Кіріспе

1868–69 ж. Жаңа Зеландияның отаршыл үкіметі мен маори тайпалары арасындағы қақтығыс. Титоковару соғысы – Жаңа Зеландияның Солтүстік аралының Оңтүстік Таранаки аймағында 1868 жылдың маусымынан 1869 жылдың наурызына дейін Нгати Руануи және Нгаруахине маори тайпалары мен Жаңа Зеландия үкіметі арасындағы әскери жанжал. Жаңа Зеландия соғыстарының аяқталуына таяу болған бұл қақтығыс Екінші Таранаки соғысының қайта жандануы болды, себебі Нгаруахине басшысы Рива Титоковару, маори жерлерін басып алуды тоқтату мақсатымен, отарлаушыларға және үкіметтік әскерлерге жоспарланған және тиімді шабуылдар жасады. Бұл шабуылдар тәркіленген жерлерді зерттеу мен қоныстандыруға жауап ретінде жасалды. Те Кути бастаған Шығыс жағалаудағы еуропалық қонысқа жасалған шабуылмен бір уақытта болған соғыс, еуропалық отарлаушылардың бейбітшілік пен өркендеудің жаңа дәуірі деп санаған нәрсені қиратты және «қастық маорилердің жалпы көтерілісі» туралы қорқыныш тудырды. Бірақ Титоковару жеңілгеннен кейін және Шығыс жағалаудағы қауіп сейілгеннен кейін маори жерін бөтендеу, сондай-ақ маорилерді саяси бағындыру одан да жылдам қарқынмен жалғасты. Екінші Таранаки соғысында күш көрсеткен Титоковару, батыс жағалаудағы маоридің шебер жауынгері болды. Ол сонымен қатар Пай Марире дінінің экстремистік Хаухау қозғалысының діни қызметкері және пайғамбары болды, ол ежелгі канибализм ырымдарын қайта жаңғыртты және майорлық құдайларды соғыста өлтірілген алғашқы жаудан жыртылған жүрекпен құрметтеді. Титоковару күштерінің саны аз болғанымен және бастапқыда үкімет әскерлерінен 12 есе кем болғанына қарамастан, оның жеңілмейтіндігі 1868 жылы қауіпсіздік дағдарысын тудырды, үкімет Вангуи мен Манаватуға шабуыл жасаудан қорқып, сақтанды. Алайда тарихшы Джеймс Беличтің айтуынша, оның жетістіктері біртіндеп әлсіреп, оның есімі Жаңа Зеландияның ең көп оқылатын тарихынан өшірілді. Белич былай деп қорытындылады: «Соның салдарынан, оның бас архитекторы болған әскери дағдарыс – мүмкін, Жаңа Зеландия тарихындағы еуропалық үстемдікке ең үлкен қауіп – жаңа нұсқадан жоғалып кетті». Нгати Руануи жауынгерлері шабуылдарын күшейтіп, Хавера мен Манайя арасындағы Уайнгонгоро өзенінің шығыс жағында ағаш кескен үш отарлаушыны атып, соққыға жықты. Көп ұзамай, колониялық тұрақты армияның Қарулы полициясының бір қызметкері Вайхи бекінісінің (қазіргі Норманби) жанында тамагавкпен өлтіріліп, денесі қиылып, бүлінді. Оның денесінің жоғарғы бөлігін Хаухау жауынгерлері Хаверадан солтүстікке қарай 16 км жердегі Те Нгуту о Те Ману ауылына алып барып, пісіріп жеді. Титоковару басқа отарлаушылардың да өлтіріліп желетінін ескертіп, хат жазды: «Мен ақ адамның етін жей бастадым. Менің тамағым күндіз-түні адам етін жеуге үнемі ашық». Маори жауынгерлері полиция қызметкерлерінің екі жауынгерінің жүректерін кесіп алды, бұл Макдоннеллдің семсерінің қыртысын сүйіп, «Мен осы үшін кек аламын» деп ант беруіне себеп болды. Үш аптадан аспайтын уақыттан кейін, 7 қыркүйекте 1868 жылы Макдоннелл Нгати Руануидің орталық аймағына оралды, бұл жолы Те Нгуту о Те Мануды айналып өтуді және Те Нгутуға қайтудан бұрын шығыстағы басқа ауылға, Руаруруға бірінші шабуыл жасауды жоспарлады. Оның 360 адамнан тұратын колоннасы орманда адасып, Руаруруды жіберіп алып, солтүстіктен Те Нгутуға жақындағанда жоспар бұзылды. Шалғайдағы қоралардың тұрғындарына атылған оқ Титоковаруды Макдоннеллдің жақындау бағыты туралы ескертті, бұл басшыға қорғанысын ұйымдастыруға уақыт берді. Ол 20 адаммен папада қалды және қалған 40 адамды кішігірім топтарға бөліп, палисадаға және мүмкін, тазалаудың өзінде басқа да позицияларға әкелетін бұтадағы жасырын мылтық шұңқырларына жіберді. Макдоннеллдің күштері палисаданы шабуылға алуға тырысқанда, тікелей және өте қатты отқа ұшырады, оң және артқы жағынан, әскерлер «көрінбейтін мергендермен тоғыз тікұшақ сияқты құлатылды». Макдоннелл екі ойға қалды, одан әрі жеңіліске ұшырап алға басу немесе шегіну арасында, Веллингтон рейнджерлері мен мылтық әскерінің тәжірибесіз ерікті жауынгерлері бірігіп тоңазып қалды немесе үрейленіп қашты. Бір газет тілшісі: «Егер бірдеңе жасалмаса, тез арада жасалмаса, бәріміз де үйден шығып кетсек жақсы болар еді», - деп жазды. Бұл отарлаушыларды фермалары мен бекіністерін тастап, Вангуидің қауіпсіздігіне қашуға мәжбүр етті. Тасталған отарлаушылардың жерлерін тез арада Нгаруахине жауынгерлері басып алды. 30 см қалыңдықтағы бағаналарға бекітілген қоршау жер бетінен 5 метр биіктікке дейін жетеді, ал негізінде қоршаудың астынан өткізілген траншеядағы қорғаушылардың оқ атуына мүмкіндік беретін кеңістік болды. Пада траншеялар, жабық жолдар және мықты ағаш, қазылған топырақ және мырышпен жабылған төбесі бар бомбадан қорғалған жер асты қоршаулары орналасқан. Бір бұрышында 10 метрлік таумайхи орналасқан.

