Кіріспе

Таза жер буддизмі мектебі; Буддизмнің Жапонияда ең көп тараған саласы. Jōdo Shinshū (浄土真宗), сондай-ақ Шин буддизмі немесе Шынайы Таза жер буддизмі деп те аталады, бұл бұрынғы Тендай жапон монахы Шинран негізін салған Таза жер буддизмі мектебі. Шин буддизмі – Жапонияда Буддизмнің ең көп тараған саласы.

Шыңран (құрылтайшы)

Шинран (1173–1263) Хэйан дәуірінің соңы мен Камакура дәуірінің басында (1185–1333) өмір сүрді. Бұл кезеңде императордың саяси билігін сёгундар тартып алғандықтан, Жапония үшін күрделі уақыт болды. Шинранның отбасы Киотодағы императорлық сарайда жоғары мәртебеге ие болған, бірақ сол заманның талабына орай, көптеген аристократтар ұлдарын императорлық басқаруға қатыстырудың орнына буддалық монахтарға жіберді. 1181 жылы, Шинран тоғыз жасқа келгенде, оның ағасы оны Хиэй тауына жіберді, онда ол Тендай сектасында срамэнера болып қабылданды. Уақыт өте келе, Шинран буддизмнің қалай жүзеге асырылып жатқанына көңілі толады, себебі ол ілімдердің күші мен пайдалылығының төмендеуін сезді. Шинран Хиэй тауындағы досо ("жаттығу залындағы монах") лауазымын тастап, Киотодағы Роккаку-дода 100 күндік шегініс жасады, онда 95-ші күні түс көрді. Сол түсінде ханзада Шотоку оған ағарту жолын өлең арқылы көрсетті. 1201 жылы Шинран Хиэй тауынан шығып, келесі алты жыл бойы Хоненнен білім алды. Хонен (1133–1212), бұрынғы Тендай монах, 1175 жылы дәстүрден шығып, өзінің жеке сектасын, яғни Жодо шү немесе "Таза жер мектебін" құрды. Осы кезден бастап, Шинран өзін, тіпті жер аударылғаннан кейін де, өзінің жеке Таза жер мектебін құрған негізін қалаушы емес, Хоненнің адал шәкірті деп санады. Осы кезеңде Хонен Киото қоғамындағы көптеген адамдарға жаңа нембуцу тәжілімін үйретті және көптеген ізбасарларды жинады, бірақ бұл буддалық институттар тарапынан наразылық тудырды. Оның ең қатал сыншыларының бірі монах Мёэ және Энряку-дзи мен Кофуку-дзи храмдары болды. Соңғылары Хонен мен оның ізбасарлары жақсы мінез-құлық танытып, басқа буддистерді жамандамауға уәде бергеніне қарамастан, сынауын тоқтатпады. 1207 жылы Хоненнің Кофуку-дзидегі сыншылары император Тоба II-ні Хоненге және оның ілімдеріне тыйым салуға көндірді, себебі императордың екі күтімшісі оның тәжіліміне жүнді. Осы жер аударылу кезінде Шинран Хоненнің Таза жер іліміне негізделген өз сенімдерін тереңірек түсінуге қол жеткізді. 1210 жылы ол Эхиго аристократының қызы Эшинниге үйленді. Шинран мен Эшиннидің бірнеше баласы болды. Оның үлкен ұлы Зенран әкесінен арнайы ілімдер алғанын мәлімдеп, Таза жер буддизмінің еретік сектасын құрды деп айыпталды. Зенран жергілікті монто (жарым дінге мойынсұнбаған шәкірттер тобын) басқаруды талап етті, бірақ қатаң ескерту хат жазғаннан кейін, 1256 жылы Шинран одан бас тартты, бұл Зенранның заңдылығын жойды. 1211 жылы нембуцуға қойылған тыйым алынып, Шинран кешірілді, бірақ 1212 жылы Хонен Киотода қайтыс болды. Шинран Хоненді жер аударылғаннан кейін көрген жоқ. Хонен қайтыс болған жылы Шинран Канто аймағына аттанды, онда ол көптеген ізбасарларды жинап, өз идеяларын жазуға кірісті. 1224 жылы ол өзінің ең маңызды кітабын жазды, яғни "Кёгёшиншо" ("Таза жердің шынайы ілімі, тәжірибесі, сенімі және жетістігі"), онда Үш Таза жер сутрасынан үзінділер және Махаяна Махапаринирвана сутрасы, сонымен қатар оның өзінің түсініктемелері немесе Иппеннің және Джи мектебінің ізбасарлары қолданған "билейтін нембуцу" кірді. Ренньо бұл тәжірибелерді Жодо Шиншу рәсімдері мен литургиясының көп бөлігін ресми түрде жүзеге асыру арқылы тоқтатты және Хонганджи ғибадатханасындағы жұқа қауымдастықты қайта жаңғыртты, сонымен қатар жаңа саяси билікті нығайтты. Ренньо басқа Таза жер секталарының арасында да ізгі хабарды жеткізіп, кішігірім Шин секталарының көпшілігін біріктірді. Бүгінде Жодо Шиншудың он түрлі сектасы бар, олардың ішінде Ниши Хонган-дзи мен Хигаси Хонган-дзи ең ірілері. Шин буддистері Ренньоны Жодо Шиншу қауымының тұрақсыздығын жойғаны үшін жоғары бағалайды және оны Жодо Шиншудың "Екінші негізін қалаушысы" деп санайды. Оның портреті Шинранның портретімен бірге көптеген Жодо Шиншу ғибадатханаларының онайджинінде (алтарь аймағында) орналасқан. Алайда Ренньоның ортағасырлық саясатқа қатысуы және Шинранның бастапқы ойларынан ауытқулары үшін кейбір Шин ғалымдары оны сынға алды. Ренньодан кейін Шин буддизмі кейбір аймақтарда әлі де қудаланды. Шиннің какуре ненбуцу деп аталатын құпия топтары тау үңгірлерінде жиналып, ән айту мен дәстүрлі рәсімдерді орындады. Эдо дәуірінде Жапонияның бірігуінен кейін, Жодо Шиншу буддизмі басқа жапон буддистік мектептерімен бірге, Жапонияда христиан дінінің таралуын болдырмау үшін Токугава сёгунаты заң жүзінде талап еткен Данка жүйесі бойынша тіркелген мүшелері үшін еске алу және жерлеу қызметтерін ұсынуға бейімделді. Данка сеидо жүйесі қазіргі уақытта да бар, бірақ бұрынғыдан гөрі аз қатаңдықпен, сондықтан жапон буддизмі "Қорымдық буддизм" деп те аталады, себебі ол буддалық храмдардың басты қызметіне айналды. Хонганджи сонымен қатар әсерлі академиялық дәстүр құрды, нәтижесінде Киотодағы Рюкоку университеті құрылды және Жодо Шиншу дәстүрлерінің көптеген бөліктері ресми түрде бекітілді, олар бүгінге дейін сақталып келеді. Мэйдзи қайта жаралуынан және 1800 жылдардың соңындағы буддизмге қарсы қуғын-сүргіннен (хаибуцу кишаку) ұлттық сезімнің жаңаруы мен модернизациядан кейін, Жодо Шиншу өз ізбасарларының адалдығының арқасында зақымсыз қалды. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Хонганджи, басқа жапон буддистік мектептері сияқты, әскери үкімет саясатын және Мемлекеттік Шинто культін қолдауға мәжбүр болды. Кейіннен ол соғыс кезіндегі әрекеттері үшін өлі тілектерін білдірді. Қазіргі заманда Жодо Шиншу Жапониядағы ең көп тараған буддизм формаларының бірі болып табылады, бірақ басқа мектептер сияқты, ол соғыстан кейін пайда болған көптеген жапон жаңа діндерінен (шиншүкё) және жапон қоғамының секуляризациясы мен материализмінен де қиындықтарға тап болып отыр. Жодо Шиншу буддизмінің барлық он мектебі 2011 жылы Киотода негізін қалаушы Шинранның 750 жылдық еске алуын өткізді.

