Кіріспе
1202–1214 жылдардағы ағылшын-француз соғысы кезінде ортағасырлық теңіз шайқасы. Дамм шайқасы 1213 жылғы 30 және 31 мамырда, 1213–1214 жылдардағы ағылшын-француз соғысы барысында болды. Солсбери графы Уильям Лонгспей басқарған ағылшын флоты Фландриядағы Дамм портының жанында Савари де Маулеон басқаратын үлкен француз флотымен кездейсоқ кездесті. Француз теңізшілерінің көп бөлігі жағада болып, аймақты тонап жатқанда, ағылшындар 300 француз кемесін тұтқынға алды, ал тағы жүз кемені жағаға тіреліп тұрған күйінде тонап, өртеп жіберді. Франция королі Филипп II басқарған француз армиясы Гентті қоршауға алып, Даммға қарай жылдамдықпен аттанды. Олар қаланың француз гарнизонына көмекке уақытында жетіп, ағылшын десанттарын кері шегіндірді. Филипп француз флотының қалған бөлігін тұтқынға түспеу үшін өртеп жіберді. Ағылшын шабуылының сәтті аяқталуы зор олжа әкелді және Англияға французтардың шапқыншылығының тікелей қауіпін сейілтті. Бұл оқиға ағылшын тарихындағы тұңғыш маңызды теңіз жеңісі деп есептеледі.
The Battle of Damme was fought on 30 and 31 May 1213 during the 1213–1214 Anglo French War. An English fleet led by William Longespée, Earl of Salisbury accidentally encountered a large French fleet under the command of Savari de Mauléon in the vicinity of the port of Damme, in Flanders. The French crews were mostly ashore, pillaging the countryside, and the English captured 300 French ships at anchor, and looted and fired a further hundred beached ships. The main French army, commanded by King Philip II of France, was nearby besieging Ghent and it promptly marched on Damme. It arrived in time to relieve the town's French garrison and drive off the English landing parties. Philip had the remainder of the French fleet burned to avoid capture. The success of the English raid yielded immense booty and ended the immediate threat of a French invasion of England. It is often considered the first great naval victory in English history.
Өмірбаян
Англия королі Джон таққа отырғанда, ол өзінің аумағын кеңейтуге тырысып, 1200 жылы Нормандияға жорық ұйымдастырды. 1204 жылы Франция королі Филипп II-ге жеңіліп, теңіз арқылы өтетін иеліктерінің көп бөлігінен айырылды. Содан кейін Джон Нормандияны қайтару мақсатымен Филиппке қарсы одақтар құруға бірнеше рет әрекеттенді. 1208 жылы Джонның жүйесі Отто қасиетті Рим императоры болды. Ол билікке келгенге дейін Джонға жоғалтқан мүлкін қайтаруға көмектесетінін уәде берген. 1212 жылы Джон мен Отто папа Иннокентий III-ге қарсы билік күресіне қатысты. Джонның жағдайында, оның Кантербери архиепископы лауазымына Иннокентийдің үміткерін қабылдаудан бас тартуы 1208 жылы Иннокентийдің Англияға тыйым салуына, дін қызметкерлеріне діни рәсімдер өткізуге (шешімді жағдайларда) тыйым салуына және 1209 жылы Джонды жеке өзінен айыруына әкелді. Филипп осы жағдайды пайдаланып, алдымен Германияда неміс ақсүйектерінің көтерілісіне көмектесті. Джон Англияның күшін Оттоға жұмсады, ал Филипп Англияға шабуыл жасау мүмкіндігін көріп қалды. Шабуыл жоспарларын жүзеге асыру үшін барлық вассалдарының қолдауын алу мақсатында Филипп Джонды шіркеудің жауы деп жариялады, осылайша шабуылды діни қағидалармен негіздеді. Ол француз барондарының Сойссон қаласында жиынын шақырды, онда Фландрия графы Фердинандтан басқа көптеген барон қатысты. Филипптің бұл әрекетіне папаның өкілі Пандульф Верраччо қолдау көрсетті. Алайда Верраччо Джонмен құпия келіссөздер жүргізіп, ол шіркеулік даулар бойынша өкілдің шешімін қабылдауға келісті. Қарсылығында, папа Джонға Англия патшалығы мен Ирландияның иелігін, Джонның папаның вассалы ретінде билейтін және папаға құрмет көрсететін папалық жекеменшік ретінде ұсынды. 1213 жылдың мамыр айында осы келісім ратификацияланғаннан кейін Верраччо Филиппке Джонға қарсы жорықтан бас тарту керектігін хабарлады, өйткені қасиетті тақтың адал вассалына шабуыл жасау өлімдік күнә болар еді. Ол Фердинандтың Джон әлі де қауымнан шығарылған кезде Филипптің Англияға соғыс жариялау құқығын мойындамағанын, сондықтан оның бағынбауы жазалануы керек екенін айтты. Филипп бұл кеңеске құлақ асып, әскерімен Фландрияға бағыт алды. Мүмкін, Филипп мұны Англияға шабуыл жасаудың алғы қадамы деп қараған. Джон Фердинандты қолдап, 1213-1214 жылдардағы ағылшын-француз соғысын бастады.
