1992 жылдан бастап Ауғанстандағы жағдай және халықаралық әскери күштердің шығуы

Кіріспе

Нажибулланың құлауынан қазіргі уақытқа дейін

Бұл мақала Ауғанстан тарихына арналған және 1992 жылы Нажибулла үкіметінің құлауынан бастап Ауғанстандағы халықаралық әскери күштердің қатысуы аяқталуына дейінгі кезеңді қамтиды.

Өмірбаян

1989 жылы ақпанда Кеңес Одағы Ауғанстаннан толықтай шыққаннан кейін, коммунистік үкімет пен моджахедтер арасындағы қақтығыстар жалғасты. Кеңес Одағының материалдық көмегімен Мұхаммед Нәжібулла үкіметі сақталды, бірақ 1991 жылы Кеңес Одағы құлағаннан кейін, ол 1992 жылғы 28 сәуірде құлады. Абдул Рашид Достумның күштері Ахмет Шах Масудқа бас иді, Кабул қорғаныссыз қалды және көп ұзамай Масудтың бақылауына көшті. Ол кезде Достумның Кабул әуежайында 1500 жасақтары болды.

Ауғанстанның Ислам мемлекеті (1992-1996)

Осы келіспеушіліктерді шешу үшін Пешавардағы моджахедтер топтарының басшылары сәуірдің ортасында Кабулда билікті өз қолдарына алу үшін уақытша «Жамият-и Ислами» құрды. Орталық көшбасшы профессор Сибғатулла Моджаддди 2 ай бойы кеңеске төрағалық етуі тиіс еді, содан кейін моджахед басшыларынан тұратын 10 мүшелі басшылық кеңес құрылуы керек еді. Осы 6 ай ішінде Лоя Джирга, яғни ауған ақсақалдары мен беделді адамдардың кеңесі шақырылып, сайлауға дейін бір жылға дейін билікті ұстайтын уақытша әкімшілікті тағайындау жоспарланған. Бірақ 1992 жылдың мамырында Раббани Моджадддидің нәзік билігін күйретіп, басшылық кеңесін мерзімінен бұрын құрды. 1992 жылдың 28 маусымында Моджаддди билікті Басшылық кеңеске тапсырды, ол Раббаниді Президент етіп сайлады. Дегенмен, 1992 жылдың тамызында Кабулда Президент Раббаниға адал күштер мен қарсыластар, әсіресе Гүлбұддин Хекматиярдың «Хезб-и Ислами Гүлбұддин» ұйымын қолдаған топтар арасында ауыр шайқастар болды. 1992 жылдың желтоқсанында Раббани өкілеттігін ұзартқаннан кейін, 1993 жылдың қаңтар-ақпанында астанадағы ұрыстар қайтадан жанданды. 1993 жылдың наурызында қол қойылған Исламабад келісімі Хекматиярды Премьер-министр етіп тағайындады, бірақ оның ұзаққа соққан әсері болмады. «Жалалабад келісімі» жасалды, онда жасақтарды қарусыздандыру талап етілді, бірақ ол толық орындалмады. 1993 жылы Хекматиярдың «Хезб-и Ислами» күштері шииттік «Хезб-и Вахдат» жасақтарымен одақтасып, Раббани мен Масудтың «Жамият» күштерімен үнемі қақтығыстарға түсті. «Жамиятпен» бірлесіп, Саяфтың «Иттихад-и Ислами» және этникалық өзбек басшысы Абдул Рашид Достамға адал әскерлер де жұмыс істеді. 1994 жылдың 1 қаңтарында Достам жақын арадағы күштерге өтіп, Кабулда және солтүстік провинцияларда кең ауқымды шайқастарды бастады, бұл Кабулда және басқа да аймақтарда мыңдаған бейбіт тұрғындардың қаза болуына, босқындар мен қашқынның жаңа толқынына әкеп соқты. Ел одан әрі хаоске түсті, Раббани мен Масудқа адал күштер, екеуі де тәжік ұлтынан, Кабул мен солтүстік-шығыстың көп бөлігін бақылады, ал жергілікті соғыс әміршілері елдің қалған бөлігінде билік жүргізді.

