Кіріспе
Экологиялық қысымға байланысты жануарлар мінез-құлқының эволюциялық негізін зерттеу. Мінез-экологиясы, этиологиядан Нико Тинберген жануарлар мінез-құлқын зерттегенде төрт сұраққа жауап беруді ұсынғаннан кейін пайда болды: мінез-құлықтың жақын себептері, онтогенезі, тіршілікке пайдасы және филогенезі қандай? Егер организмде оның қоршаған ортасында таңдау артықшылығын (яғни, бейімделу маңыздылығын) қамтамасыз ететін белгі болса, онда табиғи іріктеу оны жақсы көреді. Бейімделу маңыздылығы – бұл организмнің репродуктивтік сәттілігімен өлшенетін, белгінің дене күйіне әсер етуі. Бейімделу белгілері – бұл болашақ ұрпақтарда организмнің гендерінің көбірек көшірмелерін шығаратын белгілер. Бейімделмейтін белгілер – бұл аз көшірмелер қалдыратын белгілер. Мысалы, егер дауысы қаттырақ шақыратын құс көп жұптасқан болса, онда қатты шақыру сол түр үшін бейімделу белгісі болып табылады, өйткені дауысы қатты құс, дауысы аз құстарға қарағанда жиі жұптасады – осылайша болашақ ұрпаққа дауысы қатты шақыру гендерін жібереді. Керісінше, қатты шақыратын құстар жыртқыштардың назарын жиі тартады, олардың гендер жиынындағы саны азаяды. Жеке тұлғалар әрқашан шектеулі ресурстар үшін, соның ішінде тамақ, аумақтар және жұбайлар үшін басқалармен бәсекелеседі. Хищниктер мен жем арасында, жұбайлар үшін бәсекелесетіндер арасында, туыстар арасында, жұбайлар арасында және тіпті ата-аналар мен балалар арасында да қақтығыстар болады.
Behavioral ecology, also spelled behavioural ecology, is the study of the evolutionary basis for animal behavior due to ecological pressures. Behavioral ecology emerged from ethology after Niko Tinbergen outlined four questions to address when studying animal behaviors: What are the proximate causes, ontogeny, survival value, and phylogeny of a behavior? If an organism has a trait that provides a selective advantage (i. e., has adaptive significance) in its environment, then natural selection favors it. Adaptive significance refers to the expression of a trait that affects fitness, measured by an individual's reproductive success. Adaptive traits are those that produce more copies of the individual's genes in future generations. Maladaptive traits are those that leave fewer. For example, if a bird that can call more loudly attracts more mates, then a loud call is an adaptive trait for that species because a louder bird mates more frequently than less loud birds—thus sending more loud calling genes into future generations. Conversely, loud calling birds may attract the attention of predators more often, decreasing their presence in the gene pool. Individuals are always in competition with others for limited resources, including food, territories, and mates. Conflict occurs between predators and prey, between rivals for mates, between siblings, mates, and even between parents and offspring.
Ресурстар үшін бәсекелесу
Әлеуметтік мінез-құлықтың құндылығы жануардың көршілерінің әлеуметтік мінез-құлығына ішінара байланысты. Мысалы, қарсылас аталықтың қауіптен бас тарту ықтималдығы жоғары болса, аталықтың қауіп көрсетуінен алатын пайдасы артады. Алайда, егер қарсылас қауіпке ұшыраса шабуылдауға бейім болса, басқа аталықтарды қорқытудың тиімділігі төмендейді. Егер популяцияда осы сияқты өзара байланысты әлеуметтік мінез-құлықтар жиынтығы болса, ол эволюциялық тұрақты стратегия (немесе ЭСС) деп аталатын тұрақты мінез-құлық үлгісін қалыптастыра алады. Бұл термин экономикалық ойын теориясынан алынған және Джон Мейнард Смит (1982) мінез-құлық стратегияларының эволюциясын модельдеу үшін Нэш тепе-теңдігі тұжырымдамасын қолдану мүмкіндігін мойындағаннан кейін кеңінен танымал болды.
Эволюциялық тұрақты стратегия
Қысқаша айтқанда, эволюциялық ойын теориясы халық арасында кең таралған кезде, кез келген балама (мутанттық) стратегиямен "басып алуға" болмайтын стратегиялар ғана эволюциялық тұрақты стратегия (ESS) болып табылады және осылайша халықта сақталады. Басқаша айтқанда, тепе-теңдік күйінде әр ойыншы бір-біріне стратегиялық тұрғыдан ең тиімді жауап беруі керек. Егер ойын екі ойыншылық және симметриялық болса, әр ойыншы өзіне ең тиімді жауапты қамтамасыз ететін стратегияны таңдауы керек. Сондықтан ESS, өзара әрекеттесулер нәтижесінде туындайтын эволюциялық соңғы нүкте деп есептеледі. Стратегияның тиімділігі басқа даралардың таңдауына (халықтағы әр стратегияның салыстырмалы жиілігіне) байланысты болғандықтан, мінез-құлық тек қана тиімділікпен ғана емес, сонымен қатар басқалар қолданған стратегиялардың жиілігімен де анықталады, демек ол жиілікке тәуелді (жиілік тәуелділігі). Мінез-құлық эволюциясына физикалық орта да, басқа даралар арасындағы өзара әрекеттесу де әсер етеді. Географиялық өзгерістер стратегияны балама стратегияларға осал етуінің мысалы – Африка бал арасы, A. m. scutellata-ның паразиттік зиянға ұшуы.
Ресурстарды қорғау
Экономикалық қорғаныстылық термині алғаш рет 1964 жылы Джеррам Браун енгізді. Экономикалық қорғаныстылық бойынша, ресурсты қорғау энергия жұмсау немесе жарақат алу қаупі сияқты шығындармен қатар, ресурсқа басымдықпен қол жеткізудің пайдасын да білдіреді. Пайда шығындардан артық болғанда аумақтық мінез-құлық пайда болады. Алтын қанатты күнқұс туралы зерттеулер экономикалық қорғаныстылық тұжырымын растады. Зерттеушілер күнқұстың күніне жұмсайтын энергиясын, аумағын қорғап, артық нектар алуға жұмсайтын энергиямен салыстырып, құстар тек таза энергия пайдасы болғанда ғана аумақтық болатынын көрсетті. Ресурстардың тығыздығы төмен болғанда, басқаларды ығыстырудан алынатын пайда аумақтық қорғанысқа кеткен шығындарды өтеуге жеткіліксіз болуы мүмкін. Керісінше, ресурстар жеткілікті болғанда, көптеген бұзып кіретін жандар болуы мүмкін, сондықтан қорғаушы қорғау арқылы қол жеткізген ресурстарды пайдалануға уақыт таба алмайды. Кейде ресурстар үшін бәсекелестіктің экономикасы ортақ қорғанысты ұстануға ыңғайлы болуы мүмкін. Мысалы, ақ құйрықты торғайдың тамақтанатын жерлері. Ақ құйрықты торғайлар өзен жағалауына ағып келген жәндіктермен қоректенеді, ол жаңарып отыратын азық көзі болып табылады. Егер кез келген бұзып кіретін жандар олардың аумағынан азық жинаса, олжа тез азаяды, бірақ кейде аумақ иелері екінші торғайға, «спутник» деп аталатын құсқа төзімділік көрсетеді. Екі құс бір-бірімен кезегімен тамақтанады, нәтижесінде тамақтану жылдамдығы төмендейді, бірақ қорғаныс күшейеді, бұл топтасып өмір сүрудің артықшылықтарын көрсетеді.
