Кіріспе

Карлизм (испанша Carlism; ; ; Lang es) – Испанияда Бурбон әулетінің балама тармағын орнатуға бағытталған дәстүрлі және легитимистік саяси қозғалыс. Бұл қозғалыс 19 ғасырдың басында Испания монархиясының мұрагерлік құқығына байланысты туындаған дау мен Бурбон әулетінің Альфонсин тармағына қатысты кең тараған наразылықтың нәтижесінде құрылды. Кейіннен ол 19 ғасырдағы либерализмге қарсы күрестегі испан консерватизмінің маңызды бөлігіне айналды, бұл күрес әскери қақтығыстарға, яғни Карлист соғыстарына әкеп соқты. Қозғалыс 1830 жылдары ең күшті болды, бірақ 1898 жылы Испанияның испан-американ соғысындағы жеңілісінен кейін қайта жанданды. Осы жеңіліспен Испания империясы Филиппин, Куба, Гуам және Пуэрто-Рико сияқты маңызды теңіз үсті елдерін АҚШ-қа жоғалтты. Карлизм 20 ғасырда Испания азамат соғысындағы ұлтшыл фракцияның құрамында және одан кейін жеңіске жеткен Франко режимінде маңызды рөл атқарды, 1975 жылы Испания демократияға көшкенге дейін. Карлизм бүгінде шағын партия ретінде өмір сүруін жалғастыруда. Объективті түрде қарастырғанда, Карлизм – саяси қозғалыс. Ол өзін «заңды» деп жариялаған династиялық тудың қорғауында пайда болды және 1833 жылы Фердинанд VII қайтыс болғаннан кейін, жеткілікті резонанс пен халықтық қолдауға ие болды. Оның үш негізгі қағидасы бар: а) Династиялық ту – заңдылық. б) Тарихи сабақтастық – Лас-Испания. в) Заңдық-саяси доктрина – дәстүршілдік. Карлизм дегеніміз не?

Даулы мұрагерлік жүйелер

Дәстүр бойынша, испан патшалықтарының біреуін қоспағанда, ұлдары болмаған жағдайда қыздарының, ал ағалары болмаған жағдайда сіңілілерінің мұрагерлік құқығына рұқсат берілді (еркектерге басымдық берілетін тұңғыш туғандық). Бір ғана ерекшелік – Арагон, ол жартылай салицизмді ұстанды. Ең толыққанды ережелер 13 ғасырдың соңында жасалған «Жеті бөлімді кодекс» (Siete partidas) болып табылады. 1700 жылдың 1 қарашасында француз Бурбон әміршісі Филипп V испан тағына отырды. Француз корольдық үйінде әйелдердің мұрагерлік құқығына жол бермейтін саликтік заң қолданылды. Сәйкесінше, дәстүрлі испандық мұрагерлік тәртібі жартылай саликтік жүйеге уступить тиіс болды, ол Филипптің әулетінен шыққан барлық еркектердің (кез келген тармақта) толықтай жойылуы жағдайында ғана әйелдерді тәжге жолатпады. Бұл өзгеріс жауынгер шетелдік державаның талабымен жасалған болуы мүмкін, себебі мұндай одақ ұлттық маңызы бар мәселелерге зор әсер ете алатын еді (әсіресе Франко-испан консенсусы ұстанатын саяси позициялардан алшақтауды қалайтын мемлекеттер үшін, соның ішінде Киелі Рим империясы). Бұл мәселе бойынша бірнеше жыл бойы пікір таластар болды, тіпті Франко-испан одағының мүмкін еместігі анық болғаннан кейін де. Испания үкіметі дәстүрлі тәртіпке қайта оралуға бірнеше рет тырысты, мысалы, 1789 жылғы Карл IV жарлығында (төменде қараңыз), бірақ мұрагерлік мәселесі 1830 жылы Фердинанд VII ауырып, баласы болмаған, бірақ жүкті әйелі болған кезде ғана өзекті болды. Ол 1830 жылы 1789 жылғы жарлықты жариялап, туылмаған балаға, тіпті қыз болса да, тәжді қамтамасыз етуді шешті. Заң бойынша, Фердинандтың інісі Инфанте Карлос, сол уақытқа дейін мұрагерлік құқығына ие болған, принцесса Изабелладан кейін тұрды. Көптеген замандастары (патшаның ағасы және кіші Бурбон тармақтарынан бастап) мұрагерлік тәртібіндегі өзгерісті әртүрлі себептермен заңсыз деп санады. Олар династиялық Карл партиясын құрды, ол тек жартылай саликтік мұрагерлік заңын мойындады, ол Фердинандтың қызы, болашақ Изабелла II-ге қарағанда Инфанте Карлосқа басымдық берді.

