Кіріспе

Рим армиясының кәсіби әскері. Рим легионері (лат. legionarius; : legionarii) – Рим армиясының азамат сарбазы. Бұл сарбаздар Республика мен Принципаттың соңғы кезеңдерінде көмекші әскерлер мен атты әскерлермен бірге ежелгі Римнің аумақтарын жаулап алып, қорғады. Рим легионерлері Рим әлеміндегі ең басты күш ретінде қарастырылды, және Вегеций сияқты зейін комментаторлар классикалық рим легионері жоғалып кеткеннен кейін ғасырлар бойы олардың жауынгерлік қабілеттерін жоғары бағалады. Зейнеткерлікке шыққаннан кейін Рим легионері жер учаскесі немесе оған тең ақшалай сыйлық алып, көбінесе қоғамда белгілі бір мәртебеге ие болды.

Принципаттық кезең

27 жылы билікті нығайтып, Римде Принципатты құрған Август римдік легионерлерді кәсіби тұрғыдан жетілдіріп, олардың өз генералдарына тәуелділігін жоюға тырысты. Оның тұсында легионердің қызмет мерзімі 25 жылға дейін ұзартылды (бұрын легионердің орташа қызмет мерзімі 10 жыл ғана болған), ал жалақы барлық легиондарда біркелкі болды. Римдік легионерлерге қызметі аяқталған соң жер учаскесі немесе ақшалай сыйлық алуға кепілдік берілді, бұл оларды науқандардан кейін генералдардан сыйлық күтуден азат етті. Август сакраментті де өзгертті, енді әскерлер императорға ғана адалдық ант беретін, генералға емес. Осылайша Август Рим Республикасын қалыптастырған азаматтық соғыстарды тоқтатып, императорға ғана адал әскер құрды. Септимус Севердің мұрагері Каракалла тұсында Рим империясындағы барлық босатылғандар римдік азаматтарға айналды, бұл көмекші әскер мен легионерлер арасындағы шекараны жойды. Бұл, Рим армиясының үздіксіз кеңеюімен бірге, легиондарға сапасы күмәнді жалдамалы сарбаздардың келуіне әкеп соқты, римдік легионердің сапасын одан әрі төмендетті. 3-ғасырлық дағдарыс кезінде Рим империясының ұзақ шекараларындағы қауіптерге жауап беру үшін жылдам әрекет ете алатын армия қажет болды. Сондықтан, атты әскер империяға төнген алуан түрлі қиындықтарға қарсы тұру үшін маңызды болды. Осының салдарынан римдік ауыр жаяу әскерінің маңызы азайды. 4-ғасырға қарай римдік жаяу әскері классикалық легионерлерге тән дене бронясының көп бөлігінен айырылып, алдыңғы буынның пилаларының орнына сүйреуге арналған найза қолданды. Рим империясында үлкен азаматтық басқару болмағандықтан, әскерге жиі көптеген басқарушылық қызметтер жүктелді. Жоғары шенді әскерлер жергілікті халық арасындағы дауларды шешуде төрешілер ретінде әрекет етті, ал армия салық жинаудың маңызды бөлігі болды. Легионерлер өздері орналасқан провинцияларда римдік мәдениетті таратуға да көмектесті. Легионерлер провинцияларда қоныстанғанда, олардың айналасында қалалар өсіп, көбінесе ірі қалаларға айналды. Осылайша, легионерлер жергілікті халықпен араласып, олармен некелескенде, олар қорғаған провинцияларды римдік мәдениетке сіңіруге көмектесті. Римдік легионерлер еңбек және білім берудің де көзі болды. Сондықтан, империяны байланыстырған инфрақұрылымның көп бөлігін легионерлер салған. Легионерлер жолдар, каналдар, көпірлер, сондай-ақ бекіністер мен қабырғалар сияқты қорғаныс құрылыстарын салған. Легионерлер тек ірі инженерлік жобалармен ғана шектелмеді. Әскердегі геодезистер, дәрігерлер, шеберлер мен инженерлер әдеттегі әскери міндеттерімен қатар түрлі азаматтық қызметтерге де тартылды.