Идеалдық тегін тарату
Бәсекелес жеке тұлғалардың ресурс аймақтары арасындағы таралуын болжау үшін қолданылатын негізгі модельдердің бірі – идеалды еркін таралу моделі. Бұл модельде ресурс аймақтарының сапасы әртүрлі болуы мүмкін, ал белгілі бір аймақты мекендеп, ресурстарды алуға ниет білдірген жеке тұлғалар санына шектеу қойылмайды. Белгілі бір аймақтағы бәсекелестік, әрбір жеке тұлғаның аймақты пайдаланудан алатын пайдасы, сол ресурсты бөлісетін бәсекелестердің саны артуымен логарифмдік түрде төмендейді. Модель болжамы бойынша, жеке тұлғалар бастапқыда жоғары сапалы аймақтарға жиналады, бірақ аймақтағы тығыздық артуы салдарынан пайдасы төмендейді, нәтижесінде олардың пайдасы төмен сапалы аймақтағы пайдамен теңеседі. Осы уақытқа жеткеннен кейін, жеке тұлғалар жоғары және төмен сапалы аймақтарды пайдалануды кезектестіретін болады, осылайша екі аймақтағы барлық жеке тұлғалар үшін орташа пайда бірдей болады. Бұл модель идеалды болып саналады, себебі жеке тұлғалар ресурс аймағының сапасы және оны қазіргі уақытта пайдаланатын жеке тұлғалардың саны туралы толық ақпаратқа ие, сондай-ақ қай ресурс аймағын пайдалануды еркін таңдай алады. 1979 жылы Манфред Малинский жүргізген эксперимент үш тікенекті балықтардың тамақтану әрекеті идеалды еркін таралу принципіне сәйкес келетінін көрсетті. Алты балық бір аквариумға қойылды, ал тамақ әртүрлі жылдамдықпен аквариумның қарама-қарсы жақтарына тасталды. Бір жақтағы тамақ жиналу жылдамдығы екінші жақтағыдан екі есе жоғары етіп белгіленді, соның салдарынан балықтар жылдамдық бойынша төрт балықпен бір жаққа, екі балықпен екінші жаққа таралып орналасты. Осылайша, аквариумдағы барлық балықтардың орташа тамақтану жылдамдығы бірдей болды.
Жұптасу стратегиясы мен тактикасы
Кез келген ресурстар үшін бәсекелікке ұқсас, жануарлар әлеміндегі түрлер де жұптасу үшін бәсекелесе алады. Егер жұбайларды немесе әлеуетті жұбайларды ресурс ретінде қарастырсақ, осы жыныстық серіктестер белгілі бір ортадағы ресурстар арасында кездейсоқ таралуы мүмкін. Идеалды еркін таралу моделіне сәйкес, күйеулер өз мүмкіндіктерін немесе әлеуетті жұптасу санын арттыру үшін әлеуетті жұбайлар арасында таралады. Барлық бәсекелестер үшін, көбінесе бір түрдің еркектері, жұптасуға қол жеткізу үшін қолданылатын стратегиялар мен тактикалар әртүрлі болады. Стратегиялар әдетте генетикалық тұрғыдан анықталған және шартты деп сипатталатын мінез-құлықтарды қамтиды. Тактика – бұл белгілі бір генетикалық стратегия шеңберіндегі мінез-құлықтардың жиынтығы. Осылайша, белгілі бір ортада немесе түрде жұптасу стратегияларының көптеген нұсқаларының болуы мүмкін. Энтони Арак жүргізген тәжірибеде, аталық жабайы бақалардың синтетикалық дауыстарын ойнату арқылы хордың ішіндегі еркектердің мінез-құлқын өзгертуге тырысқанда, стратегия мен тактика арасындағы айырмашылық анық көрінеді. Шағын және жетілмеген аталық жабайы бақалар үлкен еркектерге паразиттік тактика қолданады. Үлкен еркектер көбінесе жоғары көбеюге ие болғанымен, кіші еркектер жұптасуға қол жеткізе алады. Хордағы үлкен еркектерді алып тастағанда, кіші еркектер дауыс беруге көшті, енді үлкен еркектердің күшті дауысына қарсы тұрмады. Кіші еркектер өсіп, дауыстары бәсекеге қабілетті болғанда, олар тікелей жұптасу үшін дауыстап, жарыса бастады.
Өмірлік серікті ресурстар бойынша таңдау
Көптеген жыныстық көбейту арқылы көбейетін түрлерде, мысалы, сүтқоректілер, құстар және қосмекенділерде, аналықтар белгілі бір уақыт аралығында ұрпақ туады, осы кезеңде аталықтар басқа қолжетімді аналықтармен жұптасуға мүмкіндік алады, демек, олар өз гендерін тарату үшін көптеген ұрпақ әкеле алады. Аталық және аналық көбею механизмдерінің негізгі айырмашылығы, әр жыныстың көбеюдегі табысын арттыру үшін қолданатын стратегияларды анықтайды. Аталықтар үшін олардың көбею табысы аналықтарға қол жеткізумен шектеледі, ал аналықтар үшін – ресурстарға қол жеткізумен. Осыған байланысты, аналықтар аталықтарға қарағанда әлдеқайда талғамды болуы мүмкін, себебі олар көбею табысын қамтамасыз ету үшін аталықтар ұсынатын ресурстарға үміт артады. Аналықтар осы ресурстарға қол жеткізу үшін таңдаған аталықтарының аумағында қоныстанады. Аталықтар аумақтарды аталықтар арасындағы бәсекелестік арқылы иеленеді, бұл көбінесе физикалық агрессияға алып келеді. Тек ең ірі және күшті аталықтар ғана ең жақсы сапалы ұя салатын жерлерді қорғай алады. Аналықтар аталықтарды әртүрлі аумақтардың сапасын тексеру арқылы немесе ресурстардың сапасын көрсететін аталық белгілеріне назар аудару арқылы таңдайды. Кейде аталықтар жұптасқаннан кейін кетеді. Аталықтың ұсынатын жалғыз ресурсы – Drosophila subobscura-да байқалатындай, қорғаныс немесе тамақ сияқты той сыйлығы. Аналық қорғаныш пен тамақтың сапасын бағалай алады, содан кейін жұптасуға келіседі ме, әлде қанша уақыт жұптасуға дайын екенін шешеді.
Жұптарды гендер арқылы таңдау
Аталықтың ұрпаққа қосқан жалғыз үлесі сперматозоид болғанда, аналықтар өте талғамды болады. Аналықтардың осындай жоғары таңдауының нәтижесінде, аталықтарда жыныстық безендірулер пайда болады, мұнда безендірулер аталықтың әлеуметтік статусын көрсетеді. Аналықтардың жұбай таңдауынан туындайтын генетикалық пайданы түсіндіру үшін екі гипотеза ұсынылған. Біріншіден, «жақсы гендер» гипотезасы аналықтардың таңдауының жоғары генетикалық сапаға бағытталғанын және бұл қалау ұрпақтың тіршілікке қабілетін арттыратындықтан пайдалы екенін көрсетеді. Бұл Захавидің «кемсітік» гипотезасын және Гамильтон мен Зуктің «қожайын-паразит» эволюциялық жарысын қамтиды. Захавидің «кемсітік» гипотезасы аталықтардың әсемдік көрсетулерін зерттеу контекстінде ұсынылған. Ол аналықтар безендірілген белгілерді кемсітіктер ретінде бағалайтынын, себебі олар аталықтың генетикалық сапасының көрсеткіші екенін айтқан. Бұл безендірілген белгілер қауіпті болғандықтан, аталықтың тірі қалуы оның басқа да салалардағы жоғары генетикалық сапасын көрсетеді. Осылайша, аталықтың жыныстық әсемдігін көрсету дәрежесі аналыққа оның генетикалық сапасын көрсетеді. Фишердің «қашқыш жыныстық таңдау» гипотезасы аналықтардың қалауы мен аталық белгілерінің арасында генетикалық байланыс бар екенін және қалау сол белгінің эволюциясымен бірге дамитынын, демек қалау тікелей емес таңдаудың нәтижесі екенін көрсетеді. Тағы бір тәжірибеде, аналықтарға екі аталықтан таңдау мүмкіндігі берілген кезде, олардың кейбір аталықтарға бірдей қызығушылық танытқандығы анықталды, яғни кейбір аталықтар басқаларына қарағанда көбірек көбейеді.