Фердинанд VII өлгеннен кейінгі саяси ландшафт (1833)

Еуропаның көптеген елдеріндегідей, Наполеон оккупациясынан кейін испандық саяси элита "абсолютистерге" – ескі тәртіпті қолдайтындарға, және француз революциясының идеяларына ықпалданған либералдарға бөлінді. Испанияның Наполеон империясынан тәуелсіздік үшін соғысы көптеген тәжірибелі партизандық күштерді және үлкен әскери аппаратты қалдырды, олардың көпшілігі – мұқтаж либералдар болатын. 1808 жылғы Наполеонға қарсы көтерілістің сәттілігі Испания мен испан Америкасының саясатына ұзақ мерзімді әсер еткен, көтеріліс құқығының дұрыстығына сенімділік тудырды, тіпті ол санасыз болған жағдайда да. Фердинанд VII билігі саяси айырмашылықты жеңе алмай, тұрақты институттар құра алмады. "Либералдық үшжылдық" (1820–1823) деп аталатын кезеңде әскери "pronunciamiento" арқылы 1812 жылғы конституция қайта жаңартылды, бірақ одан кейін "Қиын онжылдық" (1823–1833) келді, он жыл патшаның абсолюттік билігі екі тараптың да қуғын-сүргінге ұшырауының ащы естеліктерін қалдырды. Билікте болған кезде екі топтың да орташа және радикалды бағыттары пайда болды. Абсолютистердің (немесе роялистердің) радикалды бағыты, "Апостоликтер" деп белгілі болды, мұрагер Дон Карлосты өздерінің табиғи басшысы деп қарады, өйткені ол терең діншіл және, әсіресе 1820 жылдан кейін, либералдыққа қарсы болды. 1827 жылы Каталония "Agreujats" немесе "Agraviados" ("Назаланғандар") көтерілісінен дүрлікті, бұл ультраабсолютистік қозғалыс болды, ол бір кезде аймақтың үлкен бөлігін бақылады. Сол кезде инфант алғаш рет патша деп жарияланды. Ол қатысы жоқ екенін мәлімдеді. Фердинанд патшаның соңғы жылдары оның мұрагерлігіне байланысты туған қиындықтардың салдарынан саяси қайта құрылымдама жүрді. 1832 жылдың қазан айында король Франсиско Сеа Бермудез басқаратын монархиялық үкімет құрды, ол "Апостоликтер" партиясын басып тастауға және амнистия арқылы Изабелланың анасы Мария Кристина Бурбонның регенттігімен мұрагерлік құқығына либералдық қолдау табуға жақындады. Дон Карлостан құтылу үшін ғана либералдар Астурияның жаңа ханшайымын қабылдады. Сонымен қатар, 1830-шы жылдардың басында Франциядағы Бурбон билігінің аяқталуын білдірген француздық қайта жаңғыртудың сәтсіздігі және Португалиядағы легитимисттік және либералдық партиялар арасындағы азаматтық соғыс үлкен әсер етті.

Әлеуметтік және экономикалық факторлар

Осы саяси эволюциядан басқа, Карл соғыстарына дейінгі жылдар Испаниядағы терең экономикалық дағдарыспен сипатталды, ол Америка континенттік провинцияларының жоғалтылуымен және мемлекеттің банкротқа ұшырауымен байланысты болды. Екіншісі, әлеуметтік наразылықты күшейткен салық қысымын арттырды. Либералдар ұсынған кейбір экономикалық шаралар (мысалы, Desamortización, яғни 1821 жылы басталған, жалпы және шіркеу мүліктерін бөлу, сату) көптеген шағын шаруашылықтардың тұруына тікелей қауіп төндірді, олардың тұрғындары ешқандай төлемсіз немесе аз төлеммен өгіздері мен есектерін азықтандыру үшін ортақ жайылымдарға тәуелді болған. Содан кейін кеңінен кедейлік тарады, көптеген ауруханалар, мектептер және басқа да қайырымдылық мекемелері жабылды. Маңызды фактор діни мәселе болды. 1820 жылдан кейін радикалды либералдар (прогрессист) діни институттарға қарсы күшті ұстанымдар білдірді. Олардың масондыққа байланысты екені күдік тудырды. Бұл саясат оларды (көптеген жағдайда терең католик) испан халқының көптеген топтарынан, әсіресе ауылдық аймақтарда, алшақтатты. Фердинанд VII қайта орнатқан "Либералдық үшжылдық" кезеңінде жойылған жалғыз институт – инквизиция болды. Радикалды абсолютисттік партияның талаптарының бірі оны қайта құру болды. Либералдар билікте болған кезде доктриналық болды, орталықтандыру мен бірыңғай басқаруды ұстанып, жүзеге асырды. Баск елінен басқа, Испанияның көптеген аймақтарында өзіндік сезімдер күшті болды, олар осыдан ренжіді. Бірінші Карл соғысының басталуында екінші дәрежелі фактор болғанымен, бұл біртұтастыққа қарсы жергіліктілік, фьюэростарды қорғаумен көрсетілген, уақыт өте келе Карлизмнің маңызды туларының біріне айналды. Бұл Карлизмге Баск аймақтарында (Наварра, Гипускоа, Бискайя және Араба), сондай-ақ Арагон тажының ежелгі аймақтарында (Арагон, Каталония және Валенсия) қолдау көрсетті, себебі бұл аймақтар өздерінің ежелгі басқару құқықтарын жоюға наразылық білдірді.

