Кіріспе

Діннің негізгі тұжырымдамасы немесе мазмұны.

Катехизм (/pron/'/k//æ//t//ə/,/k//ɪ//z//əm/; грекше κατηχέω, "ауызша үйрету") – діннің негізгі тұжырымдамасы немесе мазмұны, сондай-ақ, дәстүрлі түрде катехизде немесе балалар мен ересектерді христиан дініне баулуда қолданылатын қасиетті сакраменттерге кіріспе қызметі атқарады. Катехизмдер – доктриналық нұсқаулықтар, көбінесе жаттап алу үшін сұрақтардан кейін жауаптар түрінде беріледі. Норман ДеУиттің сөзіне сәйкес, ерте христиандар бұл тәжірибені эпикурейшілерден алған, олардың негізін қалаушы Эпикур оқуды жеңілдету үшін оқу материалдарын қысқаша түйіндеуді қадағалаған. "Катехумен" термині катехиздік жұмыс немесе оқуды қабылдауға белгіленген адамды білдіреді. Католик шіркеуінде катехумендер – крещение (шомылу) сакраментін қабылдауға дайындалып жатқан адамдар. Дәстүр бойынша, олар қасиетті мисса кезінде шомылу рәсімінен өткендерден бөлек отыратын және Иманға жататын сөздер (Никеялық кредо) мен жалпы тілектер (Имандылардың дұғалары) алдында діни жиыннан шығарылатын. Катехизмдер Батыс христиандығына тән, бірақ Шығыс христиандығында да кездеседі. 1973 жылы католиктер мен протестанттардың алғашқы бірлескен катехизмі – "Жалпыға ортақ катехизм" батыстың негізгі христиандық дәстүрлерінің теологтары кең экуменикалық диалогтың нәтижесінде жарияланды.

Формат

Протестанттық реформациядан бұрын христиандық катехизация Апостолдардың Символын және Иеміздің дұғасын оқып, жаттап алу және құдайлық сакраменттер туралы негізгі білім беру түрінде жүзеге асырылды. Алайда, христиандық сенімді толыққанды баяндайтын құжаттар да болды, мысалы, Иерусалимдік Кириллдің катехизистік лекциялары, Кесариялық Василийдің "Жақсы мінез-құлықтары", және Гипполық Августиннің "Иман, үміт және махаббат туралы нұсқаулық" кітабы. Ең ерте белгілі катехизис – Дидахе, ол 60-85 жылдары аралығында жазылған. "Катехизис" сөзі осы нұсқаулық үшін Орта ғасырдың соңында қолданыла бастады. 1529 жылы Мартин Лютер өзінің Кіші катехизисінде сұрақ-жауап форматын кеңінен танымал етті. Ол катехуменнің өзге білімін түсінуін қалады, сондықтан Он Буйрық, Иеміздің дұғасы және Апостолдардың Символы кішігірім бөліктерге бөлінді, әр бөлігінен кейін «Бұл нені білдіреді?» деген сұрақ қойылды. Бұл форматқа екі тарап қатысады: ұстаз бен оқушы (дәстүрлі түрде «ғалым» деп аталады) немесе ата-ана мен бала. Вестминстердің қысқаша катехизисі (1647) мысалы:

С. Адамның басты мақсаты қандай? Ж. Құдайды мақтап, мәңгілікке дейін Одан ләззат алу! С. Құдай бізге Өзіне даңқ әкелу және Одан ләззат алу жолын көрсету үшін қандай ереже берді? Ж. Құдайдың Сөзі, Ескі және Жаңа өсиеттерде қамтылған, бізге Оны мақтап, Одан ләззат алу жолын көрсетудің жалғыз ережесі болып табылады.

