Кіріспе

1923 жылғы Агата Кристидің «Пуаро» романы

«Сылбырдағы кісі өлтіру» – Агата Кристидің детективтік романы. Алғаш рет 1923 жылғы наурыз айында АҚШ-та «Dodd, Mead & Co» баспасынан, ал сол жылдың мамырында Ұлыбританияда «The Bodley Head» баспасынан жарық көрді. Бұл Геркуль Пуаро мен Артур Гастингс қатысқан екінші роман. Ұлыбританиядағы басылымның бағасы жеті шиллинг және алты пенс (7/6) болды.

1923 жылғы 25 наурыздағы «The New York Times Book Review» шолуы былай деп басталды: «Бұл өте жақсы детективтік оқиға, оны осы жанрды ұнататындарға ыстық ниетпен ұсынамыз». Оқиғаның бастапқы жағдайын егжей-тегжейлі баяндағаннан кейін, шолу жалғасты: «Сюжетте ерекше күрделіліктер бар, және оқырман қылмыскердің кім екенін соңғы мәселе шешілгенше болжаса, өте өткір болуы керек. Автор құпияны құрастыру және ашудағы тапқырлығымен ерекше көзге түседі, ол әрдайым жаңа қызығушылықтар мен жаңа түйіндерді дамытады. Ол оқиғаны мұқият ойластырып, шеберлікпен жазып, мақтауға лайық. М. Пуароны қоспағанда, кейіпкерлерді бейнелеуге көп күш салмаса да, кейіпкерлердің бірнешеуі тез жасалған көркем және ерекше сызықтармен суреттелген». 1923 жылғы 10 маусымдағы «The Observer» газетінде жарияланған аты-жөні көрсетілмеген рецензент былай деді: «Конан Дойл 1890-шы жылдардағы «Strand» журналында Шерлок Холмсты танымал еткенде, баспагерлер өз еркімен сөндірмейтін шамды жақты. Күнделікті бір «детективтік» оқиға жарияланбайды, және көптеген танымал журналдар осы тауарға негізделген». Осы бір жалғыз емес саланың кейінгі өкілдерінің арасында Агата Кристинің есімі алдыңғы қатарда тұр. Егер ол «Бейнелі жолақ» және «Баскервильдің иті» туындыларын шынайы қорқынышқа айналдырған өнерге ие болмаса, оның механикалық күрделілікке ерекше қабілеті бар». Рецензент романды «Стайлдегі құпия» романымен салыстырып, оны «тамаша туынды» деп атады, бірақ «жаңылмақ өнерін миды айналдыратын деңгейге жеткізу қателік» екенін ескертті. Олар «шешім осыдан артық таң қалдырарлық болмайды» деп мойындады және Пуаро кейіпі «көптеген оның жарқын бәсекелестерінен жағымды өзгешеліктерімен ерекшеленеді; тіпті оның ішінде сатираның көрінісі бар». Роберт Барнард: «Францияның солтүстік шетінде орналасқан, ағылшын банкроттарының сүйікті жері – өте күрделі ертедегі детективтік оқиға. Пуаро француз полицейінің әзіл-қалжыңға толы қарсылығына қарсы ақыл-ойымен күреседі, ал Гастингс қызғылт шашты әйел акробатқа құмар болады. Көп бөлігі қызықты, бірақ шешімі – «бір рет ашылғаннан кейін бірден ұмытылатын» түрге жатады, онда зиялылықтың жеңісі ақылға қонымсыз». Әдеби сынның қазіргі заманғы еңбегінде Кристидің өмірбаянының авторы Лора Томпсон былай деп жазады: «Сылбырдағы кісі өлтіру» өзінің алдыңғы туындысынан, «Стайлдегі құпиядан» ерекшеленеді. Ол өте французша; жай ғана оқиға орны емес, сонымен қатар Г. Леро және кейде Расиннің әсерімен тон да французша. Агата өзі оны «жоғары көтеріңкі, қиялға толы» стильде жазғанын мойындады. Ол сонымен қатар кітапты нақты француздық кісі өлтіру ісіне тым жақын негіздеген, бұл оқиғаға көркем емес күрделілік береді». Бірақ Пуаро өзін керемет ұстайды. «Сылбырдағы кісі өлтіру» романының түпнұсқалығы оның ойлау процесінен туындайды. Мысалы, ол қылмыстың әрекет ету тәсілін шығарады, өйткені бұл бұрынғы қылмыстың қайталануы; бұл оның сүйікті теориясын дәлелдейді, адам табиғаты өзгермейді, тіпті бұл адам кісі өлтіруші болса да: «Жаңағы әйелдерін бірінен соң бірі ваннада батырып өлтірген ағылшын кісі өлтірушісі осыған дәлел. Егер ол әдістерін өзгерткен болса, осы күнге дейін құрықтан құтылуы мүмкін еді. Бірақ ол адам табиғатының жалпы қағидаларына бағынып, бір рет сәтті болған нәрсе тағы да сәтті болады деп ойлады, және ол өзінің түпнұсқалықсыздығы үшін жазасын алды». Ол сондай-ақ бұл роман, Пуаро қатысқан екінші роман, Гастингстің ғашық болуымен ерекшеленетінін атап өтеді, бұл «Агатаның Гастингсті Аргентинадағы үйлену бақытына бөліп жіберуін қатты қалаған» даму. Бұл Кристидің «Grand Magazine» журналында жарияланған алғашқы жұмысы болды, ол 1920 жылдары оның көптеген әңгімелерін жариялады. Кристидің автобиографиясында Ұлыбританиядағы бірінші басылымның шаң қаптамасының иллюстрациясына қарсылық білдіргені айтылады, ол жаман суреттелген және сюжетті білдірмейтінін айтады. Бұл оның баспагерлерімен шаң қаптамасы бойынша туындаған көптеген наразылықтарының алғашқысы болды. Кристи шаң қаптамасы бойынша дауды жеңіп алған сияқты, өйткені ол сипаттаған және қарсылық білдірген («пижама киген адам, гольф алаңында эпилепсиядан қайтыс болған») шаң қаптамасының суреті, шын мәніндегі шаң қаптамасынан ерекшеленеді, онда мырза Рено гольф алаңында түнде ашық қабір қазып жатыр.