Карл соғыстары (1833-1876)

Карлистік соғыстар кезеңінде партия билікке негізінен әскери жолмен қол жеткізуге тырысты, бұл классикалық Карлизм, себебі соғыстар – немесе олардың қаупі – Карлизмді Испанияның саяси тарихының орталық сахнасына шығарды, сонымен қатар Карлизм мәдени және әлеуметтанулық формасын қалыптастырды, оны жүз жылдан астам уақыт бойы сақтап қалды. Бұл дәуірдің тарихи ерекшеліктері:
Бірінші Карл соғысы (1833–1840) – 1833 жылдан 1840 жылға дейін Испанияда болған азаматтық соғыс, ол таққа мұрагерлік және испан монархиясының мәніне байланысты фракциялар арасында өтті. Бұл соғыс Испанияның Изабелла II атынан әрекет еткен регент Мария Кристина мен марқұм корольдің інісі Карлос де Борбонның (немесе Карлос V) жақтастары арасында болды. Карлистердің мақсаты – абсолюттік монархияны қайта орнату еді. Португалия, Франция және Ұлыбритания регенттікті қолдады және Карл әскеріне қарсы күресу үшін еріктілер мен тіпті тұрақты әскерлерді жіберді. Испандық некелер ісі (1846) – Франция, Испания және Ұлыбритания арасындағы интригалар тізбегі, ол Испания королевасы Изабелла II мен оның қарындасы инфанта Луиза Фернанданың некелеріне қатысты. Екінші Карл соғысы (1847–1849) – Каталониядағы шағын көтеріліс. Көтерілісшілер Карл VI-ны таққа отырғызуға тырысты. Галисияда көтеріліс көлемі шағын болды. Соғыс, формальды түрде, Изабелла II-нің Карлистік талапкер Карлос де Борбонмен (немесе Карлос VI) некелесуіне көмектесу үшін жүргізілді, бірақ Изабелла II оның орнына Франсиско де Борбонға үйленді. 1860 жылғы экспедиция және оның салдары. Сол жылы Монтемолин графы pronunciamiento арқылы билікті басып алуға тырысты. Ол Сант-Карлес-де-ла-Рапитаға (Таррагона) қонды, бірақ тез ұсталып, құқықтарынан бас тартуға мәжбүр болды. Бұл оқиға, босатылғаннан кейінгі оның мінез-құлқы және одан кейін кезекті мұрагері либералды ағасы болғаны Карлизмді құрып кеткендей етті. Оны тек оның әкесінің әйелі, Брагансаның Мария Терезасы, Бейра ханшайымы құтқарды; және
1868 жылғы «Даңқты революция». Изабелла II Испаниядағы дерлік барлық адамды өзінен алыстатты, осылайша сол жылы прогрессивтік революция оны елден қуды. Осы кезде Карлизм, өзінің жаңа басшысы Карлос VII басшылығымен, көптеген саяси католиктер мен консерваторлар үшін бірігу ортасы болды, Испаниядағы келесі үкіметтерге қарсы оңшыл оппозицияның негізгі күшіне айналды. Төрт жылдық саяси қызметтен және кейбір тартыншақтықтан кейін, әскери жол үшінші Карл соғысында (1872–1876) қайтадан сыналып көрілді.

Карлдықтар бейбіт уақытта (18681936)

