде конституциялық құқық мемлекеттің негізін қалайды. Ең бастысы, ол мемлекеттің қызмет етуінде заң үстемдігін – құқықтық тәртіпті орнықтырады. Екіншіден, ол үкімет нысанын – оның түрлі салаларының қалай жұмыс істейтінін, олардың қалай сайлануы немесе тағайындалуын, сондай-ақ олардың арасындағы өкілеттіктер мен жауапкершіліктердің бөлінуін белгілейді. Дәстүрлі түрде үкіметтің негізгі құрамдас бөліктері – атқарушы, заң шығарушы және сот билігі болып табылады. Үшіншіден, ол әрбір адамның қорғалуға тиіс негізгі адам құқықтарын, сондай-ақ азаматтардың азаматтық және саяси құқықтарын сипаттайды, осы арқылы кез келген үкіметтің не істеуге және не істемеуге құқығы бар екенін анықтайды. Көптеген заң жүйелерінде конституциялық құқық жазбаша түрде, Конституцияда, кейде түзетулермен немесе басқа конституциялық заңдармен бірге бекітілген. Дегенмен, кейбір елдерде тарихи және саяси себептерге байланысты мұндай жоғары деңгейде бекітілген жазбаша құжат жоқ – Ұлыбритания Конституциясы жазбаша емес.
In modern states, constitutional law lays out the foundations of the state. Above all, it postulates the supremacy of law in the functioning of the state – the rule of law. Secondly, it sets out the form of government – how its different branches work, how they are elected or appointed, and the division of powers and responsibilities between them. Traditionally, the basic elements of government are the executive, the legislature and the judiciary. And thirdly, in describing what are the basic human rights, which must be protected for every person, and what further civil and political rights citizens have, it sets the fundamental borders to what any government must and must not do. In most jurisdictions, constitutional law is enshrined in a written document, the Constitution, sometimes together with amendments or other constitutional laws. In some countries, however, such a supreme entrenched written document does not exist for historical and political reasons – the Constitution of the United Kingdom is an unwritten one.
Әкімшілік құқық
Әкімшілік құқық – бюрократиялық басқару процедураларын реттейтін және әкімшілік органдардың өкілеттіктерін анықтайтын заңдар жиынтығы. Бұл заңдарды үкіметтің атқарушы билігі жүзеге асырады, сот және заң шығару билігінен (егер олар сол юрисдикцияда бөлек болса) өзгеше. Бұл заңдар халықаралық сауда, өндіріс, қоршаған ортаны ластау, салық салу және басқа да мәселелерді реттейді. Ол кейде азаматтық құқықтың бір тармағы, ал кейде мемлекеттік құқық ретінде қарастырылады, себебі ол реттеу және мемлекеттік институттармен байланысты.
Administrative law refers to the body of law that regulates bureaucratic managerial procedures and defines the powers of administrative agencies. These laws are enforced by the executive branch of a government rather than the judicial or legislative branches (if they are different in that particular jurisdiction). This body of law regulates international trade, manufacturing, pollution, taxation, and the like. This is sometimes seen as a subcategory of civil law and sometimes seen as public law as it deals with regulation and public institutions
Қылмыстық құқық
Бұл заң түріне конституциялық, салық, әкімшілік және қылмыстық құқық кіреді.
This type of law comprises the constitutional law, tax law, administrative law and criminal law.
Салықтық құқық
Салық құқығы алғаш рет 17 ғасырда мемлекеттік құқықтың бір саласы ретінде қалыптасты, бұл егемендік туралы жаңа теориялардың пайда болуының нәтижесі болды. Осыған дейін салықтар заң бойынша мемлекетке жеке адам – салық төлеушінің берген сыйы ретінде қарастырылатын. Қазіргі таңда ол мемлекеттік құқық саласы болып есептеледі, себебі ол адамдар мен мемлекет арасындағы қатынастарды реттейді.
