Кіріспе
24 ғасырдағы Месопотамия патшасы Уру ка гина, Уру иним гина, немесе Ири ка гина (; 24 ғасыр, орта хронология) Месопотамиядағы Лагаш және Гирсу қала мемлекеттерінің патшасы және Лагаштің 1-ші әулетінің соңғы билеушісі. Ол жемқорлыққа бой алған алдыңғы патшасы Лугаланданың құлауынан кейін, құдайдан тағайындалғанын мәлімдеп, патшалық атағын қабылдады. Ол жемқорлыққа қарсы реформаларымен ең танымал. Нақты мәтіні әлі табылмағанмен, оның мазмұнының көп бөлігі басқа жазбалардағы сілтемелер арқылы болжауға болады. Онда ол жесірлер мен жетімдерді салықтан босатты; қаланың жерлеу шығындарын (өлілердің арғы дүниеге сапары үшін қасиетті тағам мен сусын құюды қоса алғанда) төлеуін міндеттеді; және байлардың кедейлерден тауар сатып алғанда күміспен төлеуін, ал кедей сатуға келмесе, ықпалды адамның (бай немесе дін қызметкері) оны мәжбүрлеуге құқығы жоқ екенін жарлық етті. Ол сонымен қатар бірнеше қақтығыстарға қатысты, оның ішінде Урукпен болған шекаралық қақтығыста жеңіліске ұшырады. Билігінің жетінші жылында Урук, Умманың енсиі Лугал Заге Сидің басшылығына көшті, ол Лагаш аумағының көп бөлігін жаулап алып, Шумердің барлық аймағын қамтитын алғашқы сенімді құжатталған патшалықты құрды. Лагаштың қирауы бір жырда (бәлкім, шумер әдебиетінің ең ерте үлгісі) сипатталған, онда «Умма халқы Нингирсуға қарсы күнә жасады. Гирсу патшасы Урукагинаның ешқандай кінәсі болған жоқ, бірақ Умма билеушісі Лугал Заге Сидің құдайы Нисаба оның күнәсін мойнына жүктетсін» делінген. Лугал Заге Си өзі де көп ұзамай жеңіліп, оның патшалығын Аққадтың Саргоны басып алды.
Uru ka gina, Uru inim gina, or Iri ka gina ( ; 24th century BC, middle chronology) was King of the city states of Lagash and Girsu in Mesopotamia, and the last ruler of the 1st Dynasty of Lagash. He assumed the title of king, claiming to have been divinely appointed, upon the downfall of his corrupt predecessor, Lugalanda. He is best known for his reforms to combat corruption, which are sometimes cited as the first example of a legal code in recorded history. Although the actual text has not been discovered, much of its content may be surmised from other references to it that have been found. In it, he exempted widows and orphans from taxes; compelled the city to pay funeral expenses (including the ritual food and drink libations for the journey of the dead into the lower world); and decreed that the rich must use silver when purchasing from the poor, and if the poor does not wish to sell, the powerful man (the rich man or the priest) cannot force him to do so. He also participated in several conflicts, notably a losing border conflict with Uruk. In the seventh year of his reign, Uruk fell under the leadership of Lugal Zage Si, énsi of Umma, who ultimately annexed most of the territory of Lagash and established the first reliably documented kingdom to encompass all of Sumer. The destruction of Lagash was described in a lament (possibly the earliest recorded example of what would become a prolific Sumerian literary genre), which stressed that "the men of Umma committed a sin against Ningirsu. Offence there was none in Urukagina, king of Girsu, but as for Lugal Zage Si, governor of Umma, may his goddess Nisaba make him carry his sin upon his neck". Lugal Zage Si himself was soon defeated and his kingdom was annexed by Sargon of Akkad.