1868 жылы Изабелла II-нің беделін жоғалтуы және одан кейінгі құлдырауы, сондай-ақ Папа Пий IX-тың карлизмді тұрақты қолдауы, бұрынғы Изабеллалық консервативті католиктердің көптеген бөлігін (мысалы, Франсиско Наварро Виллослада, Антонио Апариси, Кандидо Носедаль, Алехандро Пидаль) карлистік қозғалысқа қосылуға итермеледі. Бір кезде, тіпті үшінші соғыс басталғаннан кейін де (1872), бұл революциялық режимге қарсы ең маңызды және жақсы ұйымдастырылған «оңшыл» оппозициялық топқа айналды, 1871 жылы парламентте 90-ға жуық мүшесі болды. Жеңіліске ұшырағаннан кейін, бір топ (Алехандро Пидаль басқарып) карлизмнен қол үзді және Испанияда орташа, династиялық емес католик партиясын құрды, кейіннен ол Антонио Кановас дель Кастильоның консерваторларымен бірікті. 1879 жылы Кандидо Носедаль партияны қайта ұйымдастырумен айналысты. Оның басты құралы – өте агрессивті баспасөз болды (1883 жылы Папа Лео XIII оны күшейту үшін Cum multa энцикликасын жариялады). Оның ұстанымы – карлистердің саяси және, әсіресе, діни принциптеріне (содан «интегрист» термині пайда болды) сөзсіз адалдық болды. Бұл тенденция соншалықты радикалды болды, 1888 жылы Карл VII Кандидоның ұлы Рамон Носедалды орталықтаған топты қуғынға салуға мәжбүр болды, осылайша дін қызметкерлері арасында ықпалды, бірақ шағын Интегрист партиясы құрылды. Осы уақытта маркиз де Серральбо жергілікті жиналыстарды (олардың «Círculos» деп аталатын, 1936 жылы Испанияда бірнеше жүздегені болды) және олардың әлеуметтік іс-қимыл бағдарламаларын негізге алды, сондай-ақ Реставрацияның саяси жүйесіне белсенді қарсылық көрсетті (1907 жылғы «Каталониялық ынтымақтастық» сияқты кең коалицияларға қатысты, онда аймақтық және республикалық партиялар болды). Сайлау кампаниялары кезінде карлистер, Наваррадан басқа, көп табысқа жете алмады. 1893 жылдан 1918 жылға дейін Хуан Васкес де Мелла партияның ең маңызды парламенттік көшбасшысы және идеологы болды, ал оған партиядан тыс испан консервативті ой-санасына кеңінен әсер еткен Виктор Прадера да қосылды. Бірінші дүниежүзілік соғыс карлизмге ерекше әсер етті. Карлдық талапкер, сол кездегі Мадрид герцогы Хайме, Ресей императорлық отбасымен тығыз байланыста болды, Австрия императоры Франц Иосифпен жаман қарым-қатынаста болды және Бурбон үйінің басшысы болды, ол одақтастарды қолдады, бірақ Австрияда, Шлосс-Фрохсдорф сарайында үй қамауында өмір сүрді, Испаниядағы саяси басшылығымен байланысы болмады. Соғыс аяқталғаннан кейін, Дон Хайме Испаниямен еркін байланыс жасай бастағанда, дағдарыс басталды, Васкес де Мелла және басқалар партия басшылығынан (сонымен аталған «Меллистер») кетуге мәжбүр болды. 1920 жылы карлистер жұмысшы табына солшыл кәсіподақтардың ықпалын тежеу үшін «Sindicatos Libres» (Католиктік еңбек одақтары) құруға көмектесті, еңбек талаптары мен жоғары таптың мүдделері арасындағы қиын тепе-теңдікті сақтады, оған карлизм тығыз байланысты болды. Мигель Примо де Ривераның диктатурасына (1923–1930) карлистер қарсы болды, бірақ көптеген партиялар сияқты, ұйқыға кетіп, 1931 жылы Екінші Республиканың келуімен ғана оянды. Республика жариялануға дейін карлистер қайта құрылған Баск Ұлттық партиясымен про-шартерлік Коалиция Католико Фуэриста аясында карлизмнің негізгі аймақтарында, Баск аймағында бірікті, осылайша Баск статутының жобасына серпіндік берді. 1931 жылдың қазан айында испан тағына талапкер герцог Хайме қайтыс болды. Оның орнын 82 жастағы талапкер Альфонсо Карлос де Борбон иеленді, Олазабаль басқарған интегралистер мен «Меллистерді» біріктірді. Олар Испания мен католицизмді терең танумен бірге аймақтық негізде испан ұлтшылдығын білдірді. Карлистік радикализм «хаимистерді» басктық бағытымен көлеңкеге түсірді. Баск (Наварра) статуты 1932 жылы католицизмнің орталық рөлі туралы келіспеушіліктерге байланысты қабылдана алмады, ал жаңа карлистік партия Comunión Tradicionalista Республикамен ашық қақтығысуды таңдады. Республика режимнің зайырлы сипатын, шіркеу мен мемлекеттің бөлінуін, сондай-ақ Франция 1905 жылы жасаған дін бостандығын орнатты, дәстүршілдер бұған қарсы болды. Comunión Tradicionalista (1932) ультра-католиктік, зайырлылыққа қарсы ұстанымды көрсетті және әскери төңкерілді жоспарлады, сондай-ақ оңшыл апокалиптикалық көзқарастарды қабылдады және христиандыққа қарсы күштердің одағымен соңғы қақтығыс туралы айтты. Бұл көзқарастардың ең радикалды жақтаушысы Хуан Васкес де Мелла болды, ол еврей капиталы либералды революцияны қаржыландырғанын және қазір коммунистік революцияны, «мұсылмандық топтармен» (тіпті бостандықтары үшін күресіп жатқан Риф тайпаларымен бірге) христиандық цивилизацияны жою және әлемге «еврей тираниясын» орнату үшін қолдап отырғанын айтты. Сол кезде оңшыл айналымдарда еврей капиталы мен Маркс арасындағы байланыс және Испания арқылы жасалған плацдарм туралы мәлімдемелер тарады. Наваррада, карлистердің негізгі бекінісінде, қозғалыс El Pensamiento Navarro газетінің айналасында бірікті, оны дін қызметкерлері ғана оқыды және El Diario de Navarra газетінен кейін екінші орында тұрды, ол да баскқа қарсы ұстанымды ультраконсервативті басылым болды. 20 ғасырдың басында ұйықтап жатқан жартылай әскери Requeté қайта жандандырылды. 1931 жылдың мамырында Хайме дель Бурго (1979 жылғы UPN партиясының жетекшісінің әкесі) және басқа жас хаимистер Эйбардан қару-жарақ контрабандасын ұйымдастырып, оларды «қорғаныс» партияларына, Decurias деп аталатын партияларға таратып, бай тұлғалардың (ірі жер иелері және т.б.) қаржыландыруына сүйенді. 1932 жылы Республикаға қарсы алғашқы төңкеріс әрекеті Санхурхадада болды, оған карлистік рух берілді. 1934 жылғы қазан революциясы карлистік депутат Марселино Ореха Элосегидің өмірін қиды, ал Мануэль Фаль Конде жас карлистердің (Хайме дель Бурго және Марио Оскоиди) Республиканы құлатуға ұмтылыстарын жалғастырды. Карлистер Республикамен және оның әртүрлі солшыл топтарымен қарулы соғысқа дайындала бастады. Наварраның алғашқы қорғаныс Decurias-тарынан (партиялық кеңселерде және шіркеулерде орналасқан) Requeté Испаниядағы жақсы жаттығудан өткен және ең күшті шабуылдық жартылай әскери топқа айналды, Мануэль Фаль Конде басшылық еткенде. Оның құрамында 30 000 қызыл берет (Наваррада 8 000 және Андалусияда 22 000) болды.