Tax law first became an area of public law during the 17th century, as a consequence of new theories of sovereignty that began to emerge. Until this point, taxes were considered gifts under the law, given to the State by a private donor – the taxpayer. It is now considered an area of public law, as it concerns a relationship between persons and the State.
Жеке және мемлекеттік құқық арасындағы теориялық айырмашылық
Мемлекеттік және жеке құқықтың талдамалық және тарихи айырмашылығы негізінен континенттік Еуропаның құқықтық жүйелерінде қалыптасқан. Нәтижесінде, неміс тіліндегі заң әдебиетінде мемлекеттік және жеке құқық арасындағы айырмашылықтың нақты мәнін анықтауға қатысты кеңінен талқылаулар жүргізілді. Бірнеше теориялар пайда болды, олардың ешқайсысы толық емес, бірін-бірі мүлдем жоққа шығармайды және бір-бірінен бөлек емес. Қоғамдық құқықтың мүдделік теориясы римдік заңгер Ульпианның еңбегінен бастау алады, ол: «Publicum ius est, quod ad statum rei Romanae spectat, privatum quod ad singulorum utilitatem. (Жалпы құқық – Рим мемлекетінің мәртебесіне қатысты, жеке құқық – жеке адамдардың мүддесіне қатысты)» деген. Шарль Луи Монтескье 18 ғасырда жарық көрген «Заңдар рухы» атты еңбегінде осы теорияны одан әрі дамытады. Онда Монтескье халықаралық (ұлттар құқығы), мемлекеттік (саяси құқық) және жеке (азаматтық құқық) құқықтарды түрлі субъектілердің мүдделері мен құқықтарына сәйкес ажыратады. Ол былай деп жазады: «Егер адамдар өте үлкен планетаның тұрғындары ретінде қарастырылса, онда әртүрлі халықтар қажет, және олардың бір-бірімен қарым-қатынасын реттейтін заңдар бар, бұл – ұлттар құқығы. Егер олар бірлескен қоғамда өмір сүрсе, онда билеушілер мен басқарылатындар арасындағы қарым-қатынасты реттейтін заңдар бар, бұл – саяси құқық. Сонымен қатар, барлық азаматтардың бір-бірімен қарым-қатынасын реттейтін заңдар бар, бұл – азаматтық құқық». Мүдделік теорияға қатысты сын-ескертпелерге жеке және қоғамдық мүдделер арасындағы нақты айырмашылықты анықтаудың қиындығы (егер мұндай айырмашылық болса) және заңдарды сәйкес түрде жіктеу кіреді. Бағындыру теориясы айырмашылықты түсіндіруге жеке тұлғалардың мемлекетке бағыныстылығын баса назар аудару арқылы көмектеседі. Мемлекеттік құқық осы қатынасты реттейді, ал жеке құқық қатысушылардың тең құқықтары бар қатынастарды реттейді деп есептеледі. Алайда, көбінесе жеке құқыққа жататын кейбір салалар, мысалы еңбек құқығы, бағыныстылықты білдіреді. Сонымен қатар, мемлекет тарап болып табылатын сот процесі мемлекеттің билігінің толықтығын және жеке тұлғалардың мемлекетке бағыныстылық дәрежесін күйретуі мүмкін, егер сот мемлекет емес тараптың пайдасына шешім шығарса (мысалы, Carpenter v. United States ісінде). Субъект теориясы құқықтық қатынастағы құқық субъектісінің орнына назар аударады. Егер субъект өзін мемлекеттік тұлға ретінде танытса (мемлекеттік органға, мысалы, мемлекетке немесе муниципалитетке мүшелік арқылы), онда мемлекеттік құқық қолданылады, әйтпесе – жеке құқық. Бағындыру және субъект теорияларының үйлесімі жұмыс істейтін айырмашылықты ұсынады. Бұл тәсіл бойынша, құқық саласы мемлекеттік құқық болып есептеледі, егер бір субъект біржақты әрекет етуге өкілетті мемлекеттік орган (империум) болса және ол осы империумды нақты қарым-қатынаста қолданса. Басқаша айтқанда, бәрі мемлекеттік органның мемлекеттік немесе жеке тұлға ретінде әрекет етуіне байланысты, мысалы кеңсе заттарын тапсырыс беру кезінде. Бұл соңғы теория мемлекеттік құқықты ерекше жағдай ретінде қарастырады. Заңның кейбір салалары мемлекеттік немесе жеке құқыққа толыққанды жатпайды, мысалы еңбек құқығы – оның кейбір бөліктері жеке құқыққа (еңбек шарты) ұқсас, ал басқа бөліктері мемлекеттік құқыққа (жұмыс орнындағы қауіпсіздікті тексеру кезінде еңбек инспекциясының қызметі) ұқсас. Мемлекеттік және жеке құқық арасындағы айырмашылық түрлі соттар мен әкімшілік органдардың құзыреттерін анықтауға әсер етеді. Мысалы, Австрия конституциясына сәйкес жеке құқық федералды заңнаманың ерекше құзыретіне жатады, ал мемлекеттік құқық ішінара мемлекеттік заңнамамен реттеледі.
