Кіріспе

Синухе тарихы (Санехат немесе Санхат деп те аталады) – ежелгі Египет әдебиетінің бір туындысы. Ол, шамасы, он екінші династияның басында, Аменемхат I (сонымен қатар Сенвосрет I деп те аталады) қайтыс болғаннан кейін жазылған. Бұл әңгімеде өз патшалығынан қашқан египеттік адамның басынан кешкендері айтылады. Ол өліміне аз уақыт қалғанда Египетке оралып, бұрын шетелдік болып өмір сүрген. Онда құдайдың қамқорлығы мен мейірімі сияқты барлық адамзатқа ортақ тақырыптар зерттеледі. Мәтіннің ең көне нұсқасы б.з.д. 1800 жылға, Аменемхат III билік еткен кезеңге жатады. Бұл еңбек Египетте өте танымал болғандықтан, түпнұсқадан кейін 750 жыл өткен соң да жаңа көшірмелері табылды.

Қорытынды

Синухе туралы әңгіме өлеңмен жазылған және Орта Мемлекет Египет қабірлерінде кең таралған басқа да автобиографиялық табыт мәтіндері сияқты әсем тілмен басталады. Теория бойынша, Синухе туралы әңгіме оның болжамды қабіріне жазылуы тиіс. Толық мәтіннің транслитерациясын осы жерден табуға болады.

Түсіндірме

Бұл әңгіме өзінің көнелігімен және ежелгі тарихтағы оқиғаның танымалдылығымен ерекшеленеді. Онда мысырлықтардың идеалдарының бір бөлігі болған тақырыптар мен моральдық құндылықтар, мысалы тәртіп пен хаос немесе жеке тұлға мен жан туралы сөз болады. Оқиғаның көп бөлігі Синухе Мысырдан тыс жерде өткенімен, Синухе өмірінің Мысырдан тысқарыдағы оқиғасын баяндау, мысырлық өмірдің мәнісі туралы, әсіресе жеке адамның патшамен қарым-қатынасы туралы ойға жетелейді. Бұл Синухедің Мысырдан кеткеннен кейін өзінің тамырынан және жеке басынан алысқанын көрсетеді. Оқиғаны талдаудың тағы бір жолы – көптеген «автобиографиялар» уақыттан тыс жазылған болса да, Синухе Мысырда өлуді қалайды деген ой бар. Тіпті Синухе оқиға соңында тірі болса да, оның мәдениетімен тікелей байланысуға, Мысырда қайтыс болуға және дұрыс жерлеу рәсімін алуға деген ниеті бар. Бұрын айтқанымыздай, бұл көптеген автобиографиялардан өзгеше, көбінесе олар тірі кезінде жазылады, ал Синухе туралы әңгімеде оның дүниеден өтуі туралы сезім бар, мүмкін, оқиғаның соңғы жолында тікелей айтылған: «Мен патшаның кеңдігінде болдым, қону күні келгенше» (Синухе әңгімесінің B 310 беті).

Синухе есімі туралы да әртүрлі түсіндірмелер бар. Синухе египет тіліндегі «са нхт» немесе «сикомор ағашының ұлы» деген сөзден шыққан. Мысыр мифологиясында сикомор немесе Өмір ағашы құнарлылық құдайы Хатормен байланысты. Хатор құнарлылық құдайы болғандықтан, Синухе жаңа өмірді білдіруі мүмкін. «Сикомор» терминімен этимологиялық байланысы бар көптеген сөздер өлім, қашу және қорғаныспен байланысты. Бұл оқиғаның негізгі тақырыптары. Қысқасы, Синухе есімі оқиғада болатын идеалдар мен оқиғалардың алдын ала хабарлауы болып табылады. Сонымен қатар, Синухе қашқанда Маатпен байланысты суды кесіп өтеді, ал сикомор ағашының жанында болады. Бұл олардың байланысын одан әрі нығайтады және Синухе өзінің кім екенінен қашып бара жатқанын көрсетеді. Автор Мелтцер атаған «импульстік мектеп» бойынша, Синухе қашуға шешім қабылдауының себебі – патшаның қайтысынан кейін болатын тәртіпсіздікке байланысты қорқыныш болды. Патшаның өлімі Синухеге үлкен соққы болғандықтан, оның өлтірілген немесе қастандық құрбаны болғаны туралы болжамдар бар. Бұл Аменемхат патшаның, оқигадағы патшаның өлтірілгенін ескерсек, мүмкін. Оның кетуінің тағы бір түсіндірмесі – монархияның билігінен қашуға тырысуы. Патшаның өліміне байланысты болған дүрбелең кезінде Синухе қашып құтылуға мүмкіндік тапты. Бұл қашуымен байланысты болуы мүмкін. Ескі патша қайтыс болғаннан кейін Мысырлық қоғамындағы адамдардың рөлі өзгерген болуы мүмкін. Перғауындар Мысырда жартылай құдайлар саналғандықтан, Синухе патшасының өлімі туралы хабарды естігенде қорқып, қайғырғаны таңқаларлық емес.

Параллельдер

Жозеф туралы Киелі кітаптағы оқиға мен Синухе тарихы арасында параллельдер жүргізілген. Құдайдың құдіретті күші ретінде қарастырылатын Синухе египеттік Сиро-Канаанға қашып кетеді, билік ететін элитаның мүшесі болады, әйел мен отбасына ие болып, соңынан египеттік отбасымен қайта қосылады. Сол сияқты, Сиро-Канаандық Жүсіп Мысырға әкелінеді, онда ол билеуші элитаның бір бөлігіне айналады, әйел мен отбасын құрып, кейін Сиро-Канаандық отбасымен қайта табысады. Дәуіт пен Ғолият арасындағы шайқас Синухедің бір соққымен жеңген күшті қарсыласымен болған күресімен салыстырылады, ал Сасыған ұл туралы мысал Синухедің үйіне оралуымен теңестіріледі. Бұған қоса, Синухе тарихы Мика Валтаридің 1945 жылғы "Мысырлық Синухе" атты заманауи романына шабыт берді.