Католик катехизистері

Католик шіркеуінің катехизисі (төменде қараңыз) – бүгінде католиктер арасында ең көп таралған катехизис. Бұл – Шіркеудің ресми катехизисі. Католиктер үшін Киелі кітаптың барлық канондық кітаптары (оның ішінде Девтерканондық кітаптар), Шіркеу дәстүрі және олардың Магистериуммен түсіндірілуі (бұл катехизисте, жинақта немесе декларацияда баяндалуы мүмкін) – Құдайдың адамзатқа аян етуіне толық жете алу үшін толыққанды және ең жақсы көз болып табылады. Католиктер Құдайдың аянының барлық жағын толық түсіну үшін қасиетті жазбалар мен қасиетті дәстүрдің сақталуы және Магистериуммен түсіндірілуі қажет деп сендіреді. Катехист термині католицизмде жиі қолданылады, көбінесе осындай оқыту және жаңару ісімен айналысатын, катехизистік білімі бар мирян катехист немесе мирян адамды сипаттау үшін пайдаланылады. Бұл әрекеттер приход шіркеулерінде де, миссионерлік жағдайларда да жүзеге асырылуы мүмкін.

Қасиетті Томастың катехизистік нұсқаулары

Қасиетті Тома Аквиннің катехизистік нұсқаулары 13 және 14 ғасырларда дін қызметкерлері мен дін оқытушылары үшін оқулықтар мен анықтамалықтар ретінде кеңінен қолданылды. "Қасиетті Томаның түсіндірмелері" өте қысқалығымен және тілінің қарапайымдығымен ерекшеленеді, дейді Спираго, "олардың ең басты ерекшелігі – катехизистік оқу бағдарламасының негізгі бөлімдері бірімен-бірі байланыстырылып, тұтас және үйлесімді жүйе құрайды". Осы еңбектердің ықпалы "Римдік катехизисінде" айқын көрінеді, оны Трент соборы еншілес дін қызметкерлері мен барлық дін оқытушылары үшін жазуға бұйрық берді. Екі еңбекте де көптеген түсіндірме бөлімдер шамалы айырмашылықпен келтірілген.

Христиан ілімінің катехизисі (немесе "Пенни катехизисі")

XX ғасырдың басында Ұлыбританияда қолданылған, сұрақ-жауап түрінде құрастырылған стандартты катехизис. Бастапқы нұсқасы бір пенниге сатылғандықтан, халық арасында "Пенни катехизисі" деп белгілі болды. Ғасыр бойында "Пенни катехизисінің" әртүрлі басылымдары жарық көрді және мәтінге өзгерістер енгізілді.

Филиппиндік католиктер үшін катехизис

Филиппин католиктері үшін катехизис (CFC) – Филиппин Католик Епископтар Конференциясы дайындаған және Ватикан бекіткен, жергілікті мәдениетке бейімделген филиппин Католик катехизисі. Жоба Конференцияның «Катехеза және католиктік білім беру жөніндегі епископтық комиссиясы» тарапынан жасалды және ол 16 ғасырдың соңындағы Doctrina Christiana en Lengua Espanola Y Tagala еңбегінің жаңартылған нұсқасы болып табылады. Бұл – бұрынғы Испано-қытайлық Доктринаның испан-тагалог тіліндегі нұсқасы, және ол испандық Филиппиннің алғашқы басылған кітабы. Бұл кітап Филиппинде жылжымалы қаріптерді пайдаланып басылған тұңғыш кітап еді. «Доктрина Кристиана» тагалог тілінде (испан тіліне бейімделген латын әрпімен және сол кезде кең таралған жергілікті Байбайн әрпімен) және испан тілінде жазылған. «Доктрина» мазмұнында испан алфавиті мен фонетикасы, екі тілде де берілген негізгі дұғалар (тагалог тілінде – көне сөздер мен екі жазу түрін қолдана отырып) және сұрақ-жауап түріндегі қысқаша катехизис бар.

Enchiridion symbolorum, definitionum et declarationum de rebus fidei et morum (Сенімнің белгісі, анықтама және декларация)

Enchiridion symbolorum, definitionum et declarationum de rebus fidei et morum, сондай-ақ Enchiridion немесе Denzinger деп белгілі, – елшілерден бастап католик дінінің догмалары мен моральдық принциптерінің барлық негізгі мәтіндерін қамтитын жинақ. Рим Папасы IX Пийдің тапсырысымен жасалған және 1854 жылдан бері қолданылып келеді, сонымен қатар үнемі жаңартылып отырады. Бұл – діннің жинағы, катехизис сияқты. Тарих барысындағы барлық маңызды үйретімдерді қамтитындықтан, ол катехизистен де артық. Бұл теологтар, тарихшылар және христиан дініне қызығушылық танытқан әркім үшін іздеу құралы болып табылады. Enchiridion-ның соңғы жаңартулары Папа Иоанн Павел II-нің үйретімдерін қамтиды. Балтимор архиепискобы, кардинал Джеймс Гиббонс Enchiridion-ның алдыңғы нұсқаларында әр теологтың әрқашан екі кітабы болуы керек екенін айтқан: Киелі кітап және осы Enchiridion.