The analytical and historical distinction between public and private law has emerged predominantly in the legal systems of continental Europe. As a result, German language legal literature has produced extensive discussion on the precise nature of the distinction between public law and private law. Several theories have evolved, which are neither exhaustive nor mutually exclusive or separate. The interest theory of public law emerges from the work of Roman jurist Ulpian, who stated "Publicum ius est, quod ad statum rei Romanae spectat, privatum quod ad singulorum utilitatem. (Public law is that, which concerns Roman state, private law is concerned with the interests of citizens.) Charles Louis Montesquieu elaborates upon this theory in The Spirit of the Laws, published during the 18th century, wherein Montesquieu establishes a distinction between international (right of nations), public (political right), and private (civil right) law according to various actors interests and rights. There, he writes: "Considered as inhabitants of a planet so large that different peoples are necessary, they have laws bearing on the relation that these peoples have with one another, and this is the right of nations. Considered as living in a society that must be maintained, they have laws concerning the relation between those who govern and those who are governed, and this is the political right. Further, they have laws concerning the relation that alI citizens have with one another, and this is the civil right." Criticisms of interest theory include the difficulty in establishing a clear distinction between private and public interest, if such a distinction does exist, and categorizing laws accordingly. The subjection theory focuses on explaining the distinction by emphasizing the subordination of private persons to the state. Public law is supposed to govern this relationship, whereas private law is considered to govern relationships where the parties involved meet on a level playing field. However, some areas commonly considered private law also imply subordination, such as employment law. Moreover, legal proceedings wherein the State is a party may undermine the totality of the State's authority, and the degree to which private persons are subordinate to the State, if a Court finds in favor of a non State party (see Carpenter v. United States, for example). The subject theory is concerned with the position of the subject of law in the legal relationship in question. If it finds itself in a particular situation as a public person (due to membership in some public body, such as a state or a municipality), public law applies, otherwise it is private law. A combination of the subjection theory and the subject theory arguably provides a workable distinction. Under this approach, a field of law is considered public law where one actor is a public authority endowed with the power to act unilaterally (imperium) and this actor uses that imperium in the particular relationship. In other words, all depends whether the public authority is acting as a public or a private entity, say when ordering office supplies. This latest theory considers public law a special instance. There are areas of law that do not seem to fit into either public or private law, such as employment law – parts of it look like private law (the employment contract) while other parts look like public law (the activities of an employment inspectorate when investigating workplace safety). The distinction between public and private law has bearing on the delineation between competences of different courts and administrative bodies. Under the Austrian constitution, for example, private law is among the exclusive competences of federal legislation, whereas public law is partly a matter of state legislation.