Соғыс кезінде (19361939)

Карлистік милиция, Рекетес, Екінші испан республикасы кезінде әскери дайындықтан өтті, бірақ көптеген қастандық жасаған генералдармен маңызды идеологиялық айырмашылықтары болды. 1936 жылғы шілдедегі көтеріліс және одан кейінгі Испания азамат соғысы кезінде карлистер, болғанмен, дәрменсіз болса да, ұлтшыл көтерілісшілердің жағына қосылды. Генерал Мола, өзінің ашықтығымен және қылмыстық тәсілдерімен танымал, республикалық билік тарапынан, ирониялық түрде, оңшыл бүлік ошағының ортасына, Памплонаға ауыстырылды. 1936 жылдың мамырында генерал Рекетес басшысы, наварралық карлист Игнасио Балезтенамен кездесіп, көтеріліске қолдау көрсету үшін 8400 еріктінің қатысуын ұсынды, бұл қарсы революциялық реакцияға айналды. Мануэль Фаль Конде мен Мола (негізінен фалангист) арасындағы принциптердің қақтығысы 1936 жылғы 4 шілдедегі төңкеріске карлисттік адалдық туралы келісімді шамалы болғанымен бұзды. Алайда, заңды республикалық үкіметке қарсы көтерілісшілердің ынтымақтастығы Родезно графы Томас Домингуес Аревалоның араласуымен қайта жаңғыртылды. Карлисттердің жоғары билігі герцог Альфонсо Карлос келісімді мақұлдамады, бірақ сол кезде Мола тікелей карлисттік Наварра кеңесімен (Наварра хунтасы) келіссөздер жүргізді, ол көтерілісті қолдауды жөн көрді. 19 шілдеде Памплонада соғыс жағдайы жарияланды және қаладағы карлист корпусы (терсио) билікті басып алды. Бірнеше күн ішінде Наварраның барлық аймағы әскерилер мен Рекетес тарапынан басып алынды. Алдыңғы шеп болған жоқ. Көтерілісшілер дереу, Рекетес пен дін қызметкерлерінің (Наваррадағы карлисттердің ядросы) тікелей қатысуымен, барлық ыңғайсыз, шамалы прогрессивті немесе баск ұлтшылдарына қарсы қатыгездікпен қуғын-сүргінге ұшырады. Артқы шептегі өлтірулер (соттан тыс өлім жазалары) 2857-ден 4000-қа дейін болды. Осыдан кейін тірі қалғандар әлеуметтік қорлау мен бағынудың қараңғы көрінісіне тап болды. Карлисттердің Гипускоа мен Бискайдегі перспективалары жақсы болмады. Әскери төңкеріс сәтсіз аяқталды және карлист бөлімшелері Республикаға адал күштер, яғни басқа солшыл күштер мен баск ұлтшылдары тарапынан басып алынды. Көптеген адамдар қауіпсіздік үшін майдан шебінен өтіп, Алава мен Наваррадағы карлист полктеріне қосылды. Памплона Солтүстік соғысында көтерілісшілердің бастапқы нүктесіне айналды. 1936 жылғы 8 желтоқсанда Фаль Конде Франкомен болған ірі қақтығыстан кейін уақытша Португалияға кетуге мәжбүр болды. 1937 жылғы 19 сәуірде карлист саяси блогы Франконың қолдауымен, ұлтшыл партия, Фаланга Испанская Традиционалистская Де лас Хунтас де Офенсива Национал Синдикалист немесе ФЭТ де лас Джонс аясында "біріктірілді". Ұлттық қозғалыстан кетуге дайын емес, бірақ бірігуден наразы болған жаңа карлист талапкері Хавьер, принц де Борбон Парма, жаңа партияға қосылған карлисттерді айыптады. Ол елден қуылды, ал Фаль Конде соғыстан кейін ғана Испанияға оралуға рұқсат алды. Төмен деңгейдегі карлисттер, Наваррадағылардан басқа, жаңа партияның жұмысынан көбінесе алшақтап, көп жағдайда оған ешқашан қосылмады.