Seeking to resolve these differences, the leaders of the Peshawar based mujahideen groups established an interim Jamiat e Islami in mid April to assume power in Kabul. Moderate leader Prof. Sibghatullah Mojadeddi was to chair the council for 2 months, after which a 10 member leadership council composed of mujahideen leaders and presided over by the head of the Jamiat i Islami, Prof. Burhanuddin Rabbani, was to be set up for 4 months. During this 6 month period, a Loya Jirga, or grand council of Afghan elders and notables, would convene and designate an interim administration which would hold power up to a year, pending elections. But in May 1992, Rabbani prematurely formed the leadership council, undermining Mojaddedi's fragile authority. On June 28, 1992, Mojaddedi surrendered power to the Leadership Council, which then elected Rabbani as President. Nonetheless, heavy fighting broke out in August 1992 in Kabul between forces loyal to President Rabbani and rival factions, particularly those who supported Gulbuddin Hekmatyar's Hezb i Islami Gulbuddin. After Rabbani extended his tenure in December 1992, fighting in the capital flared up in January and February 1993. The Islamabad Accord, signed in March 1993, which appointed Hekmatyar as Prime Minister, failed to have a lasting effect. A follow up agreement, the Jalalabad Accord, called for the militias to be disarmed but was never fully implemented. Through 1993, Hekmatyar's Hezb i Islami forces, allied with the Shi'a Hezb i Wahdat militia, clashed intermittently with Rabbani and Massoud's Jamiat forces. Cooperating with Jamiat were militants of Sayyaf's Ittehad i Islami and, periodically, troops loyal to ethnic Uzbek strongman Abdul Rashid Dostam. On January 1, 1994, Dostam switched sides, precipitating large scale fighting in Kabul and in northern provinces, which caused thousands of civilian casualties in Kabul and elsewhere and created a new wave of displaced persons and refugees. The country sank even further into anomie, forces loyal to Rabbani and Masud, both ethnic Tajiks, controlled Kabul and much of the northeast, while local warlords exerted power over the rest of the country

Ислам әмірлігі мен Талибан (1996-2001)

Елде кең таралған соғыс әміршілігі мен Кабул үкіметінде пуштулардың өкілдігінің болмауына жауап ретінде «Талибан» қозғалысы құрылды. Көптеген талибандар Пәкістанның медреселерінде білім алған және көбінесе ауылдық пуштун отбасыларынан шыққан. Бұл топтың басым бөлігі пуштундардан тұрды, олар әміршілерді жоюға, заң мен тәртіпті орнатуға және елде қатаң ислам шариғат заңдарын енгізуге арналды. 1994 жылы олар жергілікті әміршіден Кандагар қаласын басып алуға жеткілікті күш жинады және Ауғанстан бойынша бақылауын кеңейтті, 1995 жылдың қыркүйегінде Гератты, 1996 жылдың қыркүйегінде Кабулды бақылауға алды, содан кейін Ауғанстанның Ислам Әмірлігін жариялады. Осы кезде Ауғанстан соғыстың 17-ші жылын бастан кешіріп жатты. Азиядағы ең жоғары нәрестелер, балалар және аналар өлімі көрсеткіштері осында тіркелді. Оның аумағында шамамен 10 миллиондай мина жатыр. Екі миллионнан астам босқын лагерьлерде тұрып жатты. 1997 жылы Пәкістан «Талибанды» Ауғанстанның заңды үкіметі деп мойындады. 2000 жылдың соңына қарай «Талибан» елдің 95 пайызын бақылап, оппозицияны солтүстік-шығыстағы Панджшир аңғарындағы шағын аймаққа шектеді. БҰҰ, елден тыс жерде тұратын көрнекті ауғандар мен басқа да мүдделі елдердің қақтығысты бейбіт жолмен шешуге жасаған әрекеттері сәтсіз аяқталды, себебі «Талибан» тарапынан келісімге келуге ниет болмады. «Талибан» бүкіл елге исламның радикалды түсінігін, негізінен ауылдық пуштун дәстүріне сүйене отырып, таңуға тырысты және осы процесте адам құқықтарын бұзды, әсіресе әйелдер мен қыздарға қарсы. Әйелдерге үйден тыс жұмыс істеуге немесе білім алуға рұқсат берілмеді, еркек туысының сүйемелдеуі болмаса, үйден шығуға тыйым салынды және дәстүрлі парде киюге міндеттелді. «Талибан» аз ұлт өкілдерін, әсіресе шииттерді қысымға алды, себебі Абдул Малик пен оның шиит жақтастары 2500-ге жуық «Талибан» әскерін өлтірген болатын. Иран елшілігіне шабуыл жасап, сегіз дипломат пен тележурналисті өлтірді, оларды тыңшылар деп айыптады. 2001 жылы Ауғанстанның исламға дейінгі дәуірінің ескерткіштеріне қарсы күрес аясында «Талибан» Бамиян қаласының жанындағы Будданың екі алып мүсінін қиратты және Ауғанстандағы барлық исламға дейінгі мүсіндерді, соның ішінде Кабул мұражайындағы қалған мүсіндерді жою туралы хабарлады. Азаматтық соғысқа қоса, елде кедейлік, құрғақшылық, қираған инфрақұрылым және миналардың кең таралған қолданылуы байқалды. Осы жағдайлардың салдарынан шамамен миллион ауғанстандық аштыққа ұшырады. 1998 жылдың ақпан және мамыр айларындағы жер сілкіністері салдарынан солтүстік-шығыс Бадахшан провинциясында мыңдаған ауғанстандық қаза тапты.

