Кіріспе
Зороастризмде келісім, жарық және анттың құдайы – Зороастризмнің язатасы. Митра (Миθра, Миθра), римдіктерде көбінесе Мехр немесе Митрас деп белгілі, – ежелгі ирандық келісімдер, жарық, ант, әділдік, күн, шарттар және достық құдайы. Митра шарттардың құдайы ғана емес, сонымен қатар сот судьясы, шындықтың барлық нәрсені көретін қорғаушысы, малдың, егіннің және судың қамқоршысы. Римдіктер Митраның құпияларының Зороастризмнің парсы көздерінен тарағанын айтты. 1970 жылдардың басынан бері ғылыми қауым парсы және римдік дәстүрлер арасындағы айырмашылықтарды атап өтті, бұл римдіктердің зороастризм идеяларын қабылдауының нәтижесі болуы мүмкін.
the Zoroastrian yazata
Mithra ( Miθra, Miθra), commonly known as Mehr or Mithras among Romans, is an ancient Iranian deity of covenants, light, oath, justice, the sun, contracts, and friendship. In addition to being the divinity of contracts, Mithra is also a judicial figure, an all seeing protector of Truth, and the guardian of cattle, the harvest, and the Waters. The Romans attributed their Mithraic mysteries to Zoroastrian Persian sources relating to Mithra. Since the early 1970s, the dominant scholarship has noted dissimilarities between the Persian and Roman traditions, making it, at most, the result of Roman perceptions of Zoroastrian ideas.
Этимология
Ведалық жалпы атаулы есім митрамен бірге, авесталық жалпы атаулы есім миθра прото-индоирандық *митрам (Митра) түбірінен, *ми "байлау" түбірінен және "құрал қосымшасы" тра "тудыратын" жұрнағынан пайда болған. Осылайша, этимологиялық тұрғыдан алғанда, митра/миθра "байлауды тудыратын" дегенді білдіреді, бұл "Соглашение, шарт, серт" деген авеста сөзінде сақталған. Орта иран тілдерінде (Орта парсы, парфян және т.б.), миθра мирке айналды, содан кейін жаңа парсы тіліндегі مهر (mehr) және армян тіліндегі մհեր (mihr/mher) тілдері пайда болды.
Жазбаларда
Басқа құдайлар сияқты, Митраның аты Гатталарда – зороастризмнің ең көне мәтіндерінде, немесе Ясна Хаптангаитиде, Ясна литургиясының жеті тармақты бөлімінде есіммен айтылмайды. Ирандық ахуралық үштік құрамының мүшесі ретінде, Ахура Мазда мен Ахура Березаити (Апам Напат) сияқты, Митра да биік мәртебеде. Митра, Рашну "Әділет" пен Шраоша "Бойұсыну" қатарлы, Чинват көпіріндегі үш судьяның бірі – "Ажырату көпірі", одан барлық жан өтуге тиіс. Алайда, Сраошадан өзгеше, Митра психопомпа емес, өлгендер әлеміне жанды жетелеуші жолбасшы емес. Егер жақсы ойлар, сөздер мен істер жамандықтан басым болса, Сраоша ғана жанды көпірден өткізеді. Келісім құдайы ретінде Митра алдауға келмейтін, қатесіз, мәңгілік сақшы және ешқашан тоқмейтін. Митра сондай-ақ малдың қорғаушысы, ал оның тұрақты анықтамасы – "кең жайылымдардың иесі". Ол судың қамқоршысы және осы жайылымдардың жеткілікті сумен қамтамасыз етілуін қадағалайды. Митраның мәтіндерде кездеспеуі бір кезде ирандықтардың арасында алаңдаушылық тудырған. ХХ ғасырдың бірінші жартысында жиі айтылған пікір, осы мәтіндерде Митра туралы есімнің жоқтығы (яғни, Зороастрдың үндемеуі) Зороастрдың Митраны қабылдамағанын білдіретіні болды. Бұл "үндетпеу арқылы болжам" енді қолданылмайды. Осы болжамға негізделген тағы бір қатар болжамдар пайда болды, олар Зороастрдың Митраны атамауының себебі, оның Зороастр айыптаған қанқұмар даева табынушыларының жоғарғы құдайы болғандығы