Кіріспе
Сол кезде галералар арнайы соғыс кемелері ретінде қолданылатын. Олар Жерорта теңізі елдерімен ұзақ жылдар бойы пайдаланылып, содан кейін солтүстік елдерде Англия бұғазында қолданысқа енді. Галералар тарлаған портерге еніп, маневрлеуге өте қолайлы болғандықтан, шабуыл жасау және тікелей ұрыста тиімді болды. Галераларды басқару – мамандық білімі мен жоғары дайындықтан өткен экипаждарды талап ететін жұмыс еді. Англия мен Франция флоттарын күшейту үшін сол кездегі сауда кемелерін – когтарды пайдалануға мәжбүр болды. Когтардың суға батып тұру тереңдігі жоғары, корпусы дөңгелек, ал қозғалысқа бір үлкен желкен арқылы кеме ортасындағы мачтаға орнатылып жетек берді. Когтар көліктік кеме ретінде қолданылып, соғыс кемесіне айналдыру үшін басында және кормасында ағаштан жасалған қамалдар – шайқас платформалары, ал мачта басында күзет мұнарасы орнатылды. Когтардың сыйымдылығы әдетте жоғары болды. Олардың биік борты жақын ұрыста ескекпен жүретін кемелерге қарағанда артықшылық берді, әсіресе қамалдармен жабдықталғанда, олардан снарядтар атылып немесе жау кемелеріне тастар лақтырылуы мүмкін еді. Сол замандас тарихшы, француз лагерінде болған корольдің діни кеңесшісі Уильям Бретон француз флотының шамамен 1700 кемеден тұратынын хабарлады. Қазіргі заманғы тарихшылар бұл санды тым жоғары деп санайды және екі флотты да "ірі" деп сипаттайды. Ф.У. Брукс француз флотының 1700 кемелік көрсеткішін "нашар көбейтілген" деп бағалап, нақты саны 500-ден аз болғанын, бірақ соғыс кемелері мен көліктік кемелер арасындағы нақты пропорциясы белгісіз екенін айтады. Англия флоты туралы нақтырақ мәліметтер бар. 1206 жылы корольдік қызметте төрт эскадрильяда жұмыс істейтін 50 галера тіркелген. 1211 жылы 50-ден астам кемеден, оның ішінде 20 галерадан тұратын флот тіркелген. Мұндай көлемдегі флотты құру және күтіп ұстау өте қымбатқа түсті. 1212 жылы флотқа жұмсалған қаржы жылына 3500 фунттан асты, бұл корольдік кірістің төрттен бірін құрады. 1213 жылы король Джон 6 немесе одан да көп жылқы тасымалдай алатын барлық ағылшын сауда кемелерін реквизициялауға тырысты. 19 ғасыр тарихшысы Смедли ағылшын флотын 500 кеме деп бағаласа, 20 ғасыр тарихшысы Брукс оны "француз флотына қарағанда сандар жағынан кем" деп есептейді.