Жұмысқа қабылдау

Рим легионерлері негізінен ерікті азаматтардан құралған болса да, жауынгерлерді әскерге шақыру республика дәуірінде және Принципатта, әсіресе дағдарыс кезінде жалғасты. Бұл дегеніміз, жинау (levees) Рим легиондарының маңызды бөлігі болып қала берді. Мемлекет жауынгерлерге қажетті жабдықтармен қамтамасыз етіп, мүлік талаптарын қоймай, тіпті ең кедей Рим азаматтарының да легионға қосылуына мүмкіндік берді. Дегенмен, әскерге құрметпен қаралатын және бағалы мамандық саналды. Тұрақты жалақы, жақсы зейнетақы және заңдық артықшылықтар легионерге қарапайым азаматтардың қызығушылығын тудырған көптеген мүмкіндіктерді ұсынды. Осылайша, кедей азаматтар әскерге қосылса да, Рим легиондарында плебейлердің әртүрлі топтарынан адамдар кездесетін. Шындығында, әскер Рим әлемінде әлеуметтік жағдайын жақсартудың аз қалған жолдарының бірі болды. Әскер белсенді түрде пайдалы дағдылары бар жауынгерлерді іздеді, мысалы, ұсталар, ағаш шеберлері және қасапшылар. Білімі міндетті болмаса да, жоғары шендерге, мысалы, центурионға өту үшін жазу білу пайдалы болды. Кейінгі республика кезінде Рим легионерлері негізінен Римді қоршаған аймақтардан келген. Алайда, Римнің кеңеюімен, Италияның басқа аймақтарынан да жауынгерлер келе бастады. Бірте-бірте, жауынгерлер Италиядан емес, легиондар орналасқан аймақтардан келіп жатты. Траянның тұсында Италиядан шыққан әрбір легионерге провинциялардан шыққан 4-5 легионер шамасында келді. Император Клавдийдің әскери реформаларынан кейін (шамамен 41 жыл), әр легионға белгілі бір мөлшерде артиллериялық құралдар да талап етілді. Әр когортаға (шамамен 480 адам) бір баллиста, ал әр центурияға (шамамен 100 адам) бір каробалиста берілді. Он когорта мен алпыс центуриядан тұратын стандартты легион құрамында он баллиста мен алпыс каробалиста болады.

Моральды сақтау

Римдік легионер ең алдымен контуберниуммен, яғни Рим әскерінің негізгі сегіз адамнан тұратын бөлімшесімен шайқасты. Бір контуберниумның сарбаздары бірге соғысып, ұйықтап, тамақтанып, жаттығулар жасады. Осы берік әріптестік сезімі римдік легионерлерге мақтаныш сыйлап, оларды шайқас алаңында күшпен тұрғызды. Ту көтергіштер, сигниферлер, римдік сарбаздарды шайқаста ұстап тұру үшін маңызды рөл атқарды. Тудың жоғалтылуы – туға тиесілі жүздік үшін үлкен ұят еді. Сондықтан ту көтергіштер сарбаздарды біріктіріп, шайқасқа шақыру үшін қызмет етті. Оптиондар, римдік офицерлер жасақтың арт жағында, шайқассыз көптеген маңызды міндеттерді орындады. Бірақ шайқас кезінде олардың міндеті – легионерлердің қашқақтап кетуіне жол бермеу болды. Доға тәрізді ұшы бар таяқпен қаруланған оптимион, шайқастан қашқан легионерлерді қайтадан қатарға жинады. Алдыңғы қатарда жүрген жүзбасылар өздерінің қол астындағы легионерлермен бірге шайқасып, оларға соғыста табанды болуға үлгі көрсетті. Дегенмен, түрлі құқық бұзушылықтар үшін өлім жазасы қарастырылған. Қорқыныш көрсеткен және міндетін орындамағандар өз әріптестерімен таспен өлтірілді. Өте сирек жағдайларда, егер бүкіл бөлімше қорқыныш көрсетсе, онда он сарбаздың біреуі атқыланып жазаланды. Жеңіл жазаларға төмендету, бидай рационын арпаға ауыстыру және кейбір әскери жабдықтарды алып қою кірді. Шайқасқа дейін легионерлердің тиімділігін арттыру үшін шаралар қабылданды. Оларға тамақ беріліп, шайқасқа дейін демалыс берілді. Бұған қоса, гладиус қолданылды – негізінен шаншуға арналған қару, бірақ оны кесуге де болады. Осы қарапайым құралдар мен жоғары тәртіп римдік легионерді ежелгі әлемде өте тиімді сарбаз етті. Олжа мен тонау легионердің табысын толықтырып, сарбаздарды императордың жорықтарына еріп баруға үлкен ынталандырды. Қызмет мерзімі аяқталғаннан кейін римдік легионерлерге аз көлемде жер учаскесі немесе ақшалай сыйлық берілді. Рим империясы нығайған сайын, тұрақты легионерлік бекіністер салынды, олардың көпшілігі қалаларға айналды. Бұл бекіністерде моншалар, таверналар және тіпті фестивальдар мен жануарлар көрсетілімдері өткізілетін амфитеатрлар болды. Алайда, легионерлерге Септимий Север билікке келгенге дейін заңды түрде үйленуге рұқсат берілмеді (бірақ олардың жұбайлары көбінесе танылды), себебі легионер қаза болған жағдайда жесірге қамқорлық жасау қажеттілігі болды.