Доктрина

Шинранның ой-пікіріне Маппо ілімі зор әсер етті, бұл негізінен Махаяна эсхатологиясы, ол адамзаттың буддалық үйретімдерді тыңдау және оларды іске асыру қабілетінің уақыт өте келе нашарлап, жеке адамдарды Буддалыққа жақындастыру тиімділігін жоғалтатынын айтады. Бұл сенім ерте ортағасырлық Қытайда және Хэйан дәуірінің соңында Жапонияда кеңінен таралған еді. Шинран, ұстазы Хонен сияқты, өмір сүрген заманын іздеген, адамдардың өз күштерімен немесе жирики (自力) арқылы туу-өлу айналымынан шығуға үміттері болмайтын дәуір деп қарастырды. Хонен мен Шинран үшін де, ағартуға жету және Бодхисаттва идеалын іске асыруға жасалған барлық саналы тырысқандықтар ойдан туған және өзімшіл білімсіздікке негізделген; себебі бұл дәуірдегі адамдар кармалық жамандыққа соншалықты терең бойлағандықтан, Бодхисаттва болу үшін қажетті шынайы қайырымдылықты дамыта алмайды. Адамның шектеулігін білгендіктен, Шинран босануға жету үшін тарикиға, яки басқа күшке (他力) – Амитабханың (жапонша Амида) Өзінің Бастапқы Сертінде көрініс берген күшіне сенеуді ұсынды. Сондықтан Шин буддизмін «іссіз іс» деп түсінуге болады, себебі «Даналар жолындағыдай» орындалуға тиіс нақты амалдар жоқ. Шинранның өзі айтқанынша, Шин буддизмі «Оңай жол» саналады, өйткені адам жоғары рухани жағдайларға жету үшін көптеген қиын және көбінесе эзотерикалық тәжірибелерді орындауға міндетті емес.