Реформалар
Урукагинаның кодексі еркіндік пен теңдіктің жоғары деңгейіне қол жеткізуге ұмтылған үкімет реформасының алғашқы үлгісі ретінде кеңінен танылды. Ол діни қызметкерлердің және ірі меншік иелерінің билігін шектеп, өсімқорлыққа, ауыр бақылауға, аштыққа, ұрлыққа, кісі өлтіруге және (адамдардың мүлкі мен адамдарын) тәркілеуге қарсы шаралар қабылдады; ол былай дейді: "Жесірлер мен жетімдер енді күшті адамның ықпалында болмайды". Осы жерде "бостандық" сөзі ("ама ги") тарихта алғаш рет пайда болады. Бұл айқын әрекеттерге қарамастан, элиталық топтың шектен шығуларын тоқтатуға жасалған баламаса, оның билігі кезінде элиталық немесе патшалық әйелдер бұрынғыдан да үлкен ықпал мен беделге ие болған сияқты. Урукагина патшалық "Әйелдер үйін" шамамен 50 адамнан 1500 адамға дейін кеңейтіп, оны "Бау құдайының үйі" деп атады, оған бұрынғы діни қызметкерлерден тәркіленген кең аумақты жерлерді берді және оны әйелі Шашаның (немесе Шагшагтың) қадағалауына алды. Билік құрған екінші жылы Шаша өзінің бұрынғы патшайымы Баранамтарраның салтанатты жерлеу рәсіміне төрағалық етті, ол өз кезінде маңызды тұлға болған. Мұндай өзгерістерден басқа, оның 1964 жылы алғаш рет Самуэль Крамер жариялаған және аударған басқа екі сақталған жарлығы соңғы онжылдықтарда дау тудырды. Біріншіден, ол өзінің елінде көп әйел алудың бұрынғы дәстүрін жойған секілді, сондықтан әйел бірнеше күйеуді алып, оның қылмысы жазылған тастармен таспен жазаланды. Екіншісі – "Егер әйел еркекке [мәтін оқылмайды] десе, оның аузы күйдірілген кірпішпен сындырылады" деген заң. Урукагинадан еркектердің неке адалдығын бұзуы үшін жазалау туралы теңдестірілген заңдар сақталмаған. Бұл фрагменттердің табылғаны кейбір сыншылардың "әйелдерді кемсітудің алғашқы жазба дәлелі" деп мәлімдеуіне себеп болды.
Реформалық құжаттың кейбір ережелерінің үзіндісі
Нингирсу шекарасынан теңізге дейін ешкім шенеунік қызметін атқара алмайды. Мәйітті қабірге жеткізгенде, оның сырасы 3 құмыра, наны 80 дөңгелек болады. Жерлеуші бір төсек пен бір бас ешкіні алып кетеді, ал 3 бан [шамамен 18 литр] арпаны адамдар алып кетеді. Егер адамды Энкидің қамысына әкелсе, оның сырасы 4 құмыра, наны 420 дөңгелек болады. Жерлеуші бір бариг [шамамен 36 литр] арпаны, ал адамдар 3 бан [шамамен 18 литр] арпаны алып кетеді. Бір әйелдің бас киімі мен бір сила [шамамен 1 литр] ханзадалық иіс суын эреш дингир діни қызметкері алып кетеді. 420 дөңгелек нан – нан салығы, 40 дөңгелек ыстық нан – жеуге, 10 дөңгелек ыстық нан – дастарқан наны. 5 дөңгелек нан – жалдамалы жұмысшыларға, 2 саз ыдыс сыра – Гирсудың жоқтаушыларына. 490 дөңгелек нан, 2 саз ыдыс, 1 садуг сыра Лагаш жоқтаушыларына арналған. Ал басқа жоқтаушылар 406 дөңгелек нан, 2 саз ыдыс және 1 садуг сыра алып келеді. 250 дөңгелек нан мен бір саз ыдыс сыра ескі зарлы әйелдерге беріледі. 180 дөңгелек нан мен 1 саз ыдыс сыра Нигин халқына беріледі. Соқыр адамның тамағына бір дөңгелек нан, түнгі уақытта 5 дөңгелек, түскісін бір дөңгелек, ал кешкісін 6 дөңгелек нан беріледі. 60 дөңгелек нан, 1 саз ыдыс сыра және 3 бан арпа сагбур діни қызметкері, патшасы немесе құдайы болып тағайындалған адамға беріледі.