Tradivox сериясы

Tradivox (немесе Католиктік катехизис индексі) – София Институты Баспасының католиктік катехизистерді қалпына келтіріп, қайта басып шығаратын көп томдық кітап сериясы. Жоба аяқталғанда, серия жиырма томдық, өзара сілтемеленген, қатты мұқабалы кітаптардан тұрады. Жобаға католик шіркеуінің көрнекті тұлғалары мен қоғам қайраткерлерінен, оның ішінде кардинал Берк, кардинал Мюллер, кардинал Пелл, епископ Стрикланд, епископ Шнайдер және теолог Питер Квасьневский қолдау көрсетті. Шнайдер сондай-ақ 1-томның қатты мұқабалы басылымына алғы сөз жазды.

Православ катехизистері

Католик шіркеуінен айырмашылығы, православие әлемінде оқу Магистериясы жоқ. Көптеген жаңа дінге кіргендер дьякон немесе діни қызметкер арқылы ауызша тәлім алады. Дінге үйретуде тек шіркеуде болу және қызметтерді тыңдауға баса назар аударылады. Көптеген православтар шіркеу әкелерінің түпнұсқа жазбаларына, соның ішінде Иерусалимдік Кириллдің катехизистік лекцияларына, «Ортодоксалдық, католиктік, шығыс шіркеуінің кеңейтілген катехизисі» деп аталатын еңбектеріне, Джордж Мастратонис жазған «Шығыс православие сенімі туралы нұсқаулық» кітабына және протопресвитер Томас Хопконың «Православтық сенім» атты заманауи еңбегіне жүгінеді. Дегенмен, қазіргі уақытта мұндай катехизистер кеңінен қолданылмайды. Шығыс православие шіркеулері «Апостолдардың нұсқауы» (Didascalia Apostolorum) деп аталатын кітапқа көп сүйенеді. Оның эфиопиялық нұсқасы «Эфиопиялық нұсқау» деп белгілі. Бұл кітап православие тевахедолық библиялық канонға енген және жексенбі күндері оқылады. Копт православие шіркеуінің сенімі тарихи түрде ерте шөл қажыларының өмірі мен сөздерінде көрініс тапқан, бұл «Қасиетті әкелердің жұмағы» атты еңбектердің 1 және 2 томдарында жазылған. Соңғы кезде копт шіркеуі мирянның копт сенімін жақсырақ түсінуіне көмектесу үшін Фр. Тадрос Малатидің кітаптарын, сондай-ақ Александрия Папасы III Шеноданың көптеген кітаптарын пайдаланады. Алайда, Шығыс православие шіркеуі сияқты, сенім көбінесе қасиеттілердің өмірінде және қызметтер кезінде оқылатын материалдарда түсіндіріледі.

Протестанттық катехизистер

Балаларды оқытуға бағытталған катехизистің сұрақ-жауап түріндегі форматы, Реформацияның бастапқы кезеңдерінен бастап әртүрлі протестанттық конфессиялар тарапынан қабылданып, кеңінен қолданылды. Реформацияның алғашқы жобаларының бірі – Иерусалимдік Кирилл және Августин дәстүрлеріне ұқсатып, жаңадан жасалған катехизистерді дайындау болды. Бұл катехизистерде Хризостомның отбасын "кішкентай шіркеу" ретінде қарауына ерекше құрмет көрсетілді, сондай-ақ әрбір әкеге өз балаларын діни біліммен тәрбиелеу, олардың христиан ретінде өмір сүруге тиіс доктринаны білмей тұрып, крещение рәсіміне қатысуына немесе Құдай дастарқанына келуіне жол бермеу үшін үлкен жауапкершілік жүктелді.