Сенсорлық бейімділік
Сенсорлық бейімділік гипотезасы бір белгіге деген қалаудың жұптасу контексінен тыс дамып, кейіннен бір жыныстың жұптасу мүмкіндіктерін арттыру үшін пайдаланылатынын айтады. Бәсекелес жыныс, таңдаулы жыныстың бұрыннан бар бейімділігін пайдаланатын белгілерді дамытады. Бұл механизм жақын түрлер арасындағы айқын айырмашылықтарды түсіндіруге арналған, себебі ол сигнал беру жүйелерінің әртүрлілігіне алып келеді, бұл репродуктивті оқшаулануға себеп болады. Сенсорлық бейімділік Тринидад пен Тобагодағы тұщы су балығы – гуппилерде көрсетілген. Бұл жұптасу жүйесінде аналық гуппилер денесінде көбірек қызғылт түсті аталықтармен жұптасуды қалайды. Дегенмен, жұптасу контексінен тыс, екі жыныс та жанды қызғылт түсті нысандарға көбірек бейімділік танытады, бұл қалау бастапқыда басқа контексте, мысалы, азық іздеуде пайда болғандығын көрсетеді. Қызғылт жемістер – гуппилер тіршілік ететін ағыстарға түсетін сирек кездесетін сыйлық. Бұл жемістерді жылдам табу қабілеті – жұптасу контексінен тыс дамыған бейімделу қасиеті. Қызғылт нысандарға деген сүйіспеншілік пайда болғаннан кейін, еркек гуппилер әйелдерді тарту үшін үлкен қызғылт дақтарды пайдаланып, осы сүйіспеншілікті пайдаланды. Сезімталдықты пайдаланудың тағы бір мысалы – судағы жуан (Neumania papillator), су бағанында өтетін копеподтарды (кішкентай шаянаттар) аулайтын күтпеген жыртқыш. Аң аулаған кезде N. papillator ерекше позаны қабылдайды, ол "тор позасы" деп аталады – оның алғашқы төрт аяғы су бағанына созылып, төрт артқы аяғы су өсімдіктеріне тіреледі; бұл оларға жүзу арқылы қозғалған жемтің тудырған дірілдемелерді анықтауға және оны пайдаланып, жемге бағытталған және оны ұстауға мүмкіндік береді. Егер еркек аналықты тапса, ол аналықтың айналасында ақырын айналып, бірінші және екінші аяқтарын дірілдетеді. Егер бұл рас болса және аталықтар аналықтардың жыртқыштық реакцияларын пайдаланса, онда аш аналықтар аталықтардың діріліне көбірек сезімтал болуы керек. Проктор тамақтандырылмаған тұтқындықтағы аналықтардың тамақтандырылған тұтқындықтағы аналықтарға қарағанда аталықтарға айтарлықтай көбірек бағытталғанын және оларды ұстағанын анықтады, бұл сенсорлық пайдалану гипотезасымен сәйкес келеді. қасқыр өрмектер және манакиндер. Сенсорлық бейімділіктің таралуын және механизмдерін толық түсіну үшін қосымша тәжірибелік жұмыс қажет.
Жыныстық қақтығыс
Жыныстық қақтығыс, қандай да бір түрінде, көптеген жануарлардың көбею жолдарында кездесуі мүмкін. Анизогамияға ұшыраған түрлерде гаметалардың айырмашылығына байланысты, аналықтар жұптасу алдында ұрпаққа көбірек инвестиция жасайды, сондай-ақ жұптасқаннан кейін де көбірек инвестиция жасайды. Бұл тең емес инвестиция, бір жағынан, еркектердің жұптар үшін күшті бәсекелестігіне, ал екінші жағынан, аналықтардың ресурстарға және жақсы гендерге қол жеткізу үшін еркектерді таңдауына әкеледі. Жұптасу мақсаттарының өзгешелігіне байланысты, еркектер мен әйелдер жұптасудан күтетін нәтижелер мүлдем басқа болуы мүмкін. Жыныстық қақтығыс, еркек пен әйел жұптасудан әртүрлі нәтижелерді қалағанда туындайды. Теория бойынша, бұл айырмашылық әр жыныстың өзінің мүдделеріне сәйкес көбею нәтижелерін өзгертетін бейімделулерге әкелуі керек. Бұл жыныстық бәсекелестік еркектер мен әйелдер арасында жыныстық қарсы эволюцияға алып келеді, нәтижесінде еркектер мен әйелдер арасындағы эволюциялық қару жарысы деп аталады.
Жұптау туралы қақтығыс
Ерлердің репродуктивті сәттіліктері көбінесе жұптасқа қол жеткізумен шектеледі, ал әйелдердің репродуктивті сәттіліктері көбінесе ресурстарға қол жеткізумен шектеледі. Осылайша, белгілі бір жыныстық қатынас кезінде еркекке жұптасу тиімді, ал әйелге таңдаулы болу және қарсы тұру тиімді. Мысалы, Sepsis cynipsea түрінде аталықтары әйелдерді басқа аталықтардан қорғау үшін олардың үстінде тұрады және әйел оларды шайқап тастағанға дейін немесе жұптасуға келіскенге дейін, жұптасуға тырысады. Сол сияқты, Derocephalus angusticollis атқылаушы құсы ұзын аяқтарымен әйелді ұстап, жыныстық қатынас кезінде басқа аталықтарды итеріп тастау арқылы жұпты қорғайды. Бұл қақтығыстың шектен тыс көріністері табиғатта кең таралған. Мысалы, Panorpa scorpionfly аталықтары күштеп жұптасуға тырысады. Аталық торғайлар әдетте, жұптасқанда оларға сілекей немесе өлген жәндіктер сияқты жеуге болатын сыйлықтар ұсынады. Бірақ кейбір аталықтар сыйлықсыз, әйелді құрсақ мүшесімен ұстап күштеп жұптасуға тырысады. Күштеп жұптасу әйелге қымбатқа түседі, себебі ол еркектен тамақ алмайды және өзі іздеуге мәжбүр болады (уақыт пен энергия кетіп, шығынға ұшырайды), ал еркекке тиімді, себебі оған сыйлық табудың қажеті жоқ. Дегенмен, кейбір жағдайларда әйелге көп жұптасуға және оның тұрақты жұбайының осыған жол бермеуіне қажеттілік туындайды, осылай аталықтың ұрықтандыруын қорғауға болады. Мысалы, көптеген әлеуметтік моногамды құстарда аталықтары ұрықталған кезеңде аналықтарының жанынан қадағалайды және басқа аталықтарды қууға тырысып, қосымша жұптасудың алдын алады. Аналық бұл қосымша жұптасу үшін жасырын түрде қашуға тырысады. Аталықтардың тұрақты күзетуге қабілеті жоқ түрлерде, тұрақты аталық бәсекелес аталықтардың спермасын басу үшін аналықпен жиі жұптасады. Жұптасқаннан кейінгі жыныстық қақтығыс еркектерде де, әйелдерде де кездеседі. Еркектер сперматозоидтар арасындағы бәсекелестікте жеңіске жету үшін әртүрлі тактикаларды қолданады. Оларға басқа аталықтың спермасын әйелден алу, үлкен мөлшердегі өз спермасымен бұрынғы ұрықтандыру арқылы басқа аталықтың спермасын ығыстыру, әйелдің репродуктивтік жолдарында болашақта басқа аталықтармен жұптасудың алдын алу үшін копуляциялық бітеу жасау, басқа аталықтарды әйелмен жұптасудан тоқтату үшін антиафродизиактар шашу және әйелдің репродуктивтік жолындағы құнарлы сперманы қорғау үшін стерильді парасперма өндіру кіреді. Бұл жыныстық қақтығыстың түрі аталық көбелектер аналықтың құрсағының ұшына балауыз тәрізді жыныстық бітеуді орналастырған кезде байқалады. Еркектер жыныстық қатынас кезінде аналыққа антиафродизиактар беру арқылы болашақта жұптасудың алдын алады. Бұл мінез-құлық Heliconius melpomene сияқты көбелек түрлерінде байқалады, онда аталықтар әйелге аталық көбелек сияқты иіс шығаратын қосылысты береді, осылай болашақ кез келген жұптасқандарды тоқтатады. Сонымен қатар, аталықтар сперманың стратегиялық бөлінуін бақылайды, аналықтың көп жұптасқан жағдайында көбірек сперма өндіреді. Бұл әдістердің барлығы әйелдердің осы әдісті қолданатын еркектерге тиесілі ұрпақ өндіру ықтималдығын арттыруға бағытталған.