Уитмор 18 қаңтарда 1869 жылы Вангуиге оралды және Титоковаруға қарсы ірі шабуылға дайындалуды бірден бастады. Бір аптадан кейін ол 800 Қарулы полиция және Вангуи мен Кай Иви атты корпустарымен, сондай-ақ майор Кепа басқаратын 200 купапамен, ормандағы шабуылдардың қаупінен сақтану үшін жағалау бойымен жүріп кетті. 1 ақпанда ол Нукумаруға келді және күштер 100 метр қашықтықтағы бекініске орналасты. 2 ақпанда екі Армстронг зеңбірі жеткізіліп, пады бомбалау үшін пайдаланылды, бұл аз ғана зиян келтірді және жарақаттағандар болмады. Уитмор Уаитотара өзенінің жанындағы тылдан қорғану кезінде бірнеше жарақат алды, бірақ 13 наурызда Отаутуда, Патеядан солтүстікке қарай, оларды қуып жете алды, онда алты отарлаушы әскері қаза тауып, он екі жараланды. Үкімет оны қуып жете беруге тырыспады және Оңтүстік Таранакидегі оның бұрынғы одақтастарын ұстауға бағытталған шаралардан басқа, соғыс аяқталды. Титоковару бүкіл соғыс бойы Маори корольдік қозғалысынан тікелей көмек алмағанымен, корольдықтардың 1869 жылдың ақпанында Таранакинің солтүстігіндегі Пукеарухе бекінісіне шабуыл жасау арқылы араласуға тырысқан болуы мүмкін, онда отарлаушы лейтенант Гасконье, оның әйелі және төрт баласы, сондай-ақ пастор Джон Уайтли сауда мүмкіндігімен алданып өлтірілді, ал наурызда корольдық жауынгерлер тобы Мокауға жиналды, Таранакиге басып кіруге дайындалып жатқандары хабарланды. Егер жоспарланған болса, шабуыл болған жоқ және араласу жоспарлары, егер олар болған болса, Титоковаруға көмектесу үшін кешіккен.

Танымал мәдениетте

Өзен патшайымы, фильм (2005) Уаңгануидегі Титоковару соғысына негізделген. Дүйсенбілік жауынгерлер, Жаңа Зеландиялық автор Морис Шадболттың (1990) романы. Кимболл Бенттің көзқарасынан баяндалған, соғыстың жартылай көркемделіп жазылған тарихы.