Франконың Испаниясы

Бұдан былай, басым ағым режим ішінде ыңғайсыз азшылық позициясын сақтап, көбінесе оның ресми саясатына қарсы тұрды, бірақ Әділет министрлігі үш рет адал "Карлистке" тапсырылды (сол себепті ол дәстүрлі қауымнан қуылды). Бұл кезеңде де Франконың мұрагерлік мәселесі және франкизм үстінен ішкі тартыстар болды. Франконың 1939 жылғы тамыздағы кабинетіндегі карлистік министрлер қатарында армияда генерал Хосе Энрике Варела және Әділет министрі Эстебан Бильбао болды. Сонымен қатар, Саяси Хунтадағы тоғыз орынның екеуі карлистерге берілді. ФЭТ-тің жүз мүшеден тұратын Ұлттық Кеңесінде жеті орынды карлистер иеленді. Карлистер фалангистермен жиі қақтығысты, әсіресе 1942 жылдың 16 тамызында Бильбаодағы Бегоня базиликасында болған оқиғада. Оқиғаның мән-жайы туралы әртүрлі мәліметтер бар, бірақ карлистер митингісінде (кейбіреулері Франкоға қарсы ұрандар айтқан) фалангистер тастаған екі гранатаға ұшырады. Қаза болғандар мен жарақат алғандардың саны ұзақ уақыттан бері даулы, бірақ бұл оқиға Франко кабинетінің қайта құрылуына және алты фалангистің сотталуына әкелді (олардың бірі, Хуан Хосе Домингес, осы қылмыс үшін өлім жазасына кесілді). 1955 жылы Фаль Конде қозғалыстың бас делегаты лауазымынан кетіп, оның орнына Хосе Мария Валиенте келді, ол 1960 жылы бұл атақты ресми түрде қабылдады. Бұл өзгеріс оппозициядан франкизммен ынтымақтастыққа өтуді білдірді, ал 1968 жылы Валиенте биліктен кеткен кезде бұл жақындасу аяқталды. Франко карлистік талапкерлердің де, Изабелла тармағының да дворяндық титулдарын мойындады. Оның қайтысынан кейін қозғалыс күшті бөлініске ұшырап, қайтадан көпшілік назарына іліге алмады. 1971 жылы Дон Карлос Гюго, Борбон-Парма әскерінің принці, "Испаниялар" үшін конфедералистік көзқарас пен социалистік өзін-өзі басқаруға (сол кезде Югославияда қолдау тапқан) негізделген жаңа Карлистік партияны құрды. 1976 жылдың 9 мамырында Монтежуррада карлизмнің ескі және жаңа нұсқаларын қолдаушылар арасында төбелес болды. Хьюгоның екі жақтасы, соның ішінде Стефано Дель Чиаие, оңшыл экстремистер тарапынан өлтірілді. Карлистік партия Гюгоның інісі Дон Сиксто Энрике де Борбон-Парманы экстремистерге көмектескен деп айыптады, бірақ дәстүрлі қауым бұл ынтымақтастықты жоққа шығарды.

Альфонсо Карлостан кейінгі мұрагерлік

1936 жылы Альфонсо Карлос қайтыс болғаннан кейін, көптеген карлистер Альфонсо Карлос Карлистік қауымның регенті деп тағайындаған Парма Бурбон князі Ксавьерді қолдады. Карлистердің аз бөлігі Карл VII-нің әйел желісінен шыққан немересі, Австрияның эрцгерцогы Карл Пий, Тоскана князіне қолдау көрсетті. Карлистердің маргиналды тобы Испанияның қуғынға ұшыраған конституциялық королі Альфонсо XIII-ті қолдады, ол король Карл IV-тің ең үлкен еркек ұрпағы еді. Алайда, көптеген карлистер Альфонсоны қабылдамайтын болды, себебі ол карлистік идеалдарды бөліспеді (және, маңыздысы, испан заңнамасы корольге қарсы жасаған опасыздық үшін оның ұрпақтарын мұрагерлік құқығынан айырады, карлистер Альфонсоның еркек желісіндегі ата-бабалары Франсиско де Паула Изабелла II-нің билігін мойындағаннан кейін осылай істеген деп есептейді). Сонымен қатар, оның тегі заңсыз деп есептеді, Альфонсо XII-нің нақты әкесі королева Изабелланың күйеуі емес, жақыны болған деп санайды. Осыдан кейінгі оқиғалардың көп бөлігі Франсиско Франконың режимі кезінде болды, ол әрбір топты бірін-біріне қарсы тиімді пайдаланды.