Ата-ананың қамқорлығы және отбасылық қақтығыстар
Ата-аналық қамқорлық – ата-ананың баласына салған инвестициясы, оған жас ұрпақты қорғау және тамақтандыру, ұялар салу немесе дайындау, жұмыртқаларын сарысымен қамтамасыз ету кіреді. Жануарлар әлемінде ата-аналық қамқорлықтың түрлері сан алуан. Кейбір түрлерде ата-аналар балаларына қамқорлық жасамайды, ал кейбіреулерінде бір ата-ана немесе тіпті екі ата-ана бірлесіп қамқорлық көрсетеді. Мінез-экологиясының басқа да тақырыптарындағыдай, отбасы ішіндегі қарым-қатынастар да қақтығыстарға әкелуі мүмкін. Бұл қақтығыстарды үш негізгі түрге бөлуге болады: жыныстық (еркек-әйел) қақтығыстар, ата-ана мен бала арасындағы қақтығыстар және бауырлар арасындағы қақтығыстар.
Ата-ананың қамқорлығының түрлері
Жануарлар әлемінде ата-аналық қамқорлықтың көптеген әртүрлі үлгілері бар. Бұл үлгілер физиологиялық шектеулермен немесе экологиялық жағдайлармен, мысалы, жұптасу мүмкіндіктерімен түсіндіріледі. Омыртқасыз жануарлардың көпшілігінде ата-аналық қамқорлық жоқ, себебі ата-аналардың аз ғана жас ұрпақты қорғаудың орнына, тағдыры кездейсоққа қалдырылған көптеген жұмыртқаларды тууы тиімді. Басқа жағдайларда ата-аналық қамқорлық жанама болып табылады, ол ұрпақ дүниеге келгенге дейін жасалатын әрекеттер арқылы көрінеді, бірақ олардың тірі қалуы үшін өте маңызды; мысалы, Lasioglossum figueresi аналық тер аралары ұя қазып, оның ішіндегі ұяшаларды салады және жұмыртқа салғанға дейін оларды тозаң мен нектармен толтырады, сондықтан личинкалар шыққанда олар қорғалған және тамақтанған болады, бірақ аналықтары ұрпақтарымен байланыс жасамай-ақ өледі. Құстарда екі ата-ананың күтімі ең көп таралған, өйткені көбеюдің сәттілігі ата-аналардың балапандарын тамақтандыру қабілетіне тікелей байланысты. Екі ата-ана екі есе көп балаға тамақ беруге қабілетті, сондықтан құстар үшін екі ата-ананың да тамақ жеткізуі тиімді. Сүтқоректілерде әйелдердің күтімі ең көп таралған. Бұл, әдетте, аналықтардың ішкі ұрықтануына байланысты, сондықтан олар ұрықты ұзақ мерзімді жүктілік кезеңінде ішінде ұстайды, бұл аталықтарға қашуға мүмкіндік береді. Аналықтар сондай-ақ балаларды туғаннан кейін сүтпен қоректендіреді, сондықтан аталықтар тамақтандыру үшін қажет емес. Ата-аналық еркек күтімі тек жас ұрпақты тамақтандыруға немесе көтеруге көмектесетін түрлерде ғана байқалады, мысалы, мармозеттерде. Балықтардың 79% сүйекті балықтарда ата-аналық қамқорлық жоқ. Ата-аналық қамқорлық көрсететін балықтарда, әдетте, ол ұяны таңдау, дайындау және қорғаумен шектеледі, мысалы, сомыр ласосьінде. Сонымен қатар, балықтардағы ата-аналық қамқорлық, егер болса, негізінен еркектер жасайды, бұл гобилер мен қызыл ерін бленнилерінде байқалады. Ішкі ұрықтандырумен көбейетін түрлерде, әдетте, аналық балаға қамқорлық жасайды. Егер ұрықтандыру сыртқы жолмен жүргізілсе, онда еркек басты күтімші болады.
Отбасылық қақтығыс
Отбасылық қақтығыс – ата-ананың өмір бойындағы инвестициясының нәтижесінде туындайтын теңгерімсіздік. Роберт Триверс 1972 жылы ата-аналық инвестицияны "ата-ананың басқа ұрпақтарға инвестиция салу мүмкіндігінен айырылып, жеке ұрпақтың тірі қалу мүмкіндігін арттыратын кез келген инвестиция" деп анықтады. Ата-аналық инвестицияға қорғау және тамақтандыру сияқты мінез-құлықтар жатады. Әр ата-ананың өмір бойындағы ата-аналық инвестициясы шектеулі. Ұрпақтың сапасы мен саны арасындағы, сондай-ақ қазіргі және болашақ ұрпақтар арасындағы инвестициялық таңдаулар ата-аналардың қанша инвестиция салу керектігі және кімге инвестиция салу керектігі туралы қақтығысқа әкеледі. Отбасылық қақтығыстың үш негізгі түрі бар: жыныстық, ата-ана мен бала арасындағы және бауырлар арасындағы қақтығыстар. Ата-аналардың осы реакциясы – ата-аналар арасындағы мінез-құлық келіссөзінің бір түрі, ол тұрақты теңестіруге алып келеді. Жыныстық қақтығыстар жыныстар арасындағы қарсы эволюцияға себеп болуы мүмкін, оның мақсаты – екінші жынысты ұрпаққа көбірек күтім жасауға мәжбүрлеу. Мысалы, Prochyliza xanthostoma вальс шыбығында эякулятпен тамақтандыру әйелдің репродуктивтік сәттілігін арттырады және әйелдің бірнеше рет жұптасу мүмкіндігін азайтады. Дәлелдерге сүйенсек, сперматозоидтар аналық вальс шыбығының бірнеше рет жұптасуын болдырмау үшін эволюцияланған, осылайша атаның әкелігін қамтамасыз етеді. Сонымен қатар, әлеуметтік гименоптераларда патшайым мен оның жұмысшылары арасында жыныс қатынасы бойынша қақтығыс байқалады. Гаплодиплоидияға байланысты жұмысшылар (ұрпақтар) 3:1 әйелге қарсы еркек жыныс қатынасын қалайды, ал патшайым 1:1 жыныс қатынасын ұсынады. Патшайым да, жұмысшылар да жыныс қатынасын өздеріне тиімді етуге тырысады. Кейбір түрлерде жұмысшылар жыныс қатынасын бақылайды, ал басқа түрлерде, мысалы, B. terrestris, патшайым колонияның жыныс қатынасын айтарлықтай бақылай алады. Соңында, ата-ана мен бала арасындағы қақтығыстың нәтижесінде геномдық бейімделуге қатысты жаңа дәлелдер пайда болды. Ұрпақтағы әкелік гендер аналық гендерге қарағанда аналық ресурстарды көп талап етеді, және керісінше. Бұл инсулинге ұқсас өсу факторы II сияқты бейімделген гендерде көрінеді.