Урукагинаның мадақтау өлеңі
Шумерлердің құндылықтары туралы ақпаратты патшаларға арналған мақтау өлеңдерінен алуға болады. Патшалар мұндай мақтауға лайық болмаса да, олар өздерін қалай есте қалдыруды қалағандарын көрсетеді. Төмендегі үзінділерде Урукагина Лагашта кең таралған биліктің теріс пайдаланылуын тоқтатып, әлеуметтік реформатор ретінде бейнеленеді. Ежелгі заманнан бері, өмірдің бастауынан бері, сол кезде қайық бастығы қайықтарды, малшы есектерді, малшы қойларды, балық инспекторы балықты иеленген. Жүнді қойдың бақташылары ақ қой үшін күміс салығы төлесе, жер өлшеуші, бас жыршы, бақылаушы, сыра қайнатқыш және жұмыс бастықтары жас қозы үшін күміс салығы төлеген. Міне, бұрынғы дәуірдің әдеттері! Енлилдің батыры Нингирсу көптеген ел ішінде Урукагинаны таңдап, Лагаш патшалығын оған бергенде, бұрынғы әдеттерді жойып, Нингирсудың бұйрығын орындады. Ол қайықтарға бастық қайықшының, есек пен қойға малшының, балық шаруашылығына инспектордың билігін жойды, астық салығын жинаумен айналысатын амбар бастығының, ақ қой мен жас қозы үшін күміс салығын алуға жауапты бюрократтың, сондай-ақ храм әкімдерінің сарайға салығын жеткізуге жауапты бюрократтың билігін жойды. Әкімдер енді кедейлердің бау-бақшаларын тонамайды. Егер шұбылаға сапалы есек туса, оның бастығы оған: «Мен оны сенен сатып алғым келеді» десе, ол оған «Маған қалаған бағаңды бер!» деп сатып алуға рұқсат берсе де, бермесе де, бастық оған ашуланып ұруға болмайды. Егер ақсүйектің үйі шұбыланың үйіне жақын тұрса, ол оған: «Мен оны сенен сатып алғым келеді» десе, ол «Маған қалаған бағаңды бер! Менің үйім үлкен ыдыс, оны арпамен толтыр!» деп, не сатып алуға рұқсат берсе де, бермесе де, ақсүйек оған ашуланып ұруға болмайды. Ол Лагаш тұрғындарының астық салығы, арпа төлемі, ұрлық немесе кісі өлтіру салдарынан туған борыштарын жойды, қарыздар отбасыларын босатті. Урукагина Нингирсуға ешқашан жетім мен жесірді қуаттыларға бағындырмауға сөз берді.
He removed the silo supervisor from control over the grain taxes of the guda priests, he removed the bureaucrat responsible for the paying of duties in silver on account of white sheep and young lambs, and he removed the bureaucrat responsible for the delivery of duties by the temple administrators to the palace. The administrators no longer plunder the orchards of the poor. When a high quality ass is born to a shublugal, and his foreman says to him, "I want to buy it from you"; whether he lets him buy it from him and says to him "Pay me the price I want!," or whether he does not let him buy it from him, the foreman must not strike at him in anger. When the house of an aristocrat adjoins the house of a shublugal, and the aristocrat says to him, "I want to buy it from you"; whether he lets him buy it from him, having said to him, "Pay me the price I want! My house is a large container—fill it with barley for me!," or whether he does not let him buy it from him, that aristocrat must not strike at him in anger. He cleared and cancelled obligations for those indentured families, citizens of Lagash living as debtors because of grain taxes, barley payments, theft or murder. Urukagina solemnly promised Ningirsu that he would never subjugate the waif and the widow to the powerful.
Лагаш қаласын Умманың қол астына беру туралы жылау
Урукагина бірнеше қақтығыстарға қатысты, ең бастысы – Урукпен болған шекаралық қақтығыста жеңіліске ұшырады. Оның билеуінің жетінші жылы Урук, Умманың энсиі Лугал Заге Сидің басшылығына көшті, ол ақырында Лагаш аумағының көп бөлігін жаулап алып, Шумердің барлық аймағын қамтитын алғашқы, сенімді жазбаға түскен мемлекетті құрды. Лагаштың қирауы бір жырда (бәлкім, шумер әдебиетінің өркендеуіне бастаған ең алғашқы жазбалы үлгі) суреттелген, онда:
Лугал Заге Си өзі көп ұзамай жеңіліске ұшырады және оның мемлекетін Аккадтың Саргоны басып алды.