Габсбург-Борбон дәулеті

Мадрид герцогы Инфанте Карлостың үлкен қызы Бланка де Борбон и Борбон Парма (1868–1949) болды. Ол Австрияның архиегергі Леопольд Сальваторына (1863–1931) үйленді. 1943 жылы олардың ұлдарының біреуі өзінің әкесінің туысы Альфонсо Карлостың орнына Карлист талапкері ретінде таныстырды. Бұл талап әйел желісі арқылы келгендіктен, көптеген Карлистер оны қабылдамайды: Австрияның эрцгерцогы Карл Пий, Тоскана князі, 1943 жылдан 1953 жылға дейін Карлист талапкері болды. Оны генерал Франконың Movimiento Nacional қызметкерлерінің бір бөлігі қолдады. Ол «Король Карлос VIII» атағын алғандықтан, осы әулетті қолдайтын қозғалыс Карлоктавизм деп аталады. Австрияның эрцгерцогы Антон, Тоскана князі, Карл Пийдің інісі және 1953 жылдан 1961 жылға дейін Карлист талапкері (Карлос IX) болды. Австрияның эрцгерцогы Франц Йозеф, Тоскана князі, Карл Пий мен Антонның інісі және 1961 жылдан 1975 жылға дейін Карлист талапкері (Франциско I) болды. Австрияның эрцгерцогы Доминик, Тоскана князі, Антонның ұлы және 1975 жылдан бері Карлист талапкері (Доминго I) болып табылады. 2012 жылы Баск елінің сенаторы Иняки Анасагасти Австрияның эрцгерцогы Доминикпен біріккен Баск-Наварр-Каталон монархиясын құру идеясын ұсынды.

Идеология

Карлизм немесе традиционализмді контрреволюциялық қозғалыс деп санауға болады. Карлизмнің интеллектуалдық кеңістігі 1789 жылғы Ағартушылық және Француз революциясының негізгі принциптеріне – секуляризмге, индивидуализмге, теңдікке, рационализмге – қарсы реакция болды. Осы тұрғыдан алғанда, ол француз реакционерлеріне (легитимизм) және Жозеф де Местрдің ой-пікірлеріне жақын. Карлистік ойлаудың нақты сипаттамасын беру бірнеше себепке байланысты қиын: карлистер дәстүршілдер болғандықтан, идеологияны саяси қозғаушы күш ретінде қабылдамады. 19 ғасырдағы бірқатар памфлеттер мұны былай түсіндірді: философиялық конституцияға (либерализм, идеологияға негізделген) қарсы тарихи конституция ұсынылады (тарихи және шіркеудің үйретілімдеріне негізделген). Карлизмнің ұзақ және белсенді тарихы – ол 170 жылдан астам уақыт бойы маңызды күш болды – және оның көптеген түрлі жақтастарының болуы жан-жақты жіктеуді қиындатады. Карлизмнің ішінде біртұтас ойлау мектебі болған емес. Карлизм шеңберінде айтылған идеялар саяси спектрдегі басқа күштермен ішінара және ашық түрде бөлісілді. Испаниядағы әртүрлі ұлттық және аймақтық қозғалыстардың консервативті, католик (немесе христиандық-демократиялық) қанаттары Карлизмнің жанама ықпалын, әсіресе фуэростарға және аймақтық басқарудың дербестігіне қатысты сезіне алады. Карлизм мен фалангизмнің кейбір ортақ белгілері болғанымен – әлеуметтік консервативтік, католицизм және антикоммунизм – екі қозғалыс арасында айқын айырмашылықтар да болды. Ең маңыздысы, фалангизм испан ұлтшылдығының күшті орталықтандырылған түріне бағынса, карлизм фуэростарды қолдады, жергілікті мәдениетті сақтау және аймақтық автономия олардың негізгі принциптерінің бірі болды. Карлизм, сондай-ақ, легитимист монархистер ретінде, мұрагерлік мәселесінде Салик заңын қолдайды.

Құдай, Отан, Фурос, Патша

Бұл төрт сөз (Құдай, Отан, Жергілікті Өкімет және Патша деп аударуға болады) Карлизмнің барлық тарихындағы ұраны және негізгі қағидасы болды. Карлизм оларды былай түсінді: Диос (Құдай): Карлизм Испанияның тірегі – католик дініне сенеді және оны қорғауда белсенді саяси күш болуы керек. Патрия (Отан): Карлизм терең патриоттық сезімге ие, ал Традиционализм Отанды бірліктегі қауымдастықтардың (қалалық, аймақтық, Испания) мекені деп қарастырады. Фуэрос (ортағасырлық харталарға ұқсас): Корольдік биліктің шектелуінің бір бөлігі – жергілікті және аймақтық басқарудың (сондай-ақ саяси құрамдағы басқа да қауымдастықтардың, әсіресе шіркеудің) мойындалуы болып табылады. Бұл Испаниядағы ерекше тарихи дамудың нәтижесі болғанымен, католик әлеуметтік ойдағы бағыныштылық принципімен үйлеседі. Айта кетейік, ұранның кейбір нұсқаларында Фуэрос тармағы болмайды. Рей (Патша): Ұлттық егемендік концепциясы қабылданбайды. Егемендік патшаға жүктеледі, ол тегі және істері арқылы заңды. Бірақ бұл билік шіркеу доктринасымен, Корольдіктің заңдары мен дәстүрлерімен, сондай-ақ кеңестер, дәстүрлі Кортестер мен тәуелсіз мемлекеттік делдалдық органдар арқылы шектеледі. Патша, сондай-ақ, кедейлердің қорғаушысы және әділдікті сақтаушы болуы керек.