In reaction to the warlordism prevalent in the country, and the lack of Pashtun representation in the Kabul government, the Taliban movement arose. Many Taliban had been educated in madrasas in Pakistan and were largely from rural Pashtun backgrounds. This group was made up of mostly Pashtuns that dedicated itself to removing the warlords, providing law and order, and imposing strict Islamic Sharia law on the country. In 1994 it developed enough strength to capture the city of Kandahar from a local warlord and proceeded to expand its control throughout Afghanistan, controlling Herat in September 1995, then Kabul in September 1996, and declaring the Islamic Emirate of Afghanistan. By this time Afghanistan was in its 17th year of war. It had the highest infant, child and maternal mortality rates in Asia. An estimated 10 million landmines covered its terrain. Two million refugees were in camps. Pakistan recognized the Taliban as the legitimate rulers of Afghanistan in 1997. By the end of 2000, the Taliban controlled about 95% of the country, limiting the opposition to a small corner in the northeast Panjshir Valley. Efforts by the UN, prominent Afghans living outside the country, and other interested countries to bring about a peaceful solution to the continuing conflict came to nothing, largely because of intransigence on the part of the Taliban. The Taliban sought to impose an extreme interpretation of Islam—based in part upon rural Pashtun tradition—upon the entire country and committed human rights violations, particularly directed against women and girls, in the process. Women were restricted from working outside the home or pursuing an education, were not to leave their homes without an accompanying male relative, and required to wear a traditional burqa. The Taliban repressed minority populations, particularly the Shia, as a retaliation in which approximately 2,500 Taliban soldiers were massacred by Abdul Malik and his Shia followers; attacked the Iranian embassy, killing eight diplomats and a television reporter, claiming them as spies. In 2001, as part of a drive against relics of Afghanistan's pre Islamic past, the Taliban destroyed two large statues of Buddha outside of the city of Bamiyan and announced destruction of all pre Islamic statues in Afghanistan, including the remaining holdings of the Kabul Museum. In addition to the continuing civil strife, the country suffered from widespread poverty, drought, a devastated infrastructure, and ubiquitous use of landmines. These conditions led to about a million Afghans facing starvation. The February and May 1998 earthquakes killed thousands of Afghans in the northeast Badakhshan Province.