Ата-аналар мен бала арасындағы қақтығыстарды шешу
Ата-аналар өз балаларынан аштық немесе қажеттілік деңгейін көрсететін шындық белгіні күтеді, осылайша ата-аналар ресурстарды тиісінше бөле алады. Балалар ресурстардан өз үлесінен артығын алғысы келеді, сондықтан ата-аналардан көбірек көмек алу үшін сигналдарын жоғарылатады. Дегенмен, бұл қақтығыс шамадан тыс тікелей сұраудың салдарымен теңдестіріледі. Шамадан тыс тікелей сұрау жыртқыштарды тартады, сондай-ақ, егер сұрауға жауап берілмесе, балапанның өсуін баяулатады. Осылайша, тікелей сұраудың күшеюі баланың шыншылдығын қамтамасыз етеді. Ата-ана мен бала арасындағы қақтығыстың тағы бір шешімі – ата-аналардың күтімі мен баланың талабы бірге дамыған, сондықтан ешқандай айқын қақтығыс жоқ. Қарақұйрық (Parus major) құсының кросс-фостерлеу эксперименттері көрсеткендей, балаларының биологиялық анасы жомарт болғанда, балалар көбірек сұрайды. Демек, балаға инвестиция салуға дайындық баланың талабына сәйкес келеді.
Бауырлас бауырлас қақтығысы
Ата-ананың өмір бойына салған инвестициясы – ата-ананың барлық балаларына жұмсалатын ата-аналық ресурстардың белгілі бір мөлшері, ал балалары одан мүмкіндігінше көп алуға тырысады. Бір туысқандардың бірі ата-анасының мүмкіндігінен артық алуға тырысып, ата-аналық ресурстар үшін бәсекелеседі. Табиғатта бауырластар арасындағы бәсекелестік осыншалықты күшейіп, бір бауырлас ата-анасының инвестициясын барынша арттыру үшін өзге бауырларын өлтіруге дейін баратын көптеген мысалдар бар (Саблицидке қараңыз). Галапагос түлкісінде аналықтың екінші баласы біріншісі әлі емшектенген кезде дүниеге келеді. Ана сүті үшін бәсекелестік, әсіресе азық-түлік тапшылығы болған кезде, мысалы, Эль-Ниньо жылында, қатты болады, және көбінесе үлкен бала кіші баланы тікелей шауып өлтіреді. Кейбір құстарда бауырластық бәсекелестікке жұмыртқалардың әртүрлі уақытта шайқалуы да себеп болады. Мысалы, көк аяқты қаздың алғашқы жұмыртқасы екіншісінен төрт күн бұрын жарылады, нәтижесінде үлкен балапан өсуде төрт күндік басымдыққа ие болады. Егер үлкен балапанның салмағы күтілген көрсеткіштен 20-25 пайызға төмен болса, ол кіші бауырласына шабуыл жасап, ұядан қуады. Бауырластардың туыстық байланысы да бауырластар арасындағы қақтығыстың деңгейіне әсер етеді. Құстар отрядына жататын құстарды зерттеу барысында, аталық ерекшеліктері жоғары түрлерде балапандар қаттырақ сұранып, жалбарынатыны анықталды.
Ұялағы паразиттер
Кейбір жануарлар басқа түрлерді алдап, барлық ата-аналық күтімді қамтамасыз етеді. Бұл ұрық паразиттері өздерінің мезбендемесі мен ұрпақтарын өзімшілдікпен пайдаланады. Жалпы құқыл – ұрық паразиттерінің жақсы танымал мысалы. Құқылдың аналықтары мезбендеме түрлерінің ұясына бір жұмыртқа салады, ал құқылдың балапаны шыққаннан кейін мезбендеме жұмыртқалары мен балапандарын ұядан шығарып тастайды. Ұрық паразиттерінің басқа мысалдары – балбағалар, сиырқұстар және үлкен көк көбелектер. Ұрық паразиттерінің ұрпақтары мезбендеме ата-аналарын күтім көрсетуге итермелеу үшін көптеген стратегияларды қолданады. Зерттеулер көрсеткендей, жалпы құқыл аштықтан зардап шеккен мезбендеме балапандарының даусын еліктеп, көбірек тамақ сұрайды. Басқа құқылдар қанаттарымен көзбен алдап, тілеуді күшейтіп көрсетеді. Ұрық паразиттерінің ұрпақтарынан пайда болатын жалған кең ауыздық мезбендеме ата-аналарын көбірек азық жинауға мәжбүр етеді. Phengaris rebeli және Phengaris arion сияқты Phengaris көбелектері – ұрық паразиттерінің тағы бір мысалы, олар құқылдан ерекшеленеді, өйткені көбелектер тікелей мезбендеме түрлерінің ұясына, Myrmica schencki түріндегі құмырсқаларға жұмыртқа салмайды. Олардың личинкалары химиялық заттар шығарып, құмырсқаларды өздері құмырсқа личинкалары деп алдап, құмырсқалар оларды өз ұяларына апарып тамақтандырады. Сонымен қатар, Bombus bohemicus – басқа Bombus түрлерінің жұмысшыларына тәуелді болатын шошқа. Сол сияқты, Eulaema meriana тұқымдасындағы кейбір Leucospidae құрттары аралардың ұяларын және қоршаған ортасын паналау және тамақтану үшін пайдаланады. Vespula austriaca – аналықтары жұмысшыларды жем-шөппен қамтамасыз етуге және ұрпақтарына күтім жасауға мәжбүрлейтін тағы бір құрт. Атап айтқанда, Bombus hyperboreus – Арктикалық ара түрі де ұрық паразиті ретінде жіктеледі, өйткені ол Alpinobombus субгенесіндегі басқа түрлерге шабуыл жасап, оларды құлдыққа түсіріп, өзінің популяциясын көбейтеді.
Жұптастыру жүйелері
Жұптасу жүйелерінің әртүрлі түрлеріне моногамия, полигиния, полиандрия және еркін қарым-қатынас жатады. Әрқайсысы жұптастар арасындағы жыныстық мінез-құлықтарымен, мысалы, қандай аталықтар белгілі бір аналықтармен жұптасатынымен ерекшеленеді. Стивен Эмлен мен Льюис Орингтің (1977) ықпалды мақаласы жануарлар мінез-құлқының екі негізгі факторы жұптасу жүйелерінің әртүрлілігін анықтайды деп тұжырымдайды: әр жыныстың жұптастарға қолжетімділігінің өзгешелігі және кез келген жыныстың ата-аналық міндеттен бас тартуы.
