Кіріспе

Құқық философиясында ізгілік құқықтану – ізгілік этикасына байланысты құқық теорияларының жиынтығы. Құқықтық теорияда аретаикалық бұрылыс жасау арқылы, ізгілік құқықтану заңның мәні, мазмұны және сот үкіміне қатысты мәселелерде мінез-құлық пен адамның қасиеттерінің маңыздылығына назар аударады.

Соттық қасиеттер

Ең дамыған ізгілік құқығының саласы – оның ерекше сот шешімі шығару теориясы. Ізгілікке бағытталған сот шешімі шығару теориясы жақсы судьяны құрайтын қасиеттер мен кәсіби шеберлікті түсіндіреді. Оларға: соттағы ұстамдылық, соттағы батылдық, соттағы мінез, соттағы зиялылық, соттағы даналық және әділдік жатады. Кез келген сот шешімі шығару теориясы соттағы ізгілік туралы белгілі бір түсініктерді қамтуы мүмкін болса да, ізгілікке бағытталған сот шешімі шығару теориясы соттағы ізгіліктер орталық екенін, яғни олардың түсіндіру және нормативтік маңызы негізгі екенін ерекше айғақтайды.

Әділдік - заңның мақсат-міндеті

Аристотель ізгілікті насихаттау заңның дұрыс мақсаты екенін айтты. Аквинаның пікірінше, нағыз заңдар (ақылға қонымды) заңның мақсатын ұғынуға жеткілікті ізгілікке ие болғандардың бойына сіңіріліп, ізгілікке үйретуге шамасы бар. Ондай ізгілік деңгейіне жетпегендерді де заңға бағынуға мәжбүр етуге болады, бұл олардың ізгіленуіне көмектесуі мүмкін. Роберт Джорджтың еңбектерінде осы көзқарасқа қазіргі заманғы нұсқауын табуға болады. Джордж өзінің "Адамдарды ізгілендіру" атты кітабында ізгілікті заңның мақсаты ретінде қолдауды жақтады және заңның мақсаты құқықтарды қорғау немесе жалпы бақытты қамтамасыз ету дегенге қарсы тұрды.

Замандастық дәстүрден тыс заң мен ізгілік

"Ізгілік құқықтануы" термині көбінесе заманауи батыс философиялық ойлауда заң туралы қарастырылатын контексте қолданылады. Дегенмен, басқа да зияткерлік дәстүрлерде заң мен ізгілік арасындағы қарым-қатынас туралы маңызды идеялар бар. Конфуцийдің ізгілік туралы көзқарастары осыған бір мысал. "Аналектерде" Конфуций адамдардың ізгілігі бар қоғамда судьялардың, ережелердің немесе құқық жүйесінің қажеті болмайды десе, себебі адамдар әлеуметтік дау-жанжалдарды өздері шеше алады. Осылайша, ізгілік идеясы заң идеясына қарсы деп айтылады. Мұндай жағдайда тіпті ізгі азаматтар да заңның қолданылуына қатысты келіспеушіліктерге ұшырауы мүмкін, әсіресе олардың жеке мүдделері немесе идеологиялық ұстанымдары қауіп төндіргенде. Алайда, бұл пікір дәстүрлі және заманауи қытай саяси ой-санатына жат. Қытай саяси теориясы шынайы ізгі адамдардың өзіне-өзінен бас тартуға дайын екенін, тіпті шейіт бола алатынын, жеке мүдделерін ескермейтінін және ізгі адамдардың идеологиядан жоғары тұратынын қабылдайды. Сонымен қатар, дәстүрлі қытай саяси ой-санасы абсолютті ізгілікке ие адамдардың тарихта өте сирек кездесетінін, император мен оның шенеуніктерінің де сыбайлас жемқорлыққа және қателіктерге бейім екенін ескереді. Осы себепті заң, тіпті үкімет – бұл кемшіліктері бар әлеммен және адамдармен күресудегі қажетсіздік. Заң шығарудың мақсаты – ізгілікті тәрбиелеу деген көзқарас дәстүрлі қытайлық ойлаудан өзгеше, олар адамдардың ізгіліксіздігі болғандықтан заңдардың қажет екенін айтады. Конфуцийшілдік заңның немесе сыртқы қысымның адамды моральдық жағынан жақсартуға қабілеттілігіне сенімсіздікпен қарайды, керісінше, ізгілік – терең ойлау мен білім арқылы қалыптасады деп санайды. Қытай саяси және зияткерлік тарихында конфуцийшілдік көзқарас заңға қатысты пікірлерде және тәжірибеде қытайлық заңшыл философиямен жиі қайшы болды.