Халықаралық интервенция және Уақытша үкімет (2001-2004)

1990 жылдардың ортасынан бастап талибандар Осама бен Ладенге пана берді, ол Сауд Арабиясының азаматы еді және олармен бірге кеңестік әскерге қарсы күрескен. Олар оған және басқа да террористік ұйымдарға база ұсынды. Біріккен Ұлттар Ұйымының Қауіпсіздік Кеңесі осы әрекеттері үшін талибандарды бірнеше рет санкциялады. Бен Ладен талибандарға қаржылық және саяси қолдау көрсетті, сондай-ақ Пәкістан мен Сауд Арабиясы да көрсетті, бірақ 2001 жылдың 11 қыркүйегінен кейін Американың қысымы оларды талибандарды қолдаудан бас тартуға мәжбүр етті. Бен Ладен және оның «Әл-Қаида» тобы 1998 жылы Найроби мен Дар-Эс-Саламдағы АҚШ елшіліктеріне жасалған жарылыс шабуылдарына кінәлі деп айыпталды. 1998 жылдың тамызында АҚШ Ауғанстандағы Бен Ладеннің лагеріне крейсерлік зымыранмен шабуыл жасады. Бен Ладен мен «Әл-Қаида» 2001 жылдың 11 қыркүйегінде АҚШ-та жасалған шабуылдарға және басқа да қылмыстарға жауапты деп есептеледі. 2001 жылдың қыркүйегіне қарай талибандарға қарсы күрескен оппозицияның қалған күштері Панджшир аңғарында және солтүстік-шығыстағы шағын ауданда шоғырланды. Оппозиция сол кезде Ауғанстанның Солтүстік Альянсын құрды, бірақ елдің 5% -дан аз бөлігін бақылады. Дегенмен, олар Біріккен Ұлттар Ұйымында Ауғанстанның дипломатиялық өкілдігін сақтап қалды, себебі әлемдегі үш ел ғана талибан үкіметін мойындады. 9 қыркүйекте талибандардың тапсырмасымен жұмыс істеген және Бен Ладеннің «Әл-Қаида» тобымен байланысы бар деп күдіктелген агенттер Солтүстік Альянстың қорғаныс министрі және бас қолбасшысы Ахмет Шах Масудты өлтірді. Ол кеңестік әскерге қарсы Ауғанстанның қарсылық қозғалысының батыры және талибандардың басты әскери қарсыласы болды. Талибандар Бен Ладенді және оның тобын елден қуудан бас тартып, халықаралық терроризмді қолдауын тоқтатудан бас тартқаннан кейін, 2001 жылдың 7 қазанында АҚШ және оның одақтастары Ауғанстанға басып кірді. Шамамен бір айға созылған бомбалау науқаны тиімді нәтиже бермеді. АҚШ шабуылға қатынасу үшін Ауғанстанның төңірегіндегі елдердің көмегіне мұқтаж болды, бірақ АҚШ бомбаларынан мешіттер, гуманитарлық ұйымдар, ауруханалар және басқа да азаматтық ғимараттар зақымданғандықтан сын күшейді. Алайда, АҚШ бомбалауынан әлсіреген және көптеген дезертирлер берген талибандарға қарсы күрескен Солтүстік Альянс 9 қарашада Мазари-Шарифті басып алды. Олар тез арада Ауғанстанның солтүстігінің көп бөлігін бақылауға алды және 13 қарашада талибандар күтпеген жерден қаладан қашқаннан кейін Кабулға ие болды. Талибандардың бақылауындағы аумақ тарылып, 26 қарашада солтүстіктегі соңғы қала Қундуз басып алынды. Талибандардың көп бөлігі Пәкістанға қашып кетті. Соғыс елдің оңтүстігінде жалғасты, онда талибандар Кандагарға шегінді. Қазан айында Кандахар түскеннен кейін талибандар мен «Әл-Қаида» қалдықтары қарсылық көрсетуді жалғастырды. 2002 жылдың маусымында өткен Иоя Жиргадан кейін Ауғанстанды басқару үшін Біріккен Ұлттар Ұйымы мен АҚШ-тың Буш әкімшілігі бақылауындағы ауыспалы үкімет құрылды. Ассамблея Хамид Карзайды президент етіп сайлады, ол 2014 жылға дейін келесі үкіметтерде қайта сайланды.