Ұлыбритания

АвторТақырыбыБасылымУильям Николсон "Англия шіркеуінің катехизисін түсіндіру"1655Захеус Ишем "Шіркеу катехизисі: Жаңа өсиеттен дәлелдермен: және қосымша сұрақтар мен жауаптар"1694Самуэль Кларк "Шіркеу катехизисін түсіндіру"1719Томас Секер "Англия шіркеуінің катехизисі бойынша лекциялар"1769 (I том және II том)Томас Хауэлл "Шіркеу катехизисін таныс және практикалық түрде жетілдіру"1775Томас Хауэлл "Қазыналар туралы сөздер"1824Стефан Уилкинсон Доуэлл "Англия шіркеуінің қызметтері бойынша катехизис"1852Вернон Стейли "Католик діні: Англия шіркеуінің мүшелері үшін нұсқаулық"1908 "Катехизис: Иманның жоспары"1998 Уэльс шіркеуі.

Америка Құрама Штаттары

Епископальдық шіркеудің 1928 жылғы дұға кітабына Англия шіркеуінің 1662 жылғы дұға кітабының катехизисіне негізделген нұсқаулықтармен бірге катехизис кірді. Епископальдық шіркеудің 1979 жылғы дұға кітабында дұға кітабы үшін жаңадан жазылған катехизис бар, ол «нұсқаудың жоспары» және «Шіркеу ілімінің қысқаша тұжырымы» ретінде көзделеді. «Христиан болу: Англикандық катехизис» 2020 жылы Солтүстік Америка Англикан шіркеуінің (ACNA) баспа үйі – Anglican House Media Ministries баспасында жарық көрді.

Баптистердің катехизистері

Кейчтің катехизисі көптеген ерекше баптист қауымдарында қолданылады. Нондеминациялық реформаланған баптист пасторы Джон Пайпер осы катехизис бойынша түсіндірме жазып, 1986 жылы жариялаған.

Методистік катехизистер

Пробационисттік катехизистің авторы методист дін қызметкері С. Олин Гаррисон болды, ол оны Метедостық епископтық шіркеуіне толық мүше болып кіруге тырысатын сынақ мүшелері үшін жазған; ол методист тарихындағы ең көп қолданылған катехизистердің бірі болып табылады. Мел Томас және Хелен Ротвеллдің «Христиан дінінің катехизисі: Веслиандық ұғымдарға ерекше назар қойылатын христиандық ілімдері» – Веслиандық арминий теологиясын түсіндіру үшін қолданылатын тағы бір танымал катехизис. Жақында жарық көрген басылымдар: «Евангелиелік Веслиан шіркеуінің мүшелері үшін арнайы дайындалған катехизис» (АҚШ-та басылған), «Үлкен катехизис: Христиан методистік епископтық шіркеуінің мүшелері үшін» (АҚШ-та басылған) және «Методистер деп аталатын жамағаттың пайдалануы үшін» (Ұлыбританияда басылған) катехизистері.

Пятидесятницалық катехизистер

Алғашқы өнім мейрамының қозғалысында бірде-бір ресми катехизис немесе жариялау жоқ, бірақ пентекост авторлары катехизистік еңбектер жазды. Азуза көшесіндегі жаңғырудың негізін қалаушы Уильям Сеймур Азуза көшесіндегі Апостолдық сенім миссиясының ілімдері мен тәртіптеріне катехизисті қосты. Құдайлар ассамблеясының пасторы Уоррен Д. Комбс 1960 жылдары катехизис жазды. 2016 жылы Генри Волк, "Theology in Perspective" подкастының жүргізушісі, "Пентекост катехизисі" атты құралдың авторы атанды.

Реформацияланған катехизистер

Кальвиннің 1545 жылы Женева катехизисіне жазған алғы сөзі реформациялық қозғалысқа біріккен түрлі дәстүрлер мен мәдениеттер әрбір жерде өздерінің оқыту нысандарын құрайтынын мойындаумен басталады. Кальвин мұны болдырмауға тырысудың қажеті жоқ десе де, былай деп қосты: "Біздің бәріміз бір ғана Мәсіхке бағытталғанбыз, Оның шындығында бірігіп, бір дене және бір рухта өсіп, сенімнің толық мазмұнына қатысты нәрсені бір ауыздан жариялай аламыз. Осы мақсатқа ұмтылмаған катехистер ғана емес, шіркеуге өлім келтіретін діни араздық тұқымын себу арқылы, сонымен қатар қасиетті шомылу рәсімін де түксіздендіреді. Өйткені, біздің бәріміз бір сенімде болсақ, шомылудың қандай мәні бар? Сондықтан катехизистерді жариялаушылар өте сақты болуы керек, асығыс нәрселерді ұсыну арқылы қазіргі уақытта ғана емес, сондай-ақ ұрпақтарға да дінге ауыр зиян келтіріп, шіркеуге қайырсыздан жарақаттар тигізеді. Әр түрлі оқытудың салдары – әр түрлі шомылу, әр түрлі қауымдастықтар және әр түрлі сенімдер. Дегенмен, реформациялық көзқарас бойынша, доктриналық мазмұнына ешқандай маңызды өзгеріс енгізбей, нысандар өзгеріп отыруы мүмкін."