Ата-анасының қамқорлығынсыз жұптасу жүйелері
Ата-анасының еркек қамқорлығы жоқ жүйеде ресурстардың таралуы, жыртқыштардың шабуылы және әлеуметтік өмір сүрудің әсері негізінен әйелдердің таралуына ықпал етеді, ал бұл өз кезегінде еркектердің таралуын анықтайды. Еркектердің басты мақсаты – әйелдерді иелену болғандықтан, олар әйелдер үшін тікелей немесе жанама түрде бәсекелеседі. Тікелей бәсекелестікте еркектердің назары толығымен әйелдерге шоғырланған. Көк басты құйрықбалықтарда әйелдер жақсы ұя орналасқан жерлер сияқты ресурстарды іздесе, еркектер әйелдерді ұялайды. Керісінше, еркектері жанама бәсекелестік мінез-құлқымен ерекшеленетін түрлерде, еркектер әйелдерге қажетті ресурстарды болжауға және оларды бақылауға немесе иеленуге тырысады, бұл оларға әйелдердің назарын аударуға көмектеседі. Әлеуметтік емес ара – Euglossa imperialis еркектері де иісті, бай негізгі аумақтарды қорғау үшін аймақтық топтар құру арқылы жанама бәсекелестік мінез-құлқы көрсетеді, мұндай топтарды жұптасу алаңдары деп қарастыруға болады. Мұндай топтардың құрылу мақсаты көбінесе ерікті болып табылады, себебі иісті, бай орындардың саны артық болған сайын, әйелдерге таңдау жасауға мүмкіндік беретін қолайлы аумақтар да көбейеді. Жұптасу алаңдары мен дауыс берулер де еркектердің әйелдер үшін бәсекелестігінің бір көрінісі саналады. Жұптасу алаңдарындағы еркектер қорғайтын аумақтардың ресурстарға кедейлігіне байланысты, оларды жанама бәсекелестер ретінде жіктеу қиын. Мысалы, көпіршік көбелектерінің еркектері әйелдерді тарту үшін жұптасу алаңдарында өнер көрсетеді. Сонымен қатар, оларды тікелей бәсекелестер деп санау да қиын, себебі олар әйелдер келгенге дейін аумақтарын қорғауға көп күш жұмсайды, ал әйелдер келгеннен кейін оларды өздеріне тарту үшін әртүрлі жұптасу ритуалдарын орындайды. Бұл байқаулар әйелдердің немесе ресурстардың таралуы еркектердің топтасуына негізгі ықпал ететінін анықтауды қиындатады, әсіресе еркектердің мұндай тығыз орналасқан аймақтарда ресурстарды және әйелдерді қорғаудағы қиындықтарын ескере отырып. Жоғарыда талқыланған жұптасу мінез-құлқының барлығын ескере отырып, түрлер арасындағы және түрлер ішіндегі айырмашылықтарға әсер ететін негізгі факторлар – экология, әлеуметтік қақтығыстар және тіршілік тарихындағы айырмашылықтар болып табылады.
Моногамия
Моногамия – құстардың 90% -ында кездесетін жұптасу жүйесі, себебі әрбір аталық және аналық ұяны бірлесіп күткен жағдайда, көбірек бала сүйе алады. Міндетті моногамияда аталықтар ұядағы аналарды тамақтандырады немесе инкубацияға және балапандарды тамақтандыруға қатысады. Кейбір түрлерде аталықтар мен аналықтар өмір бойына бірге болады. Моногамия сонымен қатар полигамия мүмкіндігінің шектеулі болуынан, аталықтар арасында жұптасу үшін күшті бәсекелестік туындауынан, аналықтардың аталықтың көмегінен айырылуынан және аналықтар арасындағы агрессиядан да пайда болуы мүмкін.
Көп әйелдік
Құстарда көп әйелділік еркектер ресурстарды бақылау арқылы әйелдерді тікелей монополияға алатын кезде пайда болады. Ата-аналық күтімге еркектер көбінесе үлес қоспайтын түрлерде, әйелдер аз немесе ешқандай зиян шекпейді. Дегенмен, басқа түрлерде әйелдер еркектің күтімін жоғалтудан зардап шегеді, сондай-ақ еркек бақылайтын ресурстарды – мысалы, ұя салу орындары немесе тамақ – бөлісудің салдарынан шығынға ұшырайды. Кейбір жағдайларда көп әйелді еркек жоғары сапалы аумақты бақылап, әйел үшін көп әйелділіктің артықшылықтары кемшіліктерін басып өтеді.
Полиандрияның шегі
Сонымен қатар, еркектердің моногамдық жұптасу жүйесін сақтап қалудың орнына, бір әйелді бөлісуге келісу арқылы жақсырақ нәтижелерге қол жеткізе алатын "полиандрия шегі" сияқты нәрсе бар көрінеді. Еркектер арасындағы ынтымақтастыққа себеп болатын жағдайларға азық-түлік тапшылығы және аумақтар немесе ұрғашылар үшін күшті бәсекелестік жатады. Мысалы, ер арыстандар кейде әйелдер тобын бақылау үшін коалиция құрады. Галапагос бүркіттерінің кейбір популяцияларында еркектер бір көбейту аумағын қорғау үшін бірігіп жұмыс істейді. Бұл жағдайда, еркектер ұрғашымен жұптасып, ұрпақтарының әкесі болады.
Әйелдердің қашуы және жыныстық рөлдердің өзгеруі
Құстарда тамақ көп болғанда, ұядан кету жиі кездеседі, сондықтан қалған серік балаларды жалғыз өзі тәрбиелей алады. Ата-ананың тағы бір жұбай табу мүмкіндігі жоғары болса, онда да ұядан кету орын алады, бұл экологиялық және популяциялық факторларға байланысты. Фалароптар сияқты кейбір құстарда жыныстық рөлдер кері айналады, яғни әйелдері ірілеу және жарқырап түсті болып, еркектерге ұяларын күту үшін бәсеке жасайды. Жаканаларда әйел еркектен үлкен болады және оның аумағы төрт еркектің бірнеше аумағымен қабаттасуы мүмкін. P. bibronii бақасының түрінде әйел бірнеше ұяны ұрықтандырады, ал еркек әрбір ұяны күтіп бағады, ал әйел басқа ұяларға көшеді.
Әлеуметтік мінез-құлық
Жануарлар өмір сүруге және көбейуге бейімділігін арттыру үшін бір-бірімен ынтымақтасады.
Туғандық таңдау
Қауымдық таңдау – жеке адамның туыстарының немесе туысқандарының көбелекке жарамдылығына қолдау көрсетуге бағытталған эволюциялық стратегияларды білдіреді, тіпті бұл әрекет организмнің өмір сүруіне және көбею қабілетіне белгілі бір шығын келтірсе де. Джон Мейнард Смит 1964 жылы осы терминді енгізді, бірақ Чарльз Дарвин бұл тұжырымға сілтеме жасады, ол туыстарға көмектесу топтық таңдау арқылы артықшылыққа ие болатынын айтты. Туыстық таңдаудың математикалық сипаттамаларын алғаш рет 1930 жылы Р.А. Фишер және 1932 және 1955 жылдары Дж.Б.С. Холдейн жасады. Кейіннен У.Д. Гамильтон осы тұжырымды танымал етті, соның ішінде 1963 және 1964 жылдары Джордж Прайс жасаған математикалық талдауды қосты. Қауымдық таңдау адамдардың жеке шығындарға баруға дайын екенін болжайды, себебі бұл олардың болашақ ұрпақтарға генетикалық үлесін арттыруы мүмкін. Мысалы, организм ұрпақ тәрбиелеуге көп уақыт пен күш жұмсауы мүмкін, өйткені бұл болашақ ұрпақ ата-ана мен бала арасында ортақ болатын гендерді таратуға жақсырақ мүмкіндік береді. Яғни, жеке адамның мінез-құлқының әсері: өзінің көбеюге жақсырақ бейімделуі, сондай-ақ ұрпақтар мен ұрпақ бермейтін туыстардың көбеюіне көмектесу. Генетикалық сигналдар өзгермелі кешігу гендерінен келеді, олар жасушалар арасындағы сигнал беру және байланыс процестеріне қатысады. Туыстық байланысты генетикалық түрде анықталатын иіс арқылы да тануға болады, бұл алғашқы әлеуметтік тер арасы Lasioglossum zephyrus-та зерттелген. Бұл аралар бұрын кездеспеген туыстарын тани алады және туыстық байланыстың деңгейін шамамен анықтай алады. Бразилиялық Schwarziana quadripunctata ұясыз арасы туыстарын тану және табу үшін химиялық көмірсутектердің ерекше комбинациясын пайдаланады. Әр химиялық иіс организмнің эпикутикуласынан шығады және жасқа, жынысқа, орналасқан жеріне және иерархиялық статусына байланысты өзгереді. Сол сияқты, тіссіз аралардың Trigona fulviventris түрі туыстарын туыс емес аралардан шамамен анықтай алады, олардың құрамындағы көмірсутектер мен май қышқылдары, сондай-ақ олардың ұяларын салу үшін қолданылатын өсімдіктердің гүлдік майлары мен балдары болады. Osmia rufa түрінде қауымдық таңдау жұптасу таңдауымен де байланысты. Әйелдер, әсіресе, олармен генетикалық жағынан жақын туысқандармен жұптасуға бейім.