From the mid 1990s the Taliban provided sanctuary to Osama bin Laden, a Saudi national who had fought with them against the Soviets, and provided a base for his and other terrorist organizations. The United Nations Security Council repeatedly sanctioned the Taliban for these activities. Bin Laden provided both financial and political support to the Taliban, as did Pakistan and Saudi Arabia, until American pressure forced them to drop their public support for the Taliban after September 11, 2001. Bin Laden and his al Qaeda group were charged with the bombing of the United States embassies in Nairobi and Dar Es Salaam in 1998, and in August 1998 the United States launched a cruise missile attack against bin Laden's terrorist camp in Afghanistan. Bin Laden and al Qaeda are believed responsible for the September 11, 2001 attacks in the United States, among other crimes. By September 2001 the remaining opposition to the Taliban had been confined to the Panjshir Valley and a small region in the northeast. The opposition by this time had formed the Afghan Northern Alliance but controlled less than 5% of the country. Nevertheless, they held onto Afghanistan's diplomatic representation in the United Nations as only three countries in the world continued to recognize the Taliban government. On September 9, agents working on behalf of the Taliban and believed to be associated with bin Laden's al Qaeda group assassinated Northern Alliance Defense Minister and chief military commander Ahmed Shah Massoud, a hero of the Afghan resistance against the Soviets and the Taliban's principal military opponent. Following the Taliban's repeated refusal to expel bin Laden and his group and end its support for international terrorism, the United States and its partners launched an invasion of Afghanistan on October 7, 2001. A period of bombing followed, which for about a month appeared to be having little effect. The US required the assistance of countries around Afghanistan to provide a route for the attack, but criticism increased as various mosques, aid agencies, hospitals, and other civilian buildings were damaged by US bombs. However, the Northern Alliance, fighting against a Taliban weakened by US bombing and massive defections, captured Mazari Sharif on November 9. It rapidly gained control of most of northern Afghanistan and took control of Kabul on November 13 after the Taliban unexpectedly fled the city. The Taliban were restricted to a smaller and smaller region, with Kunduz, the last Taliban held city in the north, captured on November 26. Most of the Taliban fled to Pakistan. The war continued in the south of the country, where the Taliban retreated to Kandahar. After Kandahar fell in December, remnants of the Taliban and al Qaeda continued to mount resistance. Following the Ioya Jirga in June 2002, a transitional government was put in place to govern Afghanistan, overseen by the United Nations and the Bush administration of the United States. The assembly voted Hamid Karzai as President, a position he was reelected to in successor governments until 2014.

Ауғанстан Ислам Республикасы (2004-2021 жылдар)

2003 жылы өткен Иоя Жиргасында жиналыс дауыс беріп, Ауғанстан үшін жаңа республика мен конституцияның негіздерін бекітті. Ислам Республикасы кезеңінде НАТО әскерлері елде қалып, Талибан бүлікшілерімен күресті. Президенттік сайлаудың алғашқысы 2004 жылы өтті, Хамид Карзай жеңімпаз деп жарияланып, Ислам Республикасының Президенті болды. Карзай 2009 жылы қайта сайланды және 2014 жылы қызметтен кетті. Оның орнын 2014 жылғы президенттік сайлауда жеңіске жеткен және 2019 жылы қайта сайланған Әшраф Ғани басты.

Ислам әмірлігін қалпына келтіру (2021-қазіргі уақыт)

Соғыс жалғасып жатқанда НАТО әскерлері Әфғанстаннан халықаралық әскерлерді бірте-бірте шығара бастады. 2021 жылы талибандар көтерілісі күш алып, үш айдың ішінде Ауғанстанның 34 провинциялық астанасының 33-ін басып алды. 2021 жылдың 15 тамызында талибандар Кабул қаласын басып алды, президент Гани елден қашып кетті. Талибандарға қарсы күштер мен Ислам Республикасының қалдықтары Ауғанстанның Ұлттық қарсылық фронтын құрып, Панджшир аңғарынан талибандарға қарсы партизандық соғыс бастады.