Нембуцу

Таза жердегі будданың басқа мектептеріндегідей, Амитабха буддалық практиканың орталық тұлғасы болып табылады, ал Жодо Шиншу осы құрметті nembutsu, яки "Будданың [Амиданың] есінде сақтауы" деп аталатын дұға арқылы білдіреді. Нембуцу – "Наму Амида Бутсу" ("Мен Амитабха Буддаға сыйынамын") деген тіркесті айту ғана. Жодо Шиншу нембуцуды қолданған тұңғыш буддизм мектебі емес, бірақ Шинранның түсіндіруінше, оны жаңаша қарастырады. Нембуцу Амитабхаға алғыс айтуды білдіретін амал ретінде түсініледі; сондай-ақ, ол Амиданың шексіз мейірімінің күшімен тәжірибешінің санасына келеді. Сондықтан, Шин буддизмінде нембуцу практика деп есептелмейді және кармалық тобыр (құрмет) жаратпайды. Бұл – тек адамның алғысын білдіруі. Шын мәнінде, нембуцу – оның аты болғандықтан, оны айтқанда, Амитабханың өзі шақырып тұрғаны. Осы шақыратын атының мәні осында. Бұл, Амитабхаға адалдық пен нембуцуды қайталап оқуды Сухавати таза жерінде тууға жету құралы ретінде қарастырған Jōdo shū-дан өзгеше. Бұл сондай-ақ Қытай мен Жапониядағы басқа буддизм мектептерінен де ерекшеленеді, онда нембуцу оқуы күрделі рәсімнің бір бөлігі болған.

Таза ел

Таза жердің дәстүрлі мектептерінен тағы бір ерекшелік ретінде, Шинран Таза жерде туудың өмірдің ортасында белгіленетінін айтты. Адам Амитабхаға сенген сәттен бастап, "шынайы орныққан деңгейге" ие болады. Бұл бодхисаттва жолында кері кетпеу деңгейімен тең. Шинран заманында көптеген Таза жер буддалық мектептері Таза жердегі тууды тек өлімнен кейін және белгілі бір алдын ала рәсімдерден кейін болатын қайта туу деп түсінді. Таза жерде қайта тууға кепілдік беру үшін күрделі рәсімдер қолданылды, оның ішінде саусақтарды Амида Будданың суретіне немесе бейнесіне жіппен байлау кең таралған. Жодо Шиншю көзқарасынан, мұндай рәсімдер Амида Буддаға сенімсіздікті көрсетеді, Амида Будданың "басқа күші" (тараки) емес, "өз күшіне" (жирики) сүйенуді білдіреді. Мұндай рәсімдер сонымен қатар оларды орындауға уақыт пен күш жұмсай алатын немесе қажетті рәсімдік заттарға ие болатын адамдарға артықшылық береді – бұл төменгі таптағы адамдар үшін тағы бір кедергі. Қытай монахы Танлуанның ойларына жақын болған Шинран Шонин үшін Таза жер – нирванамен бірдей.

Шынжин

Шин жолының мақсаты, немесе кем дегенде тәлімгердің қазіргі өмірі, Амиданың Басқа Күші арқылы шинджинге қол жеткізу болып табылады. Шинжин кейде «сенім» деп аударылса да, бұл терминнің мән-жайларын толық қамтымайды, сондықтан көбінесе аудармай тасталады. Шинжинге қол жеткізу, тәтахири арқылы ағартуға ұмтылудағы жеке күш-жігерден бас тарту арқылы іске асырылады. Шинжин джинненнен (自然 – табиғилық, Анттың өзінен жұмыс істеуі) туындайды және саналы күш-жігермен ғана емес, одан бас тарту арқылы қол жеткізіледі. Яғни, саналы күш-жігерді тоқтатып, Амида Буддаға және нэмбуцуға толық сенім арту қажет. Жодо Шиншү тәлімгерлері үшін шинджин, Амитабханың нэмбуцу шақыруын «терең есту» арқылы уақыт өте келе дамиды. Шыран айтуынша, «есту» дегеніміз – «барлық тіршілік иелері Будданың Анты қалай пайда болғанын, оның бастауын және орындалуын естіп, толығымен күмәнданбайтын болуы». Джиннен сондай-ақ, Амитабханың шексіз нұрының, сансыз қайта туулардың тереңге сіңген кармалық жамандықтарын жақсы кармаға айналдыратын табиғи жолды сипаттайды. Бұл жаман карма жойылмайды, керісінше өзгеріске ұшырайды. Шин Махаяна дәстүрінің шүнята түсінігінде сақталады және самсара мен нирвананың бөлек емес екенін түсінеді. Тәлімгердің санасы Амитабхамен біріккенде және шинджин арқылы Будда табиғаты сыйланғанда, тәлімгер қайта оралмайтын жағдайға жетеді, содан кейін қайтыс болғаннан кейін бірден және еш қиындықсыз ағартуға ие болады. Одан кейін ол барлық тіршілік иелерінің құтқарылуы үшін жұмыс істеу үшін Бодхисаттва ретінде қайта дүниеге оралады.