Қоршаған ортаның белгілері
Жануарлар туыстығын анықтау үшін екі қарапайым ережеге бағынады. Бұл ережелерді қолдануға болады, бірақ олардың негізгі себебі – олардың тиімділігі. Бірінші ереже – "Менің мекенімдегі кез келгенін туыс деп сана". Бұл ереже қамыс құсында жақсы көрінеді, ол тек өз ұясындағы балапандарына ғана назар аударады. Егер оның туысы ұядан тыс жерде қалса, ата-анасы оған көңіл бөлмейді. Бұл ереже кейде күлкілі жағдайларға әкелуі мүмкін, әсіресе қамыс құсының ұясына жұмыртқа салып көбейетін паразиттік құстар болса. Мысалы, ересек көкек құсы ұяға жұмыртқасын жасырын түрде салуы мүмкін. Көкек құсынан шабал шыққаннан кейін, қамыс құсының ата-анасы оны өз баласы сияқты бағады. Қолдану қаупіне қарамастан, бұл ереже көбінесе өзін дұрыс танытады. Екінші ереже, Конрад Лоренц «бейімделу» деп атаған, сіз кіммен бірге өссеңіз, сол сіздің туысыңыз. Бұл мінез-құлықты бірнеше түр көрсетеді, оның ішінде, бірақ оған шектеліп қоймай, Белдингтің жер қаскырлары да бар. Жануарлар өз туыстарын танудың тағы бір жолы – ерекше сигналдармен алмасу. Ән салу көбінесе еркек және әйел арасындағы жыныстық белгі ретінде қарастырылса да, еркектер арасында да ән салу кездеседі. Мысалы, сірке құсы (Zaprionus tuberculatus) ән арқылы бір-бірін тани алады.
Ынтымақтастық
Ынтымақтастық – басқа бір жеке тұлғаға пайда әкелетін және осы пайда үшін қалыптасқан мінез-құлық ретінде кеңінен анықталады. Бұл басқа бір жеке тұлғаға пайда келтіру үшін арнайы таңдалмаған мінез-құлықты қамтымайды, себебі көптеген симбиоздық және паразиттік қатынастар бар, онда бір жеке тұлғаның мінез-құлқы (осы жеке тұлғаға пайда әкелу үшін қалыптасқан, басқаларға емес) басқа организмдердің пайдасына қолданылады. Тұрақты ынтымақтастық мінез-құлқының әрекет етуші де, алушы да пайда көруін қажет етеді, бірақ әрекет етушіге тиесілі пайда көптеген түрлі формада болуы мүмкін. Мұндай мінез-құлықтың көп бөлігі туыстық таңдаудың нәтижесінде пайда болады. Туыстық таңдау ынтымақтастық мінез-құлықтың дамуына мүмкіндік береді, онда әрекет етуші ынтымақтастықтан тікелей пайда алмайды. Екі жаққа да тікелей пайда тигенде жеке тұлғалар арасында ынтымақтастық ерікті түрде де болуы мүмкін. Бірлесіп бала күту, яғни бір жеке тұлға екіншісінің баласын күтіп-бағу, бірнеше түрлерде, соның ішінде үш қалпақты капуцин маймылдарында кездеседі. Ынтымақтастық мінез-құлық күштеп орындалуы мүмкін, онда ынтымақтастық танытпау теріс салдарларға әкеледі. Бұған ең жақсы мысал – әлеуметтік жәндіктер колонияларында кездесетін жұмыскерлердің бақылауы. Ынтымақтастықпен тарту парадигмасы – жануарлардың ынтымақтасатынын және қандай жағдайларда ынтымақтасатынын бағалау үшін қолданылатын танымал тәжірибелік әдіс. Ол екі немесе одан да көп жануарлардың өздері жеке жұмыс істей алмайтын құрал арқылы сыйлықты өздеріне тартуын қамтиды.
Түрлер арасында
Түрлі түрлердің өкілдері арасында ынтымақтастық болуы мүмкін. Түрлер аралық ынтымақтастық эволюциялық тұрғыдан тұрақты болуы үшін, ол екі түрдің де жекелеген өкілдеріне тиімді болуы керек. Мысалдарға, пистолеттік шаян мен гоби балығы, азотты бекітетін микроорганизмдер мен бұршақ тұқымдас өсімдіктер, құмырсқалар мен күйелер жатады. Күйелер мен құмырсқалардың арасында күйелер қантты сұйықтық – баллы шырышты бөліп шығарады, оны құмырсқалар жейді. Құмырсқалар күйелерді хищниктерден қорғайды және кейде құмырсқалардың жұмыртқалары мен дернәсілдерін құмырсқалардың колониясының ішінде өсіреді. Бұл мінез-құлық адамның үйретуіне ұқсас. Polybia rejecta және Azteca chartifex құмырсқалары бір-бірінің ұяларын хищниктерден қорғап, ынтымақтас әрекет етеді. Нарықтық экономика көбінесе ынтымақтастықтың мән-жайларын анықтайды: мысалы, жеке жануарлар арасындағы айырбас мөлшері сұраныс пен ұсыныс қағидаларына сәйкес келеді.
Қастық
Гамильтон ережесі туыс емес жандар арасындағы өшпенділік мінез-құлықты да болжауға мүмкіндік береді. Көптеген мінез-құлықтар, әдетте өшпенділік деп есептелгенімен, шындығында өзімшілдік ретінде түсіндірілуі тиіс, яғни орындаушыға пайда келтіріп, алушыға зиян тигізеді, ал нағыз өшпенділік мінез-құлық жануарлар әлемінде сирек кездеседі. Өшпенділіктің мысалы – полиэмбриональды паразиттік шегірдің құнарсыз сарбаздары. Ана шегір бір жұмыртқаны аталық, екіншісін аналық етіп көпіршік құрттың ішіне салады. Жұмыртқалар жыныссыз бөлінеді, нәтижесінде көптеген генетикалық тұрғыдан бірдей аталық және аналық дернәсілдер пайда болады. Сондай-ақ, құнарсыз әскерлер туыс емес бауыр дернәсілдеріне шабуыл жасайды, осылайша генетикалық тұрғыдан бірдей әпкелер тамаққа көбірек қол жеткізе алады. Дегенмен, барлық әлеуметтік жәндіктер бұл ережеге бағынбайды. Polistes dominula әлеуметтік шегірінде ұядағы жұптастардың 35% туыс емес. Эусоциалдылықты дамытуға көмектесетін үшінші экологиялық фактор – ресурстардың таралуы: азық-түлік аз болғанда және белгілі бір жерлерде шоғырланғанда, эусоциалдылыққа қолдау көрсетіледі. Бұл үшінші факторды растайтын деректер – жалаңаш тышқандар мен Дамараланд тышқандарының зерттеулерінен алынған, олардың қоғамдары бір жұп көбейетін жандардан тұрады.