Женева катехизисі

Женевада (1541) болған кезде Джон Кальвин екі мәрте (1545 және 1560) үлкен өзгерістерге ұшыраған катехизис жазды. Кальвиннің 1545 жылғы катехизистің мақсаты – басқа катехизистерге үлгі болу үшін доктринаның негізгі қалыбын белгілеу болды. Бұл жергілікті ерекшеліктерді бекітпеуі және даулы мәселелерде тоқталмауы керек еді, ал христиан әкелері мен балаларға сабақ беретін басқа ұстаздардың не үйретуі керектігінің үлгісі ретінде қызмет етуі тиіс еді. Катехизис иман, заң, дұға және қасиеттер тақырыбы бойынша құрылған. Ұстаз. Адам өмірінің басты мақсаты не? Оқушы. Құдайды тану, Ол бізді жаратқан. Ұ. Неліктен мұндай айтасыз? Ж. Өйткені Ол бізді жаратып, Оның даңқы үшін бізге арналған осы дүниеге орналастырды. Ал өміріміздің бастауы – Оның Өзі болғандықтан, оны Оның даңқына арнауымыз керек. Ұ. Адамның ең жоғары жақсылығы не? Ж. Соның өзі.

Гейдельберг катехизисі

Протестантизм Пфальцке кіргеннен кейін, 1546 жылы лютерандар мен кальвинистер арасындағы дау басталды. Әсіресе, аймақ сайлаушы Отто Генрих (1556–1559) билік еткен кезде, Саксониядағы, әсіресе Гейдельбергтегі бұл қақтығыс қызу болып, зорлық-зомбылыққа ұласты. 1559 жылы Фридрих III, Палатиндік курфюрст билікке келген кезде, ол өзінің билігін Иеміздің кешкі асы туралы кальвинистік көзқарасқа бөлді, ол Иса Мәсіхтің денесінің құрбандық элементтерінде нақты түрде болуын жоққа шығарды. Ол Сапиенц колледжін діни білім беру мектебіне айналдырды және 1562 жылы Лютердің әріптесі Филипп Меланхтонның шәкірті және досы Захария Урсинусты басшылыққа тағайындады. Фридрих өзінің билігіндегі діни дауларды шешу үшін Урсин мен оның әріптесі Каспар Олевианға (Фридрихтің сарайындағы уағызшы) катехизм жасауды тапсырды. Екі әріптес қолданыстағы катехизистік әдебиеттерге, әсіресе Кальвин мен Джон Ласконың катехизистеріне сүйенді. Катехизисті дайындау үшін олар жеке-жеке жобалар жасап, содан кейін оларды біріктіріп, күш-жігерлерін біріктірді. "Соңғы дайындық екі теологтың да еңбегі болды, Фридрих III-нің тұрақты қолдауымен. Урсин әрқашан негізгі автор ретінде есептелді, өйткені ол кейін Катехизистің басты қорғаушысы және түсіндірушісі болды. Дегенмен, жүйкелі неміс стилі, үш бөлікке бөлу (Кальвиннің Катехизисіндегі бес бөліктен және Урсиннің алдыңғы жобасынан өзгешелік), сондай-ақ жұмыстың жылылығы мен рухани күші көбінесе Олевианға байланысты" (Шафф, Am. Presb. Rev. 1863 жылғы шілде, 379-бет). Гейдельберг катехизисінің құрылымы екінші сұрақтан көрінеді; және ондағы үш бөлімді құрылым құтқарылудың жалғыз жұмысы үштік Құдайдың үш тұлғасын кезекпен алға шығарады, осылайша Құдайды оның құтқарылу жұмысы арқылы толық және жақын тануға мүмкіндік береді, елшілердің Иман жолының негізгі қағидаларын христиандық сенімнің анықтамасы ретінде қарастырады. Құтқарылудың сенімділігі осы катехизистің біріктіруші тақырыбы: Мәсіхтің жұмысы арқылы қол жеткізілген сенімділік, құрбандықтар арқылы бекітілген, бұйрықтарға шүкіршілікпен бағынуға және дұғада табандылыққа әкелетін сенімділік. Иеміздің күні 1. С. Өмір мен өлімде сенімділік қандай? Ж. Мен денемен де, жанмен де, өмірде де, өлімде де өзімдікі емеспін, адал құтқарушым Иса Мәсіхтікімін. Ол өзінің құнды қанымен менің барлық күнәларымды толық өтеді, мені шайтанның барлық билігінен босатады және мені сақтайды, көктегі Әкемнің еркісіз менің шашымнан бір түк те түспейді. Иә, барлық нәрсе менің құтқарылуыма бағынуы керек, сондықтан Ол мені Киелі Рухымен мәңгілік өмірге сендіреді және мені оған адал және дайын өмір сүруге ынталандырады. С. Осы сенімділікпен өмір сүріп, бақытты өліп, бақытты өмір сүру үшін қанша нәрсені білуің керек? Ж. Үш нәрсе: біріншісі, менің күнәларым мен азаптарым қаншалықты үлкен; екіншісі, менің барлық күнәларым мен азаптарымнан қалай құтылуым мүмкін; үшіншісі, осындай құтқарылу үшін Құдайға қалай ризашылығымды білдіруім керек. Гейдельберг катехизисі реформаланған шіркеулердің катехизистерінің арасында ең көп қолданылатыны болып табылады.