Кітаптың ашылуы

Кристи үшінші кітабын былай арнады: «Менің күйеуіме. Детективтік оқиғалардың құмартуын бөлісетін және маған көптеген пайдалы кеңес пен сын айтқан адамам». Бұл жерде Кристи өзінің бірінші күйеуі Арчибальд Кристи (1890–1962) туралы айтады, одан ол 1928 жылы ажырасты.

Құрлық жамылғысының жарлығы

Бірінші басылымның күпірқағының алдыңғы жапырағында ерекше жазылған тұрақты мәтін болған жоқ. Оның орнына, "Стайлдегі құпия іс" романына жазылған рецензиялардан цитаталар келтірілген, ал артқы жапырағында "Құпия қарсылас" романына қатысты ұқсас цитаталар орналасқан.

Театр

"The Murder on the Links" 2021 жылы американдық драматург Стивен Диц сахнаға қою үшін бейімдеді. Алты актерден тұратын топпен қойылған, Пуаро мен Гастингс рөлін ер немесе әйел актерлер орындайтын бұл комедиялық-серьездік адаптация 2023 жылы Сан-Диегода (North Coast Repertory Theatre) және Лагуна театрында премьераға шығуы жоспарланған.

Жапондық бейімдеу

Meitantei Akafuji Takashi екінші түні (2005 жылдың желтоқсанында екі күн көрсетілді) "Көпірдегі кісі өлтіру" романының бейімделуі болды. Бірінші түні "А. Б. С. Қылмыстар" романынан бейімделген. Шоуда Такаши Акафуджи рөлін Широ Ито ойнады, ол Поаро кейіпкерін сомдады.

Француздық бейімдеу

Француз телесериалының екінші маусымының жетінші эпизоды осы романның бейімделуі болды. Ол 2014 жылы көрсетілді.

Графикалық роман

"The Murder on the Links" романы 16 шілде 2007 жылы HarperCollins баспасынан Франсуа Ривьердің бейімдеуімен және Марк Пискик салған суреттерімен графикалық роман түрінде жарық көрді. Бұл Францияда 2003 жылы алғаш рет Эммануэль Пруст баспасынан шыққан нұсқасынан аударылып, кейін 2007 жылы HarperCollins баспасынан ағылшын тіліне аударылды.