Тәрбие және тәртіп

Римдіктерге жаңадан қосылған (тиро) жауынгерге алғашқыда жаттығу үшін нақты қару берілмейтін. Оның орнына, оған шайқастағы қарсыластарының салмағынан екі есе ауыррақ етіп жасалған ағаш қылыштар мен қалқандар берілді. Бұл рекрутқа осы ағаш қарумен жаттығу кезінде күш-қуат алуға мүмкіндік берді. Жауынгерлік жаттығумен қатар, жауынгерге жүзу және лагерь құру сияқты басқа да қажетті дағдылар үйретілді. Ең бастысы, жаңадан келгендерге тәртіпті ұстау үйретілді және олар оқу кезеңінде күніне екі рет жаттығудан өтті. Бұл кезең алты айға дейін созуы мүмкін, содан кейін рекрут өз легионына жіберілетін. Дегенмен, жауынгерлерді соғысқа қатысудан қорқытудан бөлек, тағы бір қорқыныш оларды ынталандырды; ол – командирлердің қатаң жазалауынан сескену. Иосиф Флавий айтқандай, "олар сонымен қатар қорқыныш арқылы соғысқа шыңдалды; себебі олардың заңдары тек қатардан қашқан жауынгерлерге ғана емес, жалқаулық пен белсенсіздік танытқандарға да өлім жазасын қолданады".

Диета

Рим әскерінің бір сарбазы күніне екі-үш рет тамақтанатын: таңғы ас (prandium) және кешкі ас (cena). Осы тамақтар үшін сарбаздарға негізінен бидайдан тұратын белгілі бір рацион берілетін, ол сарбаздың жалпы рационының шамамен 60–70% құрады. Бұл бидай нан немесе қайнатылған ботқа түрінде желетін. Бірақ, жорық кезінде сарбаздар бидай рационынан ұзақ сақталатын қатты печенье (hardtack) пісіретін. Медициналық қызметкерлер сондай-ақ ауру сарбаздарды бөліп-жақтап, осылайша әскерде жұқпалы аурудың таралу мүмкіндігін азайтатын. Римнің бекіністері мен лагерьлері де су арқылы таралатын аурулардың таралуын барынша азайту үшін жоспарланған, себебі олар көптеген ежелгі әскерлерге зиян келтірген. Инженерлер лагерьлерге таза су жеткізуге және су көздерінен төмен қарай канализацияны тасымалдауға ерекше көңіл бөлді. Ауыр және қанағаттанбас жарақат алған легионерлерге missio causaria, яғни медициналық босату берілетін. Бұл босатумен бірге салықтан жеңілдік және кейбір азаматтық міндеттерден босату сияқты көптеген артықшылықтар да болды.

Басқа легионерлер

Легионер – бұл әр түрлі әскери күштердің мүшелеріне қолданылатын термин, олар ежелгі Римнің ауыр жаяу әскерімен ешқандай ұқсастығы болмаса да, "легион" атағын алған. 18-ші және 19-шы ғасырдың басында бұл атау кейде атты және жаяу әскер бөлімдерінен құралған бірліктерге берілді. Жақында бұл атау Француз шетел легионы, Испания шетел легионы және Польша легиондары қолданды. Осы заманауи легиондардың мүшелері көбінесе легионе́рлер деп аталады, бұл француз тіліндегі легионер термині. Бұл термин сонымен қатар ағылшын тілінде "Темір гвардия" деп белгілі румыниялық оңшыл жарымәскери ұйым тарапынан да қолданылған.

Жалпы кітаптар

Самнер, Г. және Рафаэль Д’Амато. Империялық Рим әскерінің қару-жарағы. Frontline Books, 2009. Уотсон, Г. Р. Рим сарбазы. Корнелл университетінің баспасы, 1993.

Басқа кітаптар

Матизак, Филипп. Легионер: римдік әскердің (ресми емес) нұсқаулығы. Теймс және Хадсон, 2009. Коуэн, Росс және Ангус Макбрайд. Рим легионері: б.з.б. 58 – б.з. 69 ж. "Оспрей" баспасы, 2003.