Шайқас
Француз флоты, бастапқыда Англияға шабуыл үшін әскер тасымалдау мақсатымен жиналған, оның орнына қолдаушы рөл атқарды. Ол Булоньде жиналды, онда оның басшысы болып Жоханға бұрынғы сегіз жыл қызмет еткен француздық кіші дворяны Савари де Маулеон тағайындалды. Шарап пен бекон, әскердің жалақы қоймалары және француз барондарының жеке мүліктерімен ауыр жүктелген ол Грейвелинге, содан кейін «Еуропаның ең маңызды сауда порттарының бірі» атанған Дамм портына бет алды. Дамм Звиннің сағасында орналасқан, қазіргі уақытта оның көп бөлігі лайланып қалған. Сол кезде ол Фландрия графтығында (қазіргі Бельгия) және Брюгге қаласының порты болды. Темдеу аралығында әскер Кассель, Ипр және Брюгге арқылы өтіп, Гентті қоршауға алды. Англияда Джон өзінің флотын жинап, оны Фландрияға, 1213 жылғы 28 мамырда Вильям Лонгспе, Солсбери графының басшылығымен, өзінің одақтасы Фландрия графы Фердинандты қолдау үшін жіберді. Ағылшын кемелері 700 ағылшын және фламандтық қарулы күшін, олардың ілесушілерін және жалдамалы әскердің көп бөлігін алып жүрді. Олар 30 мамырда Звин сағасына кірді, онда күтпеген жерден француз армадасын кездестірді. Кемелердің көпшілігі жағаға тартылған еді. Француз әскері Гентті қоршап, көптеген экипаждар айналасын тонап жатты. Ағылшындар француз флотын көріп таң қалды, алдымен оларды фламандтық одақтастары деп ойлады. Флоттың ұлты мен мөлшерін анықтау үшін жолды барлап, француз кемелерінің көбі адамсыз екенін анықтағаннан кейін шабуылға көшті. Олар 300 кемені басып алып, экипаждарды өлтірді. Тағы 100 кеме тоналып, экипаж қашқаннан кейін жағада өртелді. Келесі күні олар қалған кемелерге шабуыл жасап, Даммға шабуылдауға тырысты, бірақ ол сәтсіз аяқталды. Сол кездегі ағылшын және француз жылнамалары француздардың шамамен 400 кемесін жоғалтқаны туралы келісімде болды. Ағылшындармен бірге келген фламанд әскерлері енді кемеден түсіп, Даммды барлап көрді. Олар қаланың мықты гарнизонмен қамтылғанын көріп, оны айналып өтіп, Брюггеге бет алды. Филипп өзінен кейін орын алған апат туралы хабарды естігенде Генттің қоршауын бұзып, Даммға қарай жол тартты. Оның әскерінің бір бөлігі Брюггеге жақын фламанд әскерімен кездесіп, оларды ығыстырды. Оның әскері 2 маусымда Даммға жетті, француз гарнизонын құтқаруға үлкерді. Сол жерде Филипп ағылшын кемелерінің топтары оның қалған кемелерін тонап, тұтқынға алып немесе өртеп жатқанын көрді. Ол флоттың көрсеткен өнімділігіне қатты ашуланды. Ол экипаждардың адалдығына күдікпен қарады, олардың көпшілігі Пуатье немесе Нормандиядан, жақында ғана ағылшын иелігінде болған жерлерден келген; сондай-ақ, бұрын ағылшын әскерлеріне басшылық еткен командирінің адалдығына да күдікпен қарады. Ол ағылшын қолына түсуіне жол бермеу үшін аман қалған кемелерді өртеп жіберді және Дамм қаласын да өртеуге бұйрық берді. Фламандтарды өзінің шегінуі үшін жазалауға бекінген Филипп өзінің өтетін әрбір ауданындағы барлық қалаларды қиратуға және шаруаларды өлтіруге немесе тұтқынға алып, құл ретінде сатуға бұйрық берді. Ол тұтқынға алғандарды босату үшін алым ретінде фламанд қалаларынан 30 000 марка алды.
Салдары
Англия флоты қолға түскен кемелермен және көптеген олжамен Англияға оралды; сол замандағы бір жазушы «Англияға Артур патша заманынан бері мұндай қазына ешқашан келмеген» деді. Даммдегі жетістік сол жылы Францияның Англияға шабуыл жасау ниетін жоққа шығарды және олардың күштерін сарқып қалдырды, бірақ олардың әскеріне немесе операцияларына елеулі әсер етпеді. Дегенмен, Джон Францияға жорық жасауға және жоғалтқан провинцияларын қайтарып алуға дайындала бастады. Англия барондары бастапқыда бұл жорыққа ынтасыздық танытты, бұл оның аттанысын кешіктірді, сондықтан ол 1214 жылдың ақпанына дейін Францияға жеткен жоқ. Джон Луарадан шабуылға өтуі тиіс болды, ал оның одақтасы Отто Фердинандпен бірге Фландриядан бір уақытта шабуыл жасады. Джон Анжу графының иелігін қайта басып алды, бірақ 2 шілдеде Рош-о-Мойн қамалын Филипптің ұлы Луиге жоғалтқаннан кейін кері шегінуге мәжбүр болды. Одан кейін Филипп Бувин шайқасында Төмен елдерде жиналған Отто мен Фердинанд әскерін түпкілікті жеңді. Осымен Джонның континенттік жерлерін қайтарып алу үміті күйреп қалды. Де Маулеон ағылшын қызметіне қайта оралды және 1216 жылы Джон оны Англияны жаңа, тоғыз жасар король Генрих III атынан басқаратын регенттік кеңесіне тағайындады.