Вестминстерлік катехизистер

Вестминстерлік Ассамблея 1647 жылғы Вестминстерлік сенім жариянамасымен бірге екі катехизис – Үлкен және Қысқа катехизистерді жасады, олар христиан отбасыларында және шіркеулерде қолдану үшін арналған. Бұл құжаттар әлемдегі пресвитериан және басқа реформаланған шіркеулер үшін Киелі кітапқа бағынышты доктриналық стандарттар болып қызмет етті. Қысқаша катехизис Ассамблеяның Кальвин, Ласко және Гейдельберг теологтарының бұрынғы еңбектеріне сүйенгенін көрсетеді. Онда Жазбалардың негізгі тұжырымдамалары: Құдай туралы ілім және адамның міндеттері туралы екі бөлім бар. Сұрақтар мен жауаптар сенім, Он қазына, қасиетті құрылтайлар және дұға сияқты негізгі мәселелерді қамтиды. С. Адамның басты мақсаты не? Ж. Адамның басты мақсаты – Құдайды даңқтандыру және мәңгілікке дейін оның құрметін сезіну. С. Құдай бізге оны қалай даңқтандыруға және оның құрметін сезінуге бағыт беру үшін қандай ереже берді? Ж. Құдайдың Сөзі, Ескі және Жаңа өсиеттерде қамтылған, бізді оны қалай даңқтандыруға және оның құрметін сезінуге бағыттайтын жалғыз ереже. С. Жазбалар негізінен не үйретеді? Ж. Жазбалар негізінен адамның Құдайға деген сенімі және Құдайдың адамнан не талап ететінін үйретеді.

Реформациядағы басқа да катехизистер

1526 жылы Оэколампадий Базель катехизисін жазды, Лео Юда (1534) және одан кейін Булингер (1555) Цюрихте катехизистерді жариялады. Француз реформаторлары Кальвиннің Женева катехизисін, сондай-ақ Луи Каппельдің (1619) және Чарльз Дрелинкурдың (1642) жариялаған еңбектерін пайдаланды. Пуритандық пастор Джон Коттонның 1656 жылы жарық көрген «Бостондық нәрестелерге арналған рухани сүт» кітабы – АҚШ-та жарық көрген алғашқы балалар кітабы болды.