еді. Алайда, "Зороастрдан бұрын ирандықтар арасында ең жоғарғы құдай тұжырымы болғандығын, немесе олардың арасында Митраға немесе кез келген басқа құдайға ежелгі немесе зороастризм пантеондарынан тыс жеке табыну жасалғандығын көрсететін нақты дәлел әлі ұсынылмаған". Митраға арналған Авесталық ғимаят (Яшт 10) – ең ұзын және ең жақсы сақталған Яшттардың бірі. Зороастрий Авеста жазбаларында Митра "Кең жайылымдардың Митрасы, мың құлақты және сансыз көзді" (Ясна 1:3), "Жоғары және мәңгілік, провинция билеушісі" (Ясна 1:11), "Сөзі рас, Ассамблеяның құрамында, мың құлақты, жақсы пішінделген, он мың көзді, биік, кең білімді, көмекші, ұйықтамайтын, мәңгілік сергек. Біз Митраға құрбандық шаламыз, барлық елдердің Иесі, оны Ахура Мазда ең салтанатты, Жаратылыстан тыс Язадтар ретінде жаратқан. Осылайша, Митра да, Ахура да, екі биік мәртебелі ие, бізге көмекке келсін". (Khwarshed Niyayesh 6-7). Сасанид императоры Ардашир ІІ-нің (б.з. 3 ғасылы) таққа отыру рәсімі (Ирандағы Тақ-и Бостанның 3 ғасылға жататын бейнесі). Сол жақта жазата Митра тұр, қолында барсом көтерілген, бұл рәсімді қасиетті етеді. Митра есімін қамтитын патшалық атаулар (мысалы, "Митрадат") Парфия, Армения және Анатолия, Понт және Каппадокия династияларында кездеседі. Жас Аполлонийлік типтегі Митра Парфян кезеңіндегі Иран мәдениетінің басқа елдерінде де кездеседі, мысалы, Рим-Парфян шекарасындағы Коммаген және Индо-Иран шекарасындағы Кушан империясында. Бойске сілтеме жасап, Сандерман былай дейді: "Парфян манихейлері арасында Митра Күн құдайы ретінде үшінші хабаршының жалпы ирандық бейнесі ретінде Нарисафтан асып түсті; парфяндықтар арасында Митраның үстемдігі үшінші хабаршымен сәйкестендіруге әкелді, бұл манихей құдайындағы митралық қасиеттерге құлшылық басымдығына әкелді". Бұл михрлерге қатысы жоқ парфяндық және соғдиандық Митр немесе Митрг. Митра есімімен тілдік тамырлары ортақ болса да, Вернер Сандерман бұл есімдер манихейшілдіктің Майтреяға тең екенін көрсетті.
[[Image:Taq e Bostan High relief of Ardeshir II investiture. jpg|thumb|Investiture of Sassanid emperor Ardashir II (3rd century CE bas relief at Taq e Bostan, Iran. On the left stands the yazata Mithra with raised barsom, sanctifying the investiture. Royal names incorporating Mithra's (e. g., "Mithradates") appear in the dynasties of Parthia, Armenia, and in Anatolia, in Pontus and Cappadocia. The youthful Apollonian type Mithra is found in images from other countries of Iranian culture in the Parthian period, such as Commagene in the Roman Parthian border and the Kushan Empire on the Indo Iranian border. Citing Boyce, Sundermann remarks, "It was among the Parthian Manicheans that Mithra as a Sun God surpassed the importance of Narisaf as the common Iranian image of the Third Messenger; among the Parthians the dominance of Mithra was such that his identification with the Third Messenger led to cultic emphasis on the Mithraic traits in the Manichaean God." Unrelated to these Mihrs are Parthian and Sogdian Mytr or Mytrg. Although sharing linguistic roots with the name Mithra, Werner Sundermann established that those names denote Manicheanism’s equivalent of Maitreya.
Әдебиетте
Бойстың айтуынша, құпиялар туралы ең алғашқы әдеби сілтемелер латын ақыны Стацийдің шамамен 80 жылы, ал Плутархтың (шамамен 100 жылы) еңбектерінде кездеседі.