Танишо

Таннишо – 13 ғасырдағы Ширанның шәкірті Юйен бо түсіндірмелермен жазған, Ширанның сөздерінің жинағы. «Таннишо» сөзі «Шинранның ілімінен тайып кетуіне қанағаттанбау сезімімен жазылған жазба» деген мағынаны білдіреді. Бұл мәтін қысқа болғанымен, өте танымал, себебі оның арқасында ізбасарлар Ширанды көбірек бейресми ортада көреді. Ғасырлар бойы бұл мәтін көптеген Син буддистеріне белгілі болған жоқ. 15 ғасырда Ширанның ұрпағы Ренньо осы кітап туралы: «Бұл жазу біздің дәстүрімізде маңызды. Өткен өмірде жақсылық жасағандарға ғана көрсетілуі керек» деп жазған. Ренньо Шониннің жеке түріндегі «Таннишо» кітабы – сақталған ең ерте нұсқа. Киозава Манши (1863–1903) «Таннишоға» деген қызығушылықты қайта жақтандырды, бұл 1962 жылғы Огигаси ағымының туындауына ықпал етті. Сонымен қатар, Ренньо мен басқа дін қызметкерлерінің ықпалымен Жодо Шиншу хонджи суйджаку сенімдерін және ками тұжырымдамасын Амида Будданың және басқа буддалар мен бодхисаттвалардың көрінісі ретінде толық қабылдады. Жодо Шиншу дәстүрлі түрде басқа буддалық мектептермен қарым-қатынаста қиындықтарға тап болды, себебі ол нембуцудан басқа көптеген дәстүрлі буддалық тәжірибелерге кедергі келтірді. Әсіресе, Жодо Шиншу мен Ничирен буддизмі арасындағы қарым-қатынас шиеленіскен болатын. Алайда, Жапониядағы Дзен сияқты жаңа буддалық мектептер одан да жағымды қарым-қатынасқа ие болып, кейде тәжірибелерін бөлісетін, бірақ бұл мәселе әлі де даулы. Халық арасында айтылатын әңгімелерге сүйенсек, Хонган джи сектасының 8-ші бас діни қызметкері Ренньо әйгілі Дзен шебері Иккюмен жақын дос болған. Жодо Шиншу Жапониядағы төменгі әлеуметтік топтардан көп қолдау алды, себебі олар басқа эзотерикалық буддалық тәжірибелерге немесе ізгілік істерге уақыт пен білімдерін жұмсауға мүмкіндік таппады.

Жапониядан тыс жерлерде

XIX ғасырда жапон иммигранттары Гавайи, АҚШ, Канада, Мексика және Оңтүстік Америкаға (әсіресе Бразилияға) келе бастады. Солтүстік Америкаға көшіп келгендердің көпшілігі Жодо Шиншү діні басым болған аймақтардан келген және жаңа елінде өз діни ұстанымдарын сақтады. Гавайидегі Хонпа Хонванджи миссиясы, Американың будда шіркеулері және Канаданың Жодо Шиншү будда ғибадатханалары (бұрынғы Канада будда шіркеулері) Азиядан тыс ең көне будда ұйымдарының қатарында. Екінші дүниежүзілік соғыс кезіндегі жапон-американдықтар мен жапон-канадтықтардың тұтқынға алыну тарихы салдарынан Жодо Шиншү этникалық қауымның шеңберінен тыс жерлерде салыстырмалы түрде аз танымал болып қала береді, себебі көптеген Шин ғибадатханалары жапондық еместерге үгіл жасаудың орнына жапон-американдық Шин сангхасын қайта құруға күш салды. Бүгінде Жапониядан тыс көптеген Жодо Шиншү ғибадатханаларында негізінен жапондықтар мүшелік етеді, бірақ буддизмге деген қызығушылық және әртүрлі этникалық топтардың араласуы қауымның құрамын әртараптандыруға көмектеседі. Ұлыбританияда, мысалы, Үш дөңгелек ғибадатханасы сияқты белсенді Жодо Шиншү сангхалары бар. Тайваньның жапон отарлау дәуірінде (1895–1945) Жодо Шиншү Тайбэй қаласының орталық бөлігінде ғибадатхана кешенін салды.