Әлеуметтік жәндіктердегі қақтығыстар
Эусоциалдық колонияға көптеген пайда әкелетіні көрсетілгенмен, онда да қақтығыстар туындауы мүмкін. Мысалдарға жыныс қатынасының қақтығысы және белгілі бір әлеуметтік гименоптер түрлерінде, мысалы, Dolichovespula media, Dolichovespula sylvestris, Dolichovespula norwegica және Vespula vulgaris-та кездесетін жұмысшыларды бақылау жатады. Патшайым мен жұмысшы құмырсқалар жұмыртқа салатын жұмысшылардың ұрпақтарын немқұрайлылық таныту арқылы немесе тікелей жеу арқылы жояды немесе жазалайды. Жыныс қатынасының қақтығысы гименоптерлердің гаплодиплоидты табиғатынан туындайтын туыстық асимметриядан туындайды. Мысалы, жұмысшылар бір-бірімен тығыз байланысты, себебі олар патшайымнан гендерінің жартысын және әкесінен барлық гендерін мұраға алады. Олардың бір-бірімен жалпы туыстығы 0,5 + (0,5 x 0,5) = 0,75 құрайды. Осылайша, әйел бауырлар бір-бірімен үштен төрт бөлікке туыс. Ал еркектер ұрықтанбаған личинкадан пайда болады, яғни олар тек патшайымның гендерінің жартысын мұраға алады және әкесінен ешнәрсе алмайды. Нәтижесінде, әйелдің өзінің әкесімен туыстығы 0,25-ке тең, себебі оның әкесінен келген гендерінің 50%-ы әкесімен бөлісу мүмкіндігі жоқ. Сондықтан оның әкесімен туыстығы 0,5 x 0,5 = 0,25 құрайды. Осының нәтижесінде патшайым мен жұмысшылар арасында тартыс байқалады, онда патшайым 1:1 әйелдер мен еркектер арақатынасын қалайды, өйткені ол ұлдары мен қыздарына бірдей туыс (әр жағдайда r = 0,5). Алайда, жұмысшылар әйелдер мен еркектер арақатынасын 3:1 деп қалайды, себебі олар бір-бірімен 0,75 және әкелерімен 0,25 ғана туыс. Сонымен қатар, әлеуметтік жәндіктер колониясындағы жұмысшылар арасында да қақтығыс туындауы мүмкін. Кейбір түрлерде жұмысшы әйелдер жұптасу және жұмыртқа салу қабілетін сақтайды. Колонияның патшайымы өз ұлдарына гендерінің жартысы бойынша, ал жұмысшы қыздарының ұлдарына гендерінің төрттен бірі бойынша туыс. Жұмысшылар болса, өз ұлдарына гендерінің жартысы бойынша, ал әкелеріне гендерінің төрттен бірі бойынша туыс. Осылайша, патшайым мен оның жұмысшы қыздары өздерінің репродуктивті сәттілігін арттыру үшін ұрпақ беру үшін бәсекелеседі. Жұмысшылардың көбеюі олардың әйелдеріне қарағанда патшайымға көбірек туыс басқа жұмысшылармен шектеледі, бұл көптеген полиандролық гименоптер түрлерінде кездесетін жағдай. Жұмысшылар жұмыртқа салатын әйелдерді офагия арқылы немесе агрессивті әрекеттер арқылы бақылайды.
Моногамиялық гипотеза
Моногамия гипотезасы жәндіздердегі эусоциалдықтың пайда болуы үшін моногамияның болуының маңызды екенін көрсетеді. Бұл Гамильтонның rB > C ережесімен байланысты деп есептеледі. Моногамды жұптасу жүйесінде барлық ұрпақтардың бір-бірімен туыстық байланысы жоғары болады. Осының салдарынан, туған бауырға көмектесу, өзінің баласына көмектесудей пайдалы. Әкелер көп болған жағдайда, колонияның туыстық байланысы төмендейді. Мұндай жағдайларда, эусоциалдықтың пайда болуына себеп болатын факторлардан өзгеше себептермен көп жұптасудың пайдалы болуы мүмкін. Көбінесе, патшайымның көп рет жұптасуынан пайда болатын әртүрлі жұмысшылар тобы ауруларға қарсы тұру қабілетін арттырады және жұмысшылар арасында еңбекті бөлуді жеңілдетеді – мысалы, көк аяқты бобидің билеу үлгілері сияқты, немесе Synoeca cyanea түрлерінің ұяларына еңкейіп, дабыл дыбысын шығаруы. Басқа мысалдарға көкбауырлы қайың және Spodoptera littoralis жатады, олардың феромондары жыныстық тану механизмі ретінде пайдаланылады, бұл эволюцияны итермелейді. Жұптасу сигналының бір түрі ретінде, Zygiella x notata түрінің ата жұлдыз тоқу жәндіктері аналық тордың сигналдық жібін алдыңғы аяқтарымен шабады. Бұл әрекет аналық жәндікке атаның бар екенін білдіретін дірілдемелі сигналды жеткізеді. Коммуникацияның мәні эволюциялық мәселелерді тудырады, мысалы, сигнал берушінің алдауы немесе манипуляциялау мүмкіндігі. Мұндай жағдайларда, сигналды қабылдаушы сигнал берушінің мүддесін болжап, тиісті әрекет етуі керек. Егер тараптардың бірі қысқа мерзімді пайдаға ие болса, эволюция сигналға немесе жауапқа қарсы таңдау жасайды. Сигнал беруші мен қабылдаушы арасындағы мүдделердің қақтығысы екі тарап та жалпы пайда көретін жағдайда ғана эволюциялық тұрақтылыққа әкеледі. Алдаудың ықтимал пайдасы жұптасу табысы тұрғысынан жоғары болғанымен, адалдықты қалай бақылауға болатындығына қатысты бірнеше мүмкіндік бар, оларға көрсеткіштер, кемшіліктер және ортақ мүдделер жатады. Көрсеткіштер – организмнің жалпы денсаулығы, өнімділігі немесе күресу қабілеті сияқты қажетті сапаның сенімді белгілері. Кемшіліктер, атауынан көрініп тұрғанындай, олардың иесіне шектеулі шығындарды жүктейді, сондықтан сапасы төмен бәсекелестер сапасы жоғары әріптестеріне қарағанда үлкен шығындарға ұшырайды. Ортақ мүдде жағдайында, сигнал беруші мен қабылдаушы үшін өзара әрекеттесудің пайдасын барынша арттыру үшін адал қарым-қатынас жасау пайдалы. Сигналдар көбінесе адал болады, бірақ ерекшеліктер де бар. Адал емес сигналдардың классикалық мысалдары – олжаны тартып алу үшін пайдаланылатын шақпақ балықтың люминесцентті жемі, немесе улы емес көбелек түрлерінің, мысалы, улы модель Battus philenor-дың Papilio polyxenes-ін имитациялау. Эволюция әдетте адал емес сигналға қарсы таңдау жасауы керек болғанымен, мұндай жағдайларда қабылдаушы сигналды қабылдап, орташа есеппен көбірек пайда көретіндей көрінеді.