Қолдаушылар

Карлизм – нағыз халықтық қозғалыс болды және оның негізгі қатарын барлық әлеуметтік топтар құрады, олардың көп бөлігі шаруалар мен жұмысшылар еді. Осылайша, карлизмнің католик кәсіподақтарын құруға қатысқаны таңқаларлық емес.

Ұрпақтар мен ықпал

Испаниядағы мәдени және саяси аймақтық ерекшелік (облыстық ұлтшылдық немесе сепаратизммен шатастырылмау керек) көбінесе карлисттік қозғалыстан туындады. Бұл салада карлист ойшылы Хуан Васкес де Мелланың ықпалын бүгінге дейін байқауға болады. Баск ұлтшылдығының негізін қалаушылардың бірі Сабино Арана карлисттік ортадан шыққан және көп жылдар бойы бір аудитория үшін (баск католиктері) бәсекелесті. PNV-нің "Құдай және Фуэролар" деген ұранын салыстырып қараңыз. Испан карлисттері Франкомен бірге 1936–1937 жылдары баск ұлтшылдарымен күресіп, жеңіске жетті. Фуризм – баск провинцияларында басым болған доктрина. Ол Изабелла монархиясын қолдады, бірақ провинциялардың Фуэро автономиясын сақтап қалуды қалады. Карлизм үшін католик саясаты маңызды. "Christus Rex" ұранымен салыстырыңыз. Виктор Прадераның ой-пікірлері 1930 және 1940 жылдары испан авторитарлық ойлауына, "Acción Española" тобы арқылы зор ықпал етті. Испанияның Памплона және Тудела архиепискобы Фернандо Себастьян Агилар 2007 жылдың 7 мамырында Традиционалистік Карлист Коммуниясының, басқаларымен қатар, қарастырылуға және сайлауда қолдауға лайық екенін жариялап, дау тудырды.

Қарым-қатынас сөздері

Эстела-Лизарра Карл сотының орны болды. Бергара / Вергара - Солтүстіктегі Бірінші Карл соғысын аяқтаған Abrazo de Vergara оқиғасы болған жер. Наварра бригадасы – Испания Азамат соғысының басында Наваррадан келген Рекете күштерінен құрылған Ұлттық армия бөлімдері. Олар соғыс барысында қарқынды шайқастарға қатысты. Detente bala («Оқты тоқтату!») – көптеген рекеттердің формасында (жүректің үстінде) Иса Мәсіһтің қасиетті жүрегінің суреті салынған шағын белгі. Маргариталар. Карлист әйелдер ұйымы. Көбінесе соғыс медбикелері болып жұмыс істеді. Оялатеролар – «Олар бізге шабуыл жасаса, біз жеңіске жетерміз» деген тілек білдірген, бірақ жеңіске жету үшін ештеңе жасамаған сарайдағылар. Атауы hojalatero («шебер», «сатушы») сөзімен байланысты, ойнақылыққа құрылған. Requetés – қаруланған Карлист жасақтары. Trágala – қарсыластардың ең жек көретін идеяларын күшпен таңуға деген ниетті білдіретін сөз. Сонымен қатар, либералдық әскери ән (қосымшасы: «Жұтып ал, сен Карлист, Конституцияны қаламаған сен!»).

Карлизмге әдеби сілтемелер

Либералды испан журналисі Мариано Хосе де Ларра карлизмге қарсы шығып, оған қарсы бірнеше пасквильдер жариялады. "Nadie pase sin hablar al portero" (1833) карлистерді қарақшы ділдердің тобы ретінде бейнелейді. Эрнест Хемингуэй "Кім үшін қоңырау соғылады" романында карлизмге сіңіп кіреді. Ол екі фашист туралы айтады: "Олар Наваррадан келген карлистер еді". Франсиско Наварро Виллослада – испан монархиясының аңыздық бастауы Реконкистаның басталуы ретінде суреттелген, Уолтер Скотт үлгісінде "Amaya o los vascos en el siglo VIII" тарихи романын жариялаған карлист жазушысы. Жозеф Конрадтың "Алтын жебе" романы үшінші карлист соғысының фондық құрылымында жазылған. Рамон Мария дель Валле-Инклан, романист, ақын және драматург, 1898 жылғы испан буынының мүшесі болды. Ол карлизм туралы романдар жазды және өзі белсенді карлист болды. Пио Бароха үшінші карлист соғысы кезінде "Залакаин эль авантюреро" (Залакаин оқиғасы) романын жазды және бірнеше басқа да шығармаларында карлизмді жағымсыз жарықтан көрсетті. Испан философы Мигель де Унамуно үшінші карлист соғысы кезінде бала кезінде Бильбао қамалынан зардап шекті. Кейін ол сол кезең туралы "Paz en la guerra" (Соғыстағы бейбітшілік) романын жазды. 1895 жылы ол Хоакин Костаға карлист халықтың арасындағы ауылдық социализмнің "интратарихи" элементі туралы эссе жоспарлары туралы хат жазды. Америкалық консервативті жазушы және National Review тілшісі Л. Брент Бозель кіші карлизм мен франкизмге симпатия танытып, испан католик авторитаризмін американ демократиясынан артық деп санады.