Ыбырайымдық діндер

Яһуди дінінде ресми катехизис жоқ. Яһудилердің сенім принциптерін тұжырымдауға бірнеше рет әрекет жасалған, және олардың кейбіреулері кеңінен қабылданса да, ешқайсысын катехизис түрінде сипаттауға болмайды. Ең көп оқылатын "Йигдал" әнұраны Маймонидтің 13 сенім қағидасына негізделген. Христиандардың отбасылары мен шіркеулерінде пайдалану үшін жарық көрген оқулықтардан басқа, еретик секталық топтар да өздерінің еңбектерін шығарды. Мысалы, Польшадағы социниандар 1605 жылы Раковиандық катехизисті жариялады, олар Триниті мен тозақ туралы ілімге қарсы аргументтерін ретпен ұсыну үшін катехизистің сұрақ-жауап форматын қолданды, себебі олар өздерін бөліп шығуға мәжбүр болған реформаланған шіркеулердің түсінігі осылай болған. Ислам діні балаларға және жаңа мұсылмандарға сенім, құлшылық және этика мәселелерін қысқаша нұсқаулық түрінде үйретеді. Олар түрік тілінде Tam İlmihâl (араб тіліндегі Ilm ul Hal, жағдай ғылымы) деп белгілі. Сондай-ақ, әрбір мұсылманға діннің осындай мәселелері туралы негізгі білім болуы тиіс. Бірінші тарау – тазалық кітабы, алғашқы оқытылатын тақырыптар: не нәрселер таза, не нәрселер таза, не нәрселер таза емес, қандай нәрселерден тазалану керек, қалай тазалану керек және тазалу үшін қандай су қолдану керек. Индонезиядағы ислам интернаттарында оқылатын, діни ілім, құлшылық және фиқһ мәселелері туралы айтатын, жақсы танымал "Сафинатун Наджах" атты катехизис кітабы бар.

Үнді діндері

Бхактивинода Тхакурдың "Джайва Дхарма" кітабы Гаудия Вайшнав катехизисінің мысалы болып табылады. Ол дәстүрлі сұрақ-жауап форматында құрылған. Теравада буддизмінің Пали канонында катехизистің шағын бөлігі Кхуддакапатханың төртінші бөлімінде, сондай-ақ Маджхима Никаяның қырық үшінші және қырық төртінші сүттерінде кездеседі. Генри Стил Олкотт 19 ғасырдың соңында аралда буддизмнің қайта жаңғыруы кезінде буддизм білім беру жүйесін құрғанда, христиан дінінен бейімделген буддизм катехизимінің өзіндік түрін Сейлонға енгізді.

Дүниежүзілік катехизистер

Бұрын катехизис кітаптары дінге жатпайтын тақырыптар бойынша негізгі білімді пысықтау үшін жазылған. Мысалға, 18-20 ғасырларда Еуропа, Солтүстік және Оңтүстік Америкада жарияланған көптеген саяси катехизистерді келтіруге болады. Сондай-ақ, Ньюфаундленд тарихының катехизисі (шамамен 1856 жыл), Көмір катехизисі (1898 жыл) және Бу машинасының катехизисі (1856 жыл) кіретін болса керек. "Америка Құрама Штаттары Конституциясы бойынша бастауыш катехизис" Артур Дж. Стенсбери (1828), "Америка Құрама Штаттары Конституциясының катехизисі" Льюис Крюгер (1863) және "Америка Құрама Штаттарының Конституциясының катехизисі" Джон В. Оверолл. Фридрих Энгельстің 1847 жылғы "Коммунизм қағидалары" атты еңбегі катехизис түрінде жазылған: кейіннен Энгельс бұл форматтың қажет деп санайтын тарихи материалдарды қосуға қолайсыз екенін шешіп, Карл Маркспен бірге материалды қайта құрылымдап, оны "Коммунистік манифесттің" негізі ретінде пайдаланды. Кейбір әдеби туындылар да катехизис түрінде жазылған. Джеймс Джойстің "Улисс" романының 17-бөлімі, "Итака" деп аталатын бөлімі, Тед Хьюздің "Караға" жинағынан "Аналық қақпадағы емтихан" өлеңі сияқты катехизис түрінде жазылған. Генрих IV, 1-бөлім: V акт, 1-сахна, 141-жол Фальстафф өзінің монологын құрметтің қадір-қасиеті туралы көзқарасын түсіндіре